كاسىپكەرلىك ءورىسىن كەڭەيتەدى

تومەننەن جوعارىعا

Bottom-up (تومەننەن جوعارىعا) مودەلى ساتىلاي دامۋدى كوزدەيدى. مۇن­دا­عى نەگىزگى يدەيا – جۇيەنىڭ بارلىق كومپو­نەنتتەرىن ءتۇسىنۋ ارقىلى ونىڭ جالپى جۇمىسىن سيپاتتاۋ.

– ءبىز, ەڭ الدىمەن بيزنەس-قاۋىمداس­تىق­قا نە قاجەت ەكەنىنە توقتالدىق. بىرىن­شىدەن, قىزمەت كورسەتۋ مودەلى ما­ڭىزدى. بيزنەسكە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى, ينۆەستيتسيالىق جوبالار, جالپى قولايلى بيزنەس-كليمات قۇرۋ كەرەك. جۇمىس تاسىلىنە تۇبەگەيلى وزگەرىس ەنگىزىپ, «bottom up» مودەلىنە كوشتىك. ياعني وڭىرلەردەن كەلەتىن ۇسىنىستارعا قۇلاق اسامىز, – دەدى ر.باتالوۆ.

تورالقا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, 10 مىڭنان استام ادام بار 158 وڭىرلىك كەڭەستىڭ قۇرىلۋى جەرگىلىكتى جەرلەردە بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ پىكىرىن شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. سونىمەن قاتار بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ ارقاسىندا پالاتا ۇكىمەتكە شەشىمدەردىڭ تۇتاس كەشەنىن ۇسىنعان. بەلگىلى ءبىر باعىتتار نەگىزگى جۇمىس ورىندارى مەن سالىق تۇسىمدەرىن قاداعالاپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرا تۇسەدى. ناقتى سالالار مەن باعىتتارعا باعدارلانعان دۇرىس قۇرىلعان قولداۋ وڭىرلەردىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇكىمەتكە بالدىق جۇيەدە باعا­لاۋدى ۇسىندى. ول جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ ۇلەسى, تەحنولوگيالىق دامۋ مەن ەكسپورت سياقتى كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ۇپايلار نەعۇرلىم جوعارى بولسا, كا­سىپورىن مەملەكەتتەن سوعۇرلىم كوپ ارتىق­شىلىققا يە بولادى. سونىمەن قاتار بيزنەستىڭ وڭىرلىك كلاستەرلەرگە شيكىزاتتان باستاپ دايىن ونىمگە دەيىن قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋعا ەلىشىلىك قۇندىلىق ۇلەسى (ەقۇ) مەن ەكسپورتقا باعدارلانۋ سياقتى اشىق ولشەمدەردى بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى.

ر.باتالوۆ ايتقان ءۇشىنشى سەگمەنت – جەكە پلاتفورمالار مەن قۇرال­دار­­دى بىرىكتىرۋ. قازىردىڭ وزىندە ۇكى­مەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, B2G جانە B2B-سەرۆيستەرىمەن, ال بولاشاقتا قىز­مەتتەردىڭ ماركەتپلەيسىمەن جۇمىس ىستەۋگە «egovbusiness» ىڭعايلى پلاتفورماسى ازىرلەنىپ جاتىر. سپيكەر ايتىپ وتكەن ەكوجۇيەنىڭ سوڭعى قۇرالى – ۇكىمەتتىڭ دەشبورد تاقتاسى. مودۋل ەكونوميكانىڭ ءاربىر ءوڭىرى مەن سەكتورى تۋرالى دەرەكتەرگە جىلدام جەتكىزە­دى. بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپ­كەر­­شىلىگىن ارتتىرادى ءارى نىسانالى كورسەتكىشتەردى باقىلاۋدى جەڭىلدەتەدى.

ءبىر اۋىل – ءبىر ءونىم

وسى ءمودۋلدىڭ اياسىندا اۋدان اكىم­دە­رىنە تاۋەلسىز رەيتينگ ناتيجەلەرىن قام­تيتىن نىسانالى ينديكاتورلار بەرى­لەدى. ونىڭ ىشىندە شاعىن بيزنەس­تە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن, سا­لىقتىق تۇسىمدەردى, «ىسكەرلىك احۋال» بار. ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسى دا وسى ەكوجۇيەگە كىرەدى.

بۇل جوبا حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا جاپونيادا باستالعان. ول جەرگىلىكتى شيكىزاتتان وڭدەلگەن, ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى دارىپتەيتىن ەكولوگيالىق تازا, ساپالى ءونىم ءوندىرۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. الەمنىڭ 30-دان استام مەملەكەتىندە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

وسى جوبانىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعان­دار­دىڭ ءبىرى – ماڭعىستاۋ وبلىسى, قۇرىق اۋىلىنان كەلگەن ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسىنىڭ قاتىسۋشىسى جاڭاگۇل جاپاروۆا. ول جۇمىسسىز ايەل­دەرگە ارنالعان ءجۇن وڭدەيتىن شاعىن كاسىپورىندى تولىققاندى تسەحقا اينال­دىرىپ, ەكى جىلدا پايدانى 18 ەسەگە ارتتىرعان.

– باستاپقىدا بۇل جوبانىڭ ىسكە اساتىنىنا ەشكىم سەنبەدى. كەيىنگى كەزدە اۋىل­دا كەرەكسىز بولىپ, دالادا شاشىلىپ, ورتەنىپ جاتقان قوي مەن تۇيە ءجۇنىن كورىپ, ويلاندىم. سودان نەگە وسىنى كادەگە جاراتپاسقا دەپ, جۇننەن جاسالاتىن ءونىم شىعارۋ يدەياسىن ىسكە اسىردىم. سول كەزدە ء«بىر اۋىل – ءبىر ءونىم» جوباسى تۋرالى ءبىلدىم. قۇرىق اۋىلىنداعى جۇمىسسىز جۇرگەن ايەلدەردىڭ باسىن قوسىپ, تۇيە مەن قوي جۇنىنەن ءتۇرلى ءونىم شىعارا باستادىم. وسىلايشا, 2022 جىلى قۇرىق اۋىلىندا «قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلدى. العاشىندا «اتامەكەن» پالاتا­سىنىڭ ىسكەر ايەلدەر كەڭەسى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان ەرەكشە قولداۋ كورسەتىلىپ, كاسىبىمىزدى جۇرگىزۋگە عيماراتتان تەگىن ورىن بەرىلدى, – دەيدى كاسىپكەر.

جوبانىڭ بارىسىندا كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى اقش, گەرمانيا, تۇركيا, ازەربايجان, موڭعوليا مەملەكەت­تە­رىندە وتكەن حالىقارالىق كورمە-جارمەڭكەلەرگە قاتىسقان. سولاي ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرۋ ارقىلى 2022 جىلى 582 مىڭ تەڭگە تابىس تاۋىپ جۇرگەن ولار, بيىل 10 ملن تەڭگە تاپقان.

– ارينە, باستاپقى كەزدە كوپ قيىن­دىقتار بولدى, قاراجات جەتىسپەدى; قاجەت­تى قۇرال-جابدىقتار بولمادى; ءونىم ساتۋ وڭايعا سوقپادى. سول ۋاقىتتا «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسىپ, كەيىنگى ەكى جىلدا جالپى قۇنى 15 ملن تەڭ­­گەدەن اساتىن ءتۇرلى گرانتقا, دەمەۋ­شىلەر قولداۋىنا يە بولدىق. سونىڭ ارقاسىندا ءجۇن وڭدەۋگە قاجەتتى ءتۇرلى زاتتار مەن قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىپ, بيزنەستى دامىتۋ جانە ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. قازىردە 33 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جايىم بار. ونىڭ ىشىندە 3 ادام مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋمەن, الەۋمەتتىك جۇمىستا 2 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادام, كوپبالالى – 8 ايەل جۇمىس ىستەيدى. «Kaspi.kz», «eBay», «قازپوشتا» ونلاين-پلاتفورمالارىندا ينتەرنەت دۇكەن اشىپ, ءونىمىمىزدى ونلاين ساتا باستادىق, – دەيدى جانارگۇل.

وڭدەۋدىڭ جوعارى ساتىلارى

كاسىپكەرلەر اراسىندا كلاستەرلىك ءتاسىل ءتالىمى بار. ونى ەكونوميكاعا ەنگىزگەن عالىم ءارى ەكونوميست مايكل پورتەر. ول 1990 جىلى ايگىلى «The Competitive Advantage of Nations» اتتى كىتابىندا كلاستەرلەردىڭ ماڭىز­دى­لىعىن اشىپ كورسەتتى. پورتەردىڭ تەورياسىنا سايكەس, كلاستەرلەر گەوگرا­فيا­لىق تۇرعىدان جاقىن ورنالاسقان, ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى كومپانيالار مەن ۇيىمداردىڭ توپتارى ءوزارا ارەكەت­تەسىپ, يننوۆاتسيانى دامىتۋعا, ونىمدىلىك پەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا كومەك­تەسەدى.

ەلىمىزدە دە كلاستەرلىك ءتاسىلدىڭ قول­دانىلۋى قىلاڭ بەرە باستادى. بىراق بۇل ءۇردىس ءالى تولىق قالىپتاسىپ, كەڭى­نەن تارالا قويعان جوق. دەگەنمەن بىر­قاتار سالالاردا كلاستەرلەردىڭ دامۋ كە­زەڭ­دەرى بايقالادى. وسىعان بەل شەشە كىرى­سىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى – «قازەلەكتروماش» جشس ديرەكتورى ۆيتالي راسپوپين. بۇل كاسىپورنى 1995 جىلى سەمەي قالاسىندا قۇرىلعان. شامامەن 25 مىڭ ماركالى-كابەلدىك-وتكىزگىش ونىمدەر وندىرەدى. بۇگىندە كاسىپورىن 220 جۇمىس ورنىن ۇسىناتىن ورتا بيزنەستىڭ وكىلىنە اينالعان. ونىم­دەرى ەنەرگەتيكادان مۇناي وندىرۋگە, قۇرىلىسقا, تەلەكوممۋنيكاتسياعا دەيىن كوپتەگەن سالادا سۇرانىسقا يە.

– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وڭدەۋسىز ەكسپورتتالاتىن وراسان زور شيكىزات قورلارى بار. قازاقستاندا وندىرىلگەن ءتۇستى مەتالدار كابەلدىك-وتكىزگىش ونىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىكتى تولىعىمەن جابا الادى. الايدا بۇگىندە ەل ءالى دە وتاندىق شيكىزات نەگىزىندە, ەلدىڭ عىلىمي الەۋە­تىن تارتا وتىرىپ, تەحنيكالىق تۇردە ءوندىرىلۋى مۇمكىن وسى ءونىمنىڭ ۇلكەن كولەمىن يمپورتتايدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىمدى يگەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, سونداي-اق وتاندىق شيكىزات پەن كوم­پونەنتتەردى پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل شىنىمەن دە ماڭىزدى. ەلدىك مازمۇنعا باسا نازار اۋدارىلماي ونىمدە تولىققاندى دامۋ مۇمكىن ەمەس. وتاندىق وندىرۋشىلەردى ەلدىڭ شيكىزات رەسۋرستارىن بارىنشا پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت. ءبىز ءوز مىندەتىمىزدى كلاستەرلىك ءتاسىل ارقىلى يمپورتتى الماستىرۋدى دامىتۋدا كورەمىز. وتاندىق شيكىزاتقا جەڭىلدىكتەردى (5%) قوسا العاندا, مەملەكەتتىك قولداۋ بىزگە «KAZ Minerals» جەتكىزەتىن وتاندىق كاتودتاردان باسەكەلەستىك باعامەن مىس كاتانكاسىن شىعارۋدى جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل لوكاليزاتسيانى دامىتۋ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جانە ونىمدەرىمىزدىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ماڭىز­دى قادام بولدى, – دەيدى ول.

جوبا جەمىسىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن كورىنىسى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «كۋبلەي» كاسىپورىنىنان كورىنەدى. ونىڭ بيزنەس-مودەلى كونسەرۆىلەنگەن ەت پەن جارتىلاي فابريكاتتاردى شىعارۋ­عا عانا ەمەس, قايتالاما وندىرىسكە جاناما ونىمدەردى پايدالانۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن كلاستەرلىك وڭدەۋ تسيكلىن قامتيدى.

– بۇگىندە ءبىزدىڭ كومپانياعا ەكى زاۋىت كىرەدى: كونسەرۆىلەۋ مەن ەت وڭدەۋ. 32 جىل ىشىندە جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 12-دەن 700-گە دەيىن ءوستى. قازىرگى ۋاقىتتا باتىس قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ جانە قوستاناي وبلىستارىنان 8,3 مىڭنان استام فەرمەرلىك جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار ءونىم بەرەدى, – دەيدى زاۋىت ديرەكتورى زاۋرە بەرەكەشەۆا.

الەمدەگى كلاستەرلىك ءتاسىلدىڭ جالپى كورىنىسىنە توقتالساق, كوپتەگەن ەل بۇل ءتاسىلدى ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا قولدانىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋعا تىرىسادى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر الەمدە شامامەن 3 مىڭنان استام بەلسەندى كلاستەر بار. بۇل كلاستەرلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءبىر ايماقتا نەمەسە ەلدە ورنالاسقان ءوزارا بايلانىستى كاسىپورىنداردى, ءبىلىم بەرۋ مەكە­مە­لەرىن جانە زەرتتەۋ ۇيىمدارىن بىر­­لەسكەن ارەكەتتەر ارقىلى دامىتىپ, يننوۆاتسيا­نى قولداۋ جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ. الداعى ۋاقىتتا كورسەتكىش وسە بەرمەك. دەمەك ءبىزدىڭ ەلدە دە باستاۋ العان وسى جۇيەلەردىڭ پايداسى وراسان.