سۋرەت: history.kz/kz
باسقوسۋدا عالىمدار ورتا عاسىر تاريحىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدىڭ جاعدايى جانە وسى سالاداعى پروبلەمالار تۋرالى وي قوزعادى. سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقستان تاريحىن وقىتۋداعى اراب-پارسى دەرەكتەرىن پايدالانۋ جانە سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردى ساقتاۋ ماسەلەلەرى دە ءسوز بولدى.
جيىن تىزگىنىن ۇستاعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ تاريحشىلار ءۇشىن قىزىقتى كەزەڭ كەلگەنىن جەتكىزدى.
– سوڭعى جىلدارى ءتول تاريحىمىزدى جاڭاشا زەردەلەۋگە كوڭىل بولىنە باستادى. ءبىر جاعىنان, قوعامدا تاريحىمىزعا قاتىستى سان الۋان پىكىر بار. بۇعان بيلىك تە نازار اۋداردى. وسى باعىتتا ەلىمىزدەگى تاريحشىلار كونگرەسى ءبىراز جۇمىس اتقاردى. الداعى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق تاريحشىلار فورۋمى وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ الدىندا جينالىپ, ءبىراز دۇنيەنى پىسىقتاپ الايىق, – دەگەن ەرلان ءباتتاش ۇلى, ءسوزىن ودان ءارى جالعاپ: – ءبىزدىڭ تاريحىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن قالاي جازىلعانى بەلگىلى. قازىر ەگەمەن ەلمىز. ەركىنبىز. سونىڭ ءبىر بەلگىسى – ساناداعى, عىلىمداعى ەركىندىك. الايدا ەركىندىك دەپ تاريحي دەرەكتەردەن اۋىتقۋعا بولمايدى. بۇعان دەيىن قالىپتاسىپ قالعان قاساڭ تۇجىرىمنان ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى, – دەدى اكادەميك.
كەيىنگى جىلدارى كوكىرەگى وياۋ, ساناسى سەرگەك حالىققا جاناشىر ازاماتتاردىڭ ۇلت تاريحىنا قىزىعۋشىلىعى ارتقان. سونداي بىرقاتار ازاماتتار تاريحىمىزعا قاتىستى شەتەلدەگى ارحيۆتەر مەن كىتاپحانالاردا ساقتالعان كونە كىتاپتار مەن قولجازبالار كوشىرمەسىن اكەلۋگە قارجىلاي قول ۇشىن سوزىپ, قولداۋ كورسەتكەن.
دەگەنمەن زامان وزگەردى. قازىر سول تاريحي دەرەكتەردى تۇپنۇسقادان تىكەلەي ءتارجىمالاۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. بىراق ەرلان سىدىقوۆ ول ءۇشىن ءتىل بىلەتىن بىلىكتى مامان قاجەت ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە شاعاتاي, اراب جانە توتە جازۋ ۇلگىسىندەگى قازاق الفاۆيتىنەن تىكەلەي اۋداراتىن ماماندار وتە تاپشى.
ودان كەيىن ءسوز العان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەكونوميست-عالىم جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ءوزىنىڭ باس بولۋىمەن تاريحىمىزعا قاتىستى بىرقاتار قۇندى كىتاپ اۋدارىلىپ جاتقانىن باياندادى. سونىمەن بىرگە كەڭەس زامانىندا وتاندىق عالىمدارعا التىن وردا ءداۋىرىنىڭ قۇرىلعان كەزەڭىن زەرتتەۋگە تىيىم سالعانىن ايتا كەلىپ, ءبىزدىڭ تاريحشىلارعا XVII-XVIII عاسىردان بەرگى ۋاقىتتى زەرتتەۋگە عانا مۇمكىندىك بەرىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– مەن تاريحشى ەمەسپىن, بىراق تاريحتىڭ جاناشىرىمىن دەسەم بولادى. كەز كەلگەن اقىلى تولىسقان ازامات: ء«بىز كىمبىز,تاريحىمىز قانداي؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن بىلگىسى كەلەدى. شىندىعىندا, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا وتىز جىلدان اسسا دا, ءبىز تاريحىمىزدى ءالى تولىق تانىعان جوقپىز.
قازىر ۇيدە وتىرىپ, شەتەل كىتاپحانالارىنان كەز كەلگەن ىزدەگەن ماتەريالىڭدى تاباسىز. مىسالى, ۇلىبريتانيا كىتاپحاناسىنان ورتا عاسىر تاريحىنا, اسىرەسە ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى كىتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن الدىم. ونى بارلىق ازامات الا الادى. ورتا عاسىر تاريحىن زەرتتەۋ وڭاي ەمەس. وسى عاسىرعا بايلانىستى شەتەلدەگى ارحيۆتەردە جاتقان قولجازبالاردى تابۋىمىز قاجەت. سولاردىڭ ىشىندەگى وزىمىزگە قاتىستى دۇنيەلەردى اۋدارۋ كەرەك. سوندىقتان تاريحشىلاردىڭ اراسىندا پارسى, شاعاتاي, تۇركى تىلدەرىن بىلەتىن مامانداردىڭ بولعانى دۇرىس. اسىرەسە جاس عالىمدارعا كوپ ءۇمىت ارتۋعا بولادى. عىلىمدى سولار كوتەرەدى, – دەدى ج.ابدىراحمەت ۇلى.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «وتىرار» كىتاپحاناسى عىلىمي ورتالىعىندا سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردىڭ ءبىراز قورى ساقتالعان. ورتالىق ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داناگۇل ماحات سولاردىڭ ىشىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى دۇنيەلەر بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ ورتالىقتا 13 قور بار. سولاردىڭ ىشىندە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سۇزگىسىنەن وتپەي قالعان قولجازبالار دا كەزدەسەدى. مۇمكىندىگىنشە, سولاردى زەرتتەپ جاتىرمىز. كونە قولجازبانى وقۋ – وڭاي ەمەس. ماسەلەن, قۇربانعالي ءحاليديدىڭ «تاۋاريح-ي حامسا-ي شارقي» اتتى ەڭبەگى بەس تومدى قۇرايدى. بۇل جيناق 90-جىلدارى شىققان. بىراق ونى شىعارعان ماماندار تاريحىمىزعا قاتىستى ءبولىمىن عانا الىپ, باسقا جەرلەرىن قىسقارتىپ, مازمۇنىن عانا بەرگەن. ءسويتىپ, ءبىر كىتاپقا سىيدىرعان. ورتالىق عالىمدارى وسى ەڭبەكتى ءبىراز جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەدى. العاشقى ەكى تومىن اۋدارىپ, جۇرتشىلىققا ۇسىندىق. ءبىر جاعىنان, بۇل كىتاپ – وتە كۇردەلى. اۆتور ءتۇرلى عىلىمنىڭ باسىن توعىستىرىپ جازعان. ەندىگى ءبىر وزەكتى ماسەلە – مامان دايارلاۋ. ەلىمىزدە شىعىستانۋ ماماندارىن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دايارلايدى. ال شىعىستانۋدى بىتىرگەن ماماندار كوپ بولعانىمەن كونە قولجازبانى وقيتىن مامان سيرەك. ءبىزدىڭ ورتالىققا دا مامان جەتىسپەيدى,– دەدى عالىم.
جالپى, سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردى جيناۋ, ساقتاۋ بويىنشا وزەكتى ماسەلەلەر قوردالانىپ قالعان. ايتالىق, ەلىمىزدە 100 مىڭعا جۋىق قور بولعانىمەن, ونىڭ اتى بار دا زاتى جوق ەكەن. كەيبىر مەكەمەلەر وزدەرىنىڭ سيرەك قورىنا 2000-جىلدارى شىققان كىتاپتاردى كىرگىزىپ قويعان. قىسقاسى, قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاندوس بولدىكوۆ وسى سالادا پروبلەما كوپ ەكەنىن ايتتى.
– بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە سيرەك قوردى ساقتاۋعا بايلانىستى ءالى تولىق ەرەجە جوق. ءتىپتى كونە كىتاپتار مەن قولجازبالاردى ساقتايتىن ەشقانداي جاعداي جاسالماعان. قانشاما باعالى دۇنيەدەن وسىلاي ايىرىلىپ جاتىرمىز. قازاق جەرىنەن الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-فارابي بابامىزدان باستاپ, كوپتەگەن عۇلاما عالىمدار, اقىندار شىقتى. بىراق سولاردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بىردە-ءبىر تۇپنۇسقاسى جوق. ءبارى دە كوشىرمە. ماسەلەن, تاريحىمىزعا قاتىستى ءبىراز دەرەك رەسەي ارحيۆىندە, كىتاپحاناسىندا ساقتالعان. بيىل ءبىز ۇلىبريتانيا, رەسەي, تۇركيا, ازەربايجانعا ىسساپارعا باردىق. بۇلاردا كونە قولجازبالاردى ساقتاۋ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. مىسالى, كورشى وزبەكستاندا دا بۇل سالا جاقسى جولعا قويىلعان. ءوز مۇراسىن قىزعىشتاي قورىپ وتىر. ال بىزدەگى جاعداي مۇلدە باسقاشا. مەن وسى ماسەلەنى بەس جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەمىن. ءالى شەشىمى تابىلمادى, – دەدى ول.
سونداي-اق دوڭگەلەك ۇستەلدە «جوشى ۇلىسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆ, ەۇۋ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۇرالاي سەيىتقازينا جانە تاعى باسقا عالىمدار ءسوز الىپ, تاقىرىپقا قاتىستى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ءىس-شارا سوڭىندا جيىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى بىرقاتار ۇسىنىس جاسالدى.
