بيىل جوشى ۇلىسىنا 800 جىل تولدى. ونىڭ ىرگەتاسىن شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى, ەرجۇرەك قولباسشى جوشى قالادى. سوندىقتان جاڭا حاندىق «جوشى ۇلىسى» دەپ اتالدى. مۇنىڭ قۇرامىنا كوپتەگەن تۇركى تايپاسى ەندى. قازاق مەملەكەتىنىڭ نەگىزى دە وسى ۇلىق ۇلىسىنان باستالادى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «جوشى اۋلەتى VI عاسىر بويى ورتالىق ەۋرازيانىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ۇلان-عايىر اۋماقتا ءبىرتۇتاس وركەنيەت قۇرۋعا ۇمتىلدى. جوشى ۇلىسى ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ سانعاسىرلىق دامۋ باعدارىن ايقىنداپ وتىردى. ۇلىق ۇلىس مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى», دەپ ايتقان ەدى.
وسى ايتۋلى وقيعاعا وراي ەلىمىزدە بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلدى. سونىڭ جالعاسى رەتىندە وتكەن جيىن تىزگىنىن ۇستاعان قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاندوس بولدىقوۆ كونفەرەنتسيا ماقساتى – جوشى حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنا قاتىستى تاريحي مۇرانى, التىن وردا داۋىرىنەن قالعان جازبا ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, وسى تاريحي كەزەڭمەن بايلانىستى ەرەكشە دەرەككوزدەردى اۋدارۋ جانە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جۇمىستارىن تالقىلاۋ ەكەنىن جەتكىزدى.
الدىمەن كونفەرەنتسيادا التىن وردا كەزەڭىنە قاتىستى ءۇش تاريحي كىتاپتىڭ فاكسيميلە كوشىرمەلەرى تانىستىرىلدى. مۇنى قاتىسۋشىلارعا اتالعان ورتالىقتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى, شىعىستانۋشى المات ابسالىقوۆ تانىستىردى. شىعىستانۋشى ماماننىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇندى دۇنيەلەردىڭ تاريحىمىز ءۇشىن ورنى بولەك.
ءبىرىنشى قولجازبا – «كودەكس كۋمانيكۋس» دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەكتى 1303 جىلى يتاليان جانە نەمىس ميسسيونەرلەرى جازعان. كىتاپ 164 بەتتەن تۇرادى. 1-115 بەت ارالىعىن يتاليالىق ميسسيونەر جازسا, 115-تەن باستاپ, 164-بەتكە دەيىنگىنى نەمىس عالىمى قۇراستىرعان. قولجازبانىڭ جازىلۋ ماقساتى – حريستيان ءدىنىن التىن وردا مەملەكەتىنە ناسيحاتتاۋ. بۇل بىزگە نە ءۇشىن قۇندى؟ بىرىنشىدەن, كىتاپ – قىپشاق ديلاەكتىسىمەن جازىلعان. دەمەك XIII-XIV عاسىردا التىن وردانىڭ رەسمي ءتىلى تۇركى ءتىلى بولعان دەپ ايتۋعا بولادى. قولجازبانىڭ تۇپنۇسقاسى يتالياداعى اۋليە مارك كىتاپحاناسىندا ساقتالعان.
ال ەكىنشىسى – «شادجارات ال-اتراك» اتتى كىتاپ. اتالعان جيناق, شامامەن 1425 جىلى جازىلعان دەگەن بولجام بار. كەيبىر تاريحشىلار ونى XVI عاسىردا, شايباني اۋلەتىنىڭ تۇسىندا جازىلعان دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. ويتكەنى مۇندا شايباني ۇرپاقتارى تۋرالى قىزىقتى مالىمەت كوپ. اسىرەسە التىن وردانى بيلەگەن حانداردىڭ حرونولوگياسى جاقسى بەرىلگەن. مىسالى, جوشىنىڭ قالاي قايتىس بولعانى جايىندا ايتىلادى. سونىمەن بىرگە شىڭعىس حانعا جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن كەتبۇقا تۋرالى دەرەك كەزدەسەدى. بىراق كەتبۇقانى ۇلىق جىرشى دەپ اتاعان. بۇل كىتاپ اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حاۋتان كىتاپحاناسىندا تۇر.
ءۇشىنشىسى – ءناتانزيدىڭ «مۋنتاحاب ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگى. قازىر قۇندى كىتاپ فرانتسيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتالعان. مۇندا شىڭعىس حاننىڭ ءتورت ۇلى مەن باتۋ جانە ونىڭ مۇراگەرلەرى تۋرالى حرونولوگياسى جازىلعان. سونداي-اق شاعاتاي ۇلىسىن بيلەگەن حاندار مەن يراندا بيلىك قۇرعان موڭعول حاندارى جانە جالايىرلار تۋرالى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرگەن. ودان كەيىن ءسوز العان ورتالىقتاعى رەستاۆراتسيا جانە كونسەرۆاتسيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى سىرىم بوتابەكوۆ وسى قولجازبالاردىڭ كوشىرمەسى قالاي جاسالعانى تۋرالى ايتىپ بەردى.
عىلىمي كونفەرەنتسيادا جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاقسىلىق ءسابيتوۆ ء«ناتانزيدىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى تۋرالى جازبالارى» اتتى بايانداماسىندا سونى دەرەكتەردى سويلەتتى.
«شىن مانىندە, «اق وردا», «كوك وردا» دەگەن مەملەكەت بولعان ەمەس. مۇنى «حان ورداسى» دەپ تۇسىنۋگە بولادى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, رەزيدەنتسيا. نەگىزى, مەملەكەتتىڭ اتى – جوشى ۇلىسى. سوندىقتان تاريحتى بولمەي, جىكتەمەي تۇتاس قاراۋ كەرەك. وسى تالاس اۋستريا مەن رەسەي عالىمدار اراسىندا باستالدى. بىراق مۇنىڭ شىندىعىن قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ جازدى», دەدى ول.
ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماقسات الپىسبەس ءوز بايانداماسىندا شىعىس دەرەكتەرىن قازىرگى تاريحي زەرتتەۋلەردە پايدالانۋ وزەكتىلىگى مەن ادىسنامالىق جولدارىنا توقتالدى.
«ادامزات تاريحى وركەنيەت تۇرعىسىنان قاراعاندا, باتىس جانە شىعىس وركەنيەتى دەپ ەكىگە بولىنەدى. شىعىس وركەنيەتىنە مۇسىلمان ايماقتارى جانە مۇسىلمەن ەمەس ايماقتار كىرەدى. شىعىس دەرەكتەرى دەگەندە, وسى تانىم بىزگە قالاي كەلدى؟ ءوز باسىم ءبىراز جىلدان بەرى قازاق شەجىرەسىن زەرتتەپ ءجۇرمىن. زەرتتەۋگە العان باستى تۇلعا – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى. ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ونەر توعىسقان اتامىز ءومىر سۇرگەن XIX عاسىردا قازاقتىڭ تاريحى, عىلىمي تانىمىن زەرتتەۋ شوقان ءۋاليحانوۆتان باستالادى. سوندىقتان تاريحىمىزدا شوقان مۇراسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەن. الدىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپ – تۇركىتانۋشى. ويتكەنى ويشىل تۇلعا ەڭبەكتەرىنىڭ قاينار كوزى – ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ «تۇركى شەجىرەسىنەن» باستالادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ ونىڭ ماڭىزىن وتە جاقسى بىلگەن. ەكىنشىسى – قازاقتانۋشى. ويتكەنى كوزى تىرىسىندە حالقىمىزدىڭ بارلىق عۇرىپتارى مەن مۇرالارىن جيناپ, قانشاما مۇرا قالدىردى. ءۇشىنشىسى – بۇقارتانۋشى. ەگەر ءماشھۇر ءجۇسىپ بۇقار جىراۋدىڭ مۇراسىن جيناماعاندا, بىزگە XVIII عاسىرداعى قازاق قوعامىن تانۋ قيىن بولاتىن ەدى. بىراق شىعىس دەرەكتەرىن دۇرىس اجىراتۋ ءبىلۋمىز كەرەك», دەدى عالىم.
سونداي-اق جيىندا شىعىستانۋشى المات ابسالىقوۆ «ۇرىس حان قازاق حاندارىنىڭ شەجىرەسى: تۇقاي-تيمۋريدتەر تۇجىرىمداماسىن قايتا قاراۋ», ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «وتىرار» كىتاپحاناسى عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى باۋىرجان مۇستافاەۆ «قۇربانعالي ءحاليديدىڭ «تاۋاريح-ي حامسا-ي شارقي» ەڭبەگىندەگى «وردا» ءسوزىنىڭ ماعىناسى, ت.ب. عالىمدار بايانداما جاساپ, وركەنيەت توعىسىنداعى تاريحي مۇرالاردى جاڭاشا زەردەلەدى.
