كوشى-قون قارقىنى كۇشتى بىراق «مەدالدىڭ ەكىنشى جاعى» نەنى كورسەتەدى؟

اۋىلدىق جەرلەردەگى حالىق سانىنىڭ قالاعا قاتىستى ءوسۋ قارقىنىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن ستاتيستيكالىق باقىلاۋ راستايدى. سوڭعى ونجىلدىقتا (2013-2023) اۋىل حالقى ءىس جۇزىندە وزگەرمەگەن بولسا (شامامەن 7,5 ملن ادام), قالالىقتار 31%-عا (12,2 ملن ادامعا دەيىن) ءوستى. بيللەتەر يندەكسى بويىنشا دا تۇرعىنداردىڭ جاس قۇرامىندا وڭىرلىك ايىرماشىلىق بار. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, قاراعاندى, اقمولا, اباي وبلىستارىندا ەلۋدەن اسقان ادامداردىڭ رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى (15-49) حالىق سانىنا ۇلەسى 0-14 جاستاعى ادامداردىڭ ۇلەسىنەن ارتىق. ياعني حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان وڭىرلەردە, اۋىلداردا كەلەشەكتە كىم تۇرا­تىنى جونىندەگى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.

جىل باسىنان بەرى ەل اۋماعىندا كوشىپ-قونۋ ۇلعايىپ, 700 مىڭعا جۋىق ازامات تۇرعىلىقتى جەرىن اۋىستىرعان. بۇل سوڭعى جىلدارداعى كورسەتكىشتەن ەكى ەسە كوپ. كوشىپ-قونۋ وڭىرلەر ىشىندە دە (381 مىڭ ادام), ولاردىڭ اراسىندا دا (307 مىڭ ادام) جۇرەدى. الايدا كەلگەندەر كەتكەندەردەن كوپ بولعان وڭ ءوسۋ ديناميكاسى ءالى دە ىشكى ميگرانتتاردى تارتۋ ورتالىعىنا, ياعني مەگاپوليستەرگە تيەسىلى. ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇراقتى تۇرۋ نيەتىمەن استاناعا 64 مىڭنان استام ادام, الماتىعا 60 مىڭعا جۋىق ادام, شىمكەنتكە 31 مىڭنان استام ادام كوشىپ كەلگەن. سوڭعى ساناقتىڭ ناتيجەلەرى, حالىقتىڭ 40 پايىزىنىڭ وزگە وڭىرلەردەن كەلۋى استانانىڭ ىشكى كوشى-قوندا نەگىزگى باعىت بولعانىن كورسەتەدى.

ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىنا ساي قالا حالقىنىڭ سانى دا گەومەتريالىق پروگرەسپەن ءوسىپ كەلەدى. بىلتىر تۇرعىنداردىڭ كوشى-قون كوڭىل كۇيىن انىقتاۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالالارىندا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزگەن ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى وڭىرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ تۇجىرىمداۋى بو­يىنشا الەۋەتتى ميگرانتتاردىڭ جارتىسى استاناعا, الماتىعا, شىمكەنتكە كوشپەك ويىن جەتكىزگەن. ال قالادان اۋىلعا قو­نىس اۋدارۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ازا­ماتتاردىڭ سانى 3%-دان اسار-اسپاس. قالا ادام رەسۋرسىنىڭ الەۋەتتى كوزى بولىپ وتىرعانىن ايشىقتايتىن مىسالدار اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ كەلەشە­گىن جان-جاقتى سارالاۋعا دايەك بولۋى كەرەك. ال ءىرى قالالاردىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمى حالىقتىڭ رەتتەلمەگەن اعى­نىن كوتەرە الماۋى مۇمكىن. اتاپ ايت­قاندا, بالاباقشاعا كەزەك, ءۇش اۋىسىمدى مەك­تەپتەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, ەمحانالارداعى كەزەكتىڭ سالدارىنان مەديتسينالىق قىز­مەت ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى, جالعا بە­رى­لەتىن تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋى, جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە جۇك­تەمە, اۆتو­جولدارداعى كەپتەلىس سياقتى الەۋ­مەت­تىك ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپ­شى­لى­عىن بولجاي بەرۋگە بولادى.

سونداي-اق مەگاپوليستەگى ءتيىستى سۇرا­نىستىڭ ءوسۋىنسىز ەڭبەك نارىعىنداعى ۇسىنىستىڭ ۇلعايۋى بايقالادى. مىسالى, الماتىداعى جۇمىسسىزداردىڭ رەسمي سانى بۇگىن ريددەر سىندى مونوقالانىڭ حالىق سانىمەن بىردەي. حالىقتىڭ باسقا وبلىستاردان رەتتەۋسىز كەتۋى, ءىرى قالالار مەن جەكەلەگەن وڭىرلەر حالقىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان سانى دەموگرافيالىق احۋالعا, ەڭبەك تەڭگەرىمسىزدىگىنە تۇرتكى بولادى. ناتيجەسىندە, سولتۇستىك ءوڭىر ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەن­دەۋى­مەن سيپاتتالسا, وڭتۇستىك وبلىس­تاردا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ارتىلۋى باي­قا­لا­دى.

كوشى-قون قالالاردا, اۋىلداردا, جە­كە­­لەگەن وڭىرلەردە ەڭبەك كاپيتالىن قا­لىپ­تاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنى ءسوز­سىز. ەڭبەك رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋ مەن شوعىرلاندىرۋ وڭىرلەردىڭ, تۇتاستاي ال­عاندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى تۇر­­عى­­سىنان وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا بىل­تىر شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن جاڭا ەرە­جەلەر قانداستاردىڭ حالىق از قونىس­تان­عان وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋىن جانداندىرا تۇسپەك. سوڭعى مالىمەتتەرگە ساي­كەس 3296 ەتنيكالىق قازاق (1374 وتبا­سى) از قونىستانعان ايماقتارعا قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى اياسىندا قانداس مارتە­بە­سى­نە يە بولدى. سونىمەن قاتار 475 وتباسى (948 ادام) قالالار مەن اۋىلدارعا كوشتى. 5655 ادام (2843 وتباسى) وتباسىمەن قاۋىشىپ, 593 ادام (295 وتباسى) جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ شاقىرۋىمەن جۇمىسقا ورنالاستى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە 71 ادام (69 وتباسى) ءتۇستى. دەگەنمەن قانداس مارتەبەسىن العان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ينتەگراتسيا­سى بەلگىلى ءبىر قيىندىقپەن ءجۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ بىلىمگە, مەديتسينالىق كومەككە, جۇ­مىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىكتەرىنە قول جەت­كىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. اسى­رە­سە ولاردىڭ مادەني نەمەسە تىلدىك كەدەر­گى­لەرگە تاپ بولۋى مۇمكىن وڭىرلەرگە بەيىم­دەل­ۋىن ءساتتى ەتۋگە قاتىستى قوسىمشا قولداۋ شارالارى قاجەت.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتى ميگرانتتارعا وزدەرىنىڭ ادامي, ەكونو­ميكالىق, الەۋمەتتىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قولايلى جاعداي جا­ساۋعا, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەڭبەك مي­نيسترلىگى ازاماتتاردى ەڭبەك كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن ەڭبەك كۇشى تاپشى وڭىر­لەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدا­رۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ سالاسىنداعى قول­دا­نىس­تاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اك­تى­لەرگە تۇزەتۋلەر توپتاماسىن ازىر­لەدى. وندا انىقتالعان پروبلەمالىق ما­سە­لەلەر مەن باس پروكۋراتۋرانىڭ ۇسىنىمدارى ەسكەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, مانساپ ورتالىقتارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قونىس اۋدارۋشى نەمەسە قانداس ۇسىنعان قۇجاتتاردى, ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتى بويىنشا اقشالاي تولەمدى پايدالانا وتىرىپ ساتىپ الىناتىن جىلجىمايتىن م ۇلىك وبەكتىسى بويىنشا مالىمەتتەردى ولاردىڭ تولىقتىعى مەن دۇرىستىعى تۇرعىسىنان, تولىق, مۇقيات قاراۋ ءۇشىن مامىلە وبەكتىسىنە بارۋ جولىمەن سالىستىرىپ تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىرۋىن; ساتىپ الىناتىن جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ قۇنىن باعالاۋ ناتيجەلەرىنە شاعىمدانۋ بويىنشا ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىقتارىنىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋدى; قونىس اۋدارۋشىنىڭ نەمەسە قانداستىڭ بۇدان بۇرىن ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتى ارقىلى ساتىپ الىنعان تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ نيەتى بولعان جاع­دايدا ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەر­تي­فيكاتىن بەرۋدەن باس تارتۋ بو­يىنشا قوسىمشا نەگىزدى بەكىتۋدى; قونىس اۋدارۋ­شى­لاردىڭ قونىستانۋ اۋماعىنان تىس جەرلەردە ەڭبەك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعىن الىپ تاستاۋىن كوزدەيدى.

سونىمەن قاتار الداعى جىلدان باس­تاپ قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنا ەنگىزۋ, ەرىكتى قونىس اۋدارۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كورسەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىلايشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتى الۋ­شىلاردىڭ مانساپ ورتالىقتارى قىز­مەت­كەرلەرىمەن بايلانىسى جويىلىپ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. مەم­لە­كەتتىك قىزمەت تۇرلەرىن تسيفر­لاندىرۋ قونىس اۋدارۋعا قاتىسۋشىلار مەن ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىقتارى اراسىنداعى شارتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىنا ناقتى مونيتورينگتى قام­تاماسىز ەتەدى.

ەلدىڭ دەموگرافيالىق كارتاسىن ايتار­لىق­تاي وزگەرتە الاتىن باعدارلامالار ءتيىمدى ىسكە اسىرىلسا, ەكونوميكالىق جا­عى­­نان ارتتا قالعان وڭىرلەردىڭ دامۋى­نا, حالىقتىڭ بولىنۋىندەگى ديسپرو­پور­تسيا­نىڭ تومەندەۋىنە, جالپى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. جالپى العاندا, كوشى-قون اعىنىن باسقارۋدا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ عانا ەمەس, الەۋمەتتىك اسپەكتىلەردى دە ەسكەرۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا ساراپشى قاۋىم ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ەلە­مەنتتەرىنىڭ ءبىرى – اۋىلدىق جەرلەردى, شا­عىن قالا­لار­دى دامىتۋ, ولاردىڭ ءومىر مەن جۇ­مىس جونىندەگى تارتىمدىلىعىن ارتتى­رۋى ءتيىس ەكەنىن باسا ايتىپ ءجۇر. بۇعان مەملەكەتتىك ينۆەس­تيتسيالار, شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, اگرو جانە ەكولوگيالىق تۋريزم سياقتى جاڭا باعىت­تار­دى دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بو­لا­دى. قورىتا كەلگەندە, ىشكى كوشى-قون ۇدە­­رىسى ونىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىنە عانا ەمەس, بۇكىل ەلگە پايدا اكەلەتىندەي وڭىر­لىك دامۋدى تەڭەستىرۋگە قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر.