قارۋلى كۇشتە قانداي رەفورما ءجۇرىپ جاتىر؟

ءسوز تىزگىنىن زاڭ عىلىم­دا­رى­­نىڭ دوك­تورى, پروفەسسور يگور روگوۆ ۇستادى. الدىمەن قور­عانىس ءمينيسترى رۋسلان جاقسىلىقوۆ وفيتسەرلەر مەن ساربازداردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا مينيسترلىكتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى تۋرالى بايانداما جاسادى. مينيستر قارۋلى كۇشتەردىڭ مىقتىلىعى اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەت­تىك قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن, 2025 جىلدىڭ ­1 قاڭتارىنان باستاپ ءۇش مينيسترلىك – قورعانىس, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار, سونداي-اق قارجى مونيتورينگى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن مەملەكەتتىك فەلدەگەر قىزمەتى ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشەتىنىن اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى 2025-2026 جىلدار ارالىعىندا ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتا­رىنان باستاپ وفيتسەرلەردىڭ جالا­قىسىن 20,3 پايىزعا, كەلى­سىم­شارت بويىنشا اسكەري قىز­مەت­تە جۇرگەن مامانداردىڭ ەڭبەك­اقىسىن 33,9 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. ەكىنشى كەزەڭدە 2026 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وفيتسەرلەردىڭ جالاقىسى 23 پايىزعا, اسكەري قىزمەت­كەرلەردىڭ جالاقىسى 10 پايىزعا كوتە­رىلەدى. بۇعان قوسا مينيسترلىك بۇرىنعى جەڭىل­دىكتەر­دى قالپىنا كەلتىرۋ, كوممۋ­نالدىق قىزمەتتەردىڭ 50% كولەمىن وتەۋ, قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇرۋ, اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشە­لەرىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت تەمىر­جول كولى­گىمەن دەما­لىستا تەگىن جۇرۋىنە جاعداي جاساۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشپەك.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەيىت­جان كەنجەعۇل مەملەكەت اسكەري­­لەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە, وتباسى­لىق جاعدايىنا, دەنساۋلىعىنا, ت.ب قاجەت­تىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتى­گىنە توق­تالا كەلىپ, بىزدە ءپاتريوتيزمدى ناسيحات­تاي­­تىن اسكەري فيلمدەر, روليكتەر, گازەت-جۋرنالدار جوقتىڭ قاسى ەكەنىن ايتتى.

«مەن بۇل ماسەلەگە قاتىستى دەپۋ­تاتتىق ساۋال دا جولدادىم. ماسەلەن, اسكەريلەردىڭ ءومىرى تۋرالى 3-4 جىل ىشىندە ەكى-ءۇش فيلم عانا تۇسىرگەنبىز. بۇل وتە از», دەدى دەپۋتات.

اسكەري قىزمەتكە بارۋعا دەگەن ىنتانى ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى – ونىڭ زەينەتاقىعا شىققاننان كەيىنگى جاعدايىن جاساۋ. بۇل تۋرالى قورعانىس ءمينيسترى كەڭىرەك توق­تا­لىپ, اسكەري قىزمەتكە 1998 جىلعى 1 قاڭ­تاردان كەيىن جۇمىسقا الىنىپ, 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن اسكەري قىزمەتتەن شى­عا­رىل­عان تۇلعالاردىڭ زەينەتاقىسىن يندەكس­تەۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن جەت­­­كىزدى.

«زەينەتاقىمەن قامسىز­دان­دىرۋ قۇقىعى كەلىسىمشارت مەرزىمى اياقتال­عاننان كەيىن قىزمەتتەن بوساتىلعان جانە زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ەڭبەك ءوتىلى بار ادامدارعا بەرىلەدى. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا اسكە­ري قىزمەتتەن بوساتىلعان بۇ­رىنعى اسكەري قىزمەتشىلەرگە با­زا­لىق زەينەتاقى تولەنەدى», دەدى ر.جاقسىلىقوۆ.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قارۋ­لى كۇش­تەر­دە قىزمەت ەتىپ جۇر­گەن ساربازداردىڭ باستى پروب­لە­ما­لا­رىنىڭ ءبىرى نەسيە ماسەلەسى ەكەن.

«قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن «مەم­لە­كەت­تىك نەسيە بيۋروسى» اق مالى­مە­تىنشە, بۇگىنگى تاڭدا 14 018 اسكەري قىز­مەتشىنىڭ 39 008 نە­سيەسى بار. ياعني وتانىن قورعاپ جۇرگەن اسكە­­ري­لەردىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر­گە بە­رەشەگى 6 ملرد تەڭگەگە جۋىق­ت­اعان. سونى­مەن قاتار قور­عانىس سالاسىنىڭ باسشىسى 10 078 اسكەريدىڭ 15 395 نەسيەسى بويىنشا ۋاقتىلى تولەمدەر جاسالماعانىن, وسىنىڭ سالدارىنان ساربازدار بانكتەرگە 3,7 ملرد قارىز بولىپ قالعانىن دا ايتتى.

«بۇدان بىلاي بىرجىلدىق مەرزىمگە اسكەرگە الىنعان ساربازدار 14 ايعا نەسيە تولەمدەرىنەن بوساتىلادى. قىسقارتا ايتقاندا, جاس سارباز 12 اي بورىشىن وتەپ, تاعى ەكى اي جۇمىسقا ورنا­لاس­قانشا بانكتەگى قارىزى وس­پەيدى», دەدى ر.جاقسىلىقوۆ.

ءىس-شارا اياسىندا پرەزيدەنت جا­نىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا اسكەرگە شاقىرىلاتىن ازاماتتاردى الدىن الا ءبىر ايلىق كۋرستان وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىس تاستادى.

«اسكەريلەردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ, ساربازدار اراسىنداعى الىم­جەتتىك ماسە­لەلەرىن شەشۋ ءۇشىن اسكەرگە شاقى­رىلاتىن ازاماتتاردى الدىن الا ءبىر ايلىق كۋرس­تان وتكىزگەن دۇرىس. ماسەلەن, بيىل 40 مىڭ جاس اسكەرگە شاقى­رىلعان. ياعني 40 مىڭ وتباسى وتان الدىندا بورىشىن وتەۋگە كەتكەن بالالارىنىڭ امان-ەسەن ۇيىنە ورالۋىن ۋايىمدايدى. سون­دىقتان دا ساربازداردىڭ قۇقى­عىنىڭ ساقتالۋىنا ءبارىمىز جاۋاپتىمىز», دەدى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تاستەمىر ابىشەۆ.

وسى ورايدا اسكەردەگى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن «پيراميدا», «سەرىكتەس», «جاۋىن­گەرلىك دوس» جوبالارى ازىرلەنىپ, ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار اسكەرگە شاقىرىلۋشىلار مەن اتا-انالار اراسىنداعى سويلەسۋ ءۇشىن تەلەفون بايلانىسى قاراستىرىلعان.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, گار­ني­زونداردىڭ اسكەري پولي­تسيا­سىنىڭ گاۋپتۆاحتالارىندا بيىل 197 اسكەري قامالعان, بىلتىر وسى كەزەڭدە ولاردىڭ سانى 126 بولعان. 2024 جىلى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىكتىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى گارني­زوندىق گاۋپتۆاحتالاردا تەكسەرۋ جاسادى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بو­يىنشا ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق, ازاپتاۋ فاك­تىلەرى نەمەسە باسقا دا قاتىگەز, ادام­­گەرشىلىككە جاتپايتىن نەمەسە ار-نامىستى قورلايتىن قارىم-قاتىناستار مەن جازالار تىركەلگەن جوق.

سونداي-اق مينيستر قازىر اسكەري ورتادا وقىس وقيعالار مەن قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اسكەري بولىمدەر مەن مەكەمەلەردە 15 063 بەينەكامەرا ورناتىلعانىن, بۇل رەتتە اسكەرگە شاقىرىلۋشىلار ورنالاسقان كازارماعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنىن, ساربازدار انالار كوميتەتىمەن جانە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىس جاساۋعا مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن دە مالىمدەدى.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا جيىنىندا قارۋلى كۇشتەر سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن قىز-كەلىنشەكتەر جايى دا تالقىعا ءتۇستى. مينيستر قارۋ­لى كۇشتەردە قىزمەت ەتىپ جۇر­گەن قىز-كەلىنشەكتەر­دىڭ اراسىن­دا پاراشيۋتپەن 3 مىڭ مەتر بيىكتەن سەكىرەتىن باتىر قىزدارى­مىز­دىڭ دا بار ەكەنىن ايتتى. ر.جاق­سىلىقوۆ قازىر قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى اسكەري مەكە­مەلەردە 7 مىڭعا جۋىق قىز-كەلىنشەكتەر قىزمەت ەتىپ جات­قا­نىن, ولاردىڭ 11-ءى لاۋازىمدى قىز­مەت اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى.