ەلىمىزدەگى جالعىز زاۋىت
اي سايىن 1300 تونناعا دەيىن ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتى كورۋ ءۇشىن جامبىل وبلىسىنا ارنايى كەلدىك. ناتري ءتسيانيدىن وندىرەتىن زاۋىت كولىكتەن تۇسە سالا تاڭداندىردى. اتى زاۋىت دەمەسەڭىز, اينالاسى گۇلدەپ تۇر. ۇدەرىس بارىسىن كورسەتىپ جۇرگەن باس ديرەكتور مەرەي وماروۆ سۇرانىس بولسا, ءال-اۋقاتىمىز اۋقىمدى ءونىم كولەمىنە جەتەدى دەيدى.
«Talas Investment» زاۋىتى ون جىلدان بەرى ناتري ءتسيانيدىن وندىرۋمەن اينالىسادى. ءبىز جىلىنا 15 مىڭ توننا ءونىم شىعارامىز, ونىڭ 30-40%-ى (شامامەن 5 مىڭ توننا) ەكسپورتقا كەتەدى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» قارجىلاندىردى. ءتىپتى ەكىنشى كەزەڭنىڭ قۇرىلىسىن دا قولداپ جاتىر. جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبا اياسىندا ونىمدىلىكتى جىلىنا 30 مىڭ توننا ناتري تسيانيدىنە دەيىن ارتتىرۋ, قۇرىلىستى 2025 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياقتاۋ جانە ەكسپورتتى ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەگەن پىكىر ايتتى ول.
وتاندىق التىن ءوندىرۋشى كومپانيالارعا ناتري ءتسيانيدى, ال مينەرالدى تىڭايتقىش امموني سۋلفاتى – اۋىلشارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى مەن بىلعارى وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا جونەلتىلەدى. سونداي-اق رەسەي, تاجىكستان, موڭعوليا, قىرعىزستانعا, وزبەكستانعا ەكسپورت جاسالادى. وسىلايشا كاسىپورىن ءوڭىر ەكونوميكاسىنا دا تۇراقتى تابىس ءتۇسىرىپ وتىر.
زاۋىت قۇرىلىسى 2012 جىلدىڭ مامىرىندا باستالىپ, 2014 جىلدىڭ ماۋسىمىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. قازىر مۇندا التى جۇزدەن استام قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى, ورتاشا جالاقىسى 298 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ولاردىڭ 80%-ى قاراتاۋ قالاسىنىڭ جانە تالاس اۋدانىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت قازىناسى 1 ملرد 650 ملن تەڭگە كولەمىندەگى سالىق تۇسىمدەرىمەن تولىقتىرىلسا, 2024 جىلدىڭ 1 جارتىجىلدىعىنداعى كورسەتكىش 900 ملن تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
ايتا كەتەرلىگى, كومپانيا قاراتاۋ قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا ءجىتى ارالاسىپ, قىزمەتكەرلەرگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتەتىنىن ەستىپ, ءىشىمىز جىلىپ قالدى. اراسىندا قايىرىمدىلىق تا جاساپ تۇرادى ەكەن.
تاعى ءبىر كوڭىل كونشىتەرلىگى, زاۋىتتىڭ ءوڭىر ەكولوگياسىنا ەش زيانى جوق. سەبەبى ءوندىرىس وشاعى قالدىقسىز تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن. قاجەتتى شيكىزات رەتىندە گاز بەن كەن قوسپالارى پايدالانىلادى.
ناتري ءتسيانيدى قالاي وندىرىلەدى؟
كوبىنە زاۋىتتاردا قاۋىپسىزدىك شارالارى ساقتالماي جاتادى. سوندىقتان دا حالىق زاۋىت جۇمىسىنان قاشادى. ال مۇندا بايقاۋىمىزشا, قاۋىپسىزدىككە باسا ءمان بەرىلگەن. ءوندىرىس ايماعىنا ارنايى كيىمسىز ەشكىمدى كىرگىزبەيدى. قالام-قاعازىن ۇستاپ بارعان ءبىزدىڭ وزىمىزگە دە ارناۋلى كيىم كيگىزدى.
ءوندىرىس تۋرالى ءبىرشاما اقپارات العان سوڭ, ىشكى جۇمىستارىنا قىزىقتىق. زاۋىتتاعى باروتەرميكالىق تسەحتا سۋ بىرنەشە مارتە سۇزىلەدى. ناتري ءتسيانيدىن ءوندىرۋ ءۇشىن الدىمەن تابيعي گاز كاتاليزاتوردان وتەدى. قۇرامىنداعى مەتاندى 89-96%-عا جەتكىزەدى. ارى قاراي وعان اممياكتى قوسىپ, سينيل قىشقىلىن الادى. سوسىن سينيل قىشقىلىنا ناتري گيدروكسيدى قوسىلىپ, ناتري ءتسيانيدى الىنادى. وسى حيميالىق تۇزىلىستەردەن شىققان گازدىڭ ءبارىن زالالسىزداندىرۋ, تازالاۋ كەزىندە امموني سۋلفاتى شىعادى.
«مۇندا بارلىق قاجەتتى ەرىتىندىگە تالداۋ جۇرگىزىلەدى. بىزدە ەكى زەرتحانا بار: سانيتارلىق جانە وندىرىستىك. زەرتحانا كىرىس شيكىزاتىنان باستاپ دايىن ءونىمدى شىعارۋعا دەيىنگى بارلىق ۇدەرىستى باقىلايدى. ءبىز ناتري ءتسيانيدى مەن امموني سۋلفاتىنىڭ جاناما ءونىمىن قوسا, دايىن ءونىمنىڭ ساپاسىنا ارالىق تالداۋلار مەن تولىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزەمىز. سونىمەن قاتار وندىرىستە قولدانىلاتىن سۋدىڭ تولىق تالداۋى جاسالادى. جۇمىس تاۋلىك بويى جۇرگىزىلەدى, قىزمەتكەرلەر 12 ساعاتتىق اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ماماندار
جوبادا ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ جوعارى دارەجەسى بار. وندىرىستىك ۇدەرىستىڭ مونيتورينگى كومپيۋتەرلىك جۇيەمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل ادامداردى قاۋىپتى جۇمىس ايماعىنان الىستاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تە ءجىتى باقىلانادى.
ء«بىز ناتري ءتسيانيدىن ەل ىشىندە نەگىزىنەن التىن ءوندىرۋشى كومپانيالارعا ساتامىز, سونداي-اق ونىمدەردى كورشى ەلدەرگە دە ەكسپورتتايمىز. جىل سايىن 8-10 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم وتاندىق كومپانيالارعا ساتىلادى, قالعان 5 مىڭ توننا ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. ناتري ءتسيانيدى اۆتوموبيل كولىگىمەن دە, تەمىرجول ارقىلى دا جەتكىزىلەدى. ونىمدەر باسقا ەلدەرگە پويىزبەن, جۇك كولىكتەرىمەن جىبەرىلەدى», دەدى ساتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلۆيرا جاقسىگەلديەۆا.
ال باس تەحنولوگ باۋىرجان داستانوۆ اتالعان ءوندىرىس ورنىنا جۇمىسقا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان. زاۋىتقا 11 جىلىن ارناعان مامان جۇمىستىڭ بارىسىنا, ءونىمنىڭ ساپاسىنا جاۋاپ بەرەدى.
ء«بىزدىڭ ماقسات – ناتري ءتسيانيدىن ءوندىرۋ. وعان قاجەتتى شيكىزاتتار: سينيل قىشقىلى مەن NaOH. سينيل قىشقىلىن ءوزىمىز وندىرەمىز. بىزدە ءۇش تسەح بار. سونىڭ ءبىرىنشىسى – سينيل قىشقىلىن, ەكىنشىسى – ناتري, ءۇشىنشىسى قوسالقى ونىمدەردى شىعارادى. ال NaOH تەك قوسپا رەتىندە ەسەپتەلەدى. سينيل قىشقىلىنداعى ەڭ ماڭىزدىلارى: اممياك, تابيعي گاز, اۋا. وسى ءۇش شيكىزاتتى رەاكتورعا ارەكەتتەستىرۋ ارقىلى سينيل قىشقىلىن الامىز», دەيدى ماماندار. ولاردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا ناتري ءتسيانيدىن ءوندىرۋ باسقا شەتەلدىك انالوگتارعا قاراعاندا جوعارى ساپادا.
ەكىنشى كەزەڭ بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى
زاۋىتتى ارالاپ بولعان سوڭ, ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن باستالعان ءوندىرىس ورنىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىس الاڭىنا باردىق. قازىر قۇرىلىس جۇمىستارى جوعارى قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. قۇرىلىس كەلەسى جىلى تولىق اياقتالىپ, ىسكە قوسىلادى دەپ كوزدەلۋدە. ناتيجەسىندە, كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى ەكى ەسە ارتپاق.
«سەرىكتەستىككە قاراستى ناتري ءتسيانيدى زاۋىتى ەكىنشى كەزەڭىنىڭ جۇمىسى بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. قۇرىلىس جۇمىستارى تولىق بىتكەننەن كەيىن زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى 30 مىڭ تونناعا جەتەدى. جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 300 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە قارجىدان بولەك, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى مەن «Baiterek Venture Fund» اق حولدينگىنەن ينۆەستيتسيا تارتىلدى. قىسقاسى, ەكىنشى كەزەڭنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن جىلدىق ءونىم كولەمى ايتارلىقتاي ارتادى», دەيدى باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ابدىعالي ءجۇنىسوۆ.
«قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» ەلىمىزدەگى ناتري ءتسيانيدىن وندىرەتىن العاشقى زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن, ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كەڭەيتۋدى جانە دامىتۋدى كوزدەيدى. بۇل قولداۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار, ويتكەنى ول يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىن نىعايتادى. سونىمەن قاتار حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى ءرولىن كۇشەيتە وتىرىپ, جاھاندىق جەتكىزىلىم تىزبەگىندە باسەكەلەستىك پوزيتسيالاردى الۋعا كومەكتەسەدى. 2015 جىلى قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى جالپى قۇنى 80 ميلليون اقش دوللارى بولاتىن جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋعا 49 ميلليون اقش دوللارىن ءبولدى. زاۋىتتىڭ قۋاتىن 30 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جونىندەگى جاڭا جوبا اياسىندا بانك 17 ميلليارد تەڭگەگە قارجىلاندىردى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 300-گە دەيىن جاڭا جۇمىس ورنىن اشادى. 2001 جىلدان باستاپ قدب ەلىمىز بويىنشا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى بەلسەندى قارجىلاندىرىپ كەلەدى», دەپ مالىمدەدى قدب اعا بانكيرى باقىتگۇل بيجانوۆا.
P.S. قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى 2015 جىلى قازاقستاندا قۋاتى جىلىنا 15 مىڭ توننا ناتري ءتسيانيدىن وندىرەتىن العاشقى زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرعان ەدى. ەندى, مىنە, ەكىنشىسىنە دە ۇلەسىن قوسىپ وتىر. بانك 2023 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قۇرىلىسى باستالعان جاڭا زاۋىتتى قارجىلاندىرۋدى قولداپ وتىر. بۇل زاۋىت عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن تەحنولوگيامەن سالىنۋدا. زاۋىتتى ىسكە قوسۋ مەرزىمى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا جوسپارلانعان, ناتيجەسىندە جىلدىق وندىرىلەتىن نەگىزگى ءونىم كولەمى - 30 مىڭ تونناعا, جاناما ءونىم 10 مىڭ تونناعا جەتەدى دەپ جوسپارلانۋدا. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 46 ملرد تەڭگە. ونىڭ 17 ملرد تەڭگەسىن قدب قارجىلاندىردى. سونىمەن بىرگە 2023 جىلى قدب دايىن ءونىمدى ءوندىرۋ جانە ودان كەيىنگى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن شيكىزات ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرا وتىرىپ, كومپانيانىڭ ەكسپورتتىق باعىتىن قولدادى.
