سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەسەنجول يسابەك
پاۆلوداردا قازاق كسر حالىق ءارتىسى, داۋلەسكەر كۇيشى رۇستەمبەك وماروۆتىڭ 105 جىلدىعىنا وراي «جاستىق شاق» اتتى ءى رەسپۋبليكالىق جاس دومبىراشىلار بايقاۋى ءوتتى. كۇيشىلەر باسەكەسىنە ەلىمىزدىڭ ون ەكى وڭىرىنەن 32 دومبىراشى قاتىسىپ, ونەر جارىستىردى.
ونەر تارلانىنىڭ مەرەيلى داتاسىنا بايلانىستى يسا بايزاقوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مۇراعاتتاردى قوپارىپ, تىڭ دەرەكتەر تاپقان. ناتيجەسىندە, ايگىلى جەرلەسىمىز تۋرالى كىتاپشا باسىلىپ شىقتى. كىتاپشادا جاريالانعان مالىمەتتەر مەن ەستەلىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كۇيشىنىڭ ومىرىنە قاتىستى ءبىراز دەرەكتەردى بايان ەتسەك.
رۇستەمبەك وماروۆ پاۆلودار وبلىسى – اققۋلى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان جەتىم قالىپ, سەمەيدەگى بالالار ۇيىندە جۇرگەنىندە زامانىنىڭ ءدۇلدۇل ءانشىسى, سۋىرىپ سالما اقىن تەمىربولات ارعىنباەۆ ونى ارنايى ىزدەپ كەلىپ, الماتىعا الىپ كەتەدى. ارعىنباەۆ رۇستەمبەكتىڭ تۋىسقان اعاسى ەكەن. ءسويتىپ, بولاشاق كاسىبي دومبىراشىنى ونەر جولىنا تۇسىرگەن. بوزبالا رۇستەمبەك نەبارى 15 جاسىندا احمەت جۇبانوۆتىڭ نازارىن اۋدارىپ, جاڭادان قۇرىلعان قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنە دومبىراشى رەتىندە قابىلدانعان. دومبىراشىنىڭ ورىنداۋ مانەرىن احمەت جۇبانوۆ وتە جوعارى باعالاپ, ءوزىنىڭ «عاسىرلار پەرنەسى» اتتى ەڭبەگىندە: «رۇستەمبەك كۇيدى «شەگەلەپ», شاپشاڭ, جاي كەلەتىن بۋىندارىن ءبارىن دە تاستاي ءتۇيىپ, ەكپىنىن اۋىستىرمايدى. ورتاشا ۇزىندىقتاعى ساۋساقتارىمەن ءبىر نوتانى جازا باسپاي, ءبارىن دە ءوز ورنىندا ەتىپ ورىندايدى», دەپ جازىپ قالدىرعان.
«رۇستەمبەك وماروۆ دومبىرانىڭ ءۇنىن اسپانعا اۋەلەتتى. دومبىرانى ءوز داۋىرىندە اتى اڭىزعا اينالعان قۇرمانعازى, دينا نۇرپەيىسوۆا, قاليجان تىلەۋوۆ دارىپتەسە, رۇسەكەڭ شەتەلدىك تىڭدارماندى قازاق دومبىراسىنىڭ سيقىرلى دىبىسىمەن العاش رەت تانىستىرعان ۇلى مۋزىكانت», دەپ ماقتانا ەسكە الادى قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ اقساقالى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى امانتاي نۇرپەيىسوۆ.
ال قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, وركەستر ديريجەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جاناس بەكەنتۇروۆ: «كوپتەگەن دومبىراشى وركەسترگە ءوز وڭىرلەرىنىڭ كۇيلەرىن ورىنداپ كەلەتىن. ال رۇستەمبەك قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ بارلىق مەكتەبىن جان-جاقتى مەڭگەرگەن, ونىڭ مۋزىكالىق گەوگرافياسى وتە كەڭ بولدى. ءتىپتى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «بايجۇما» كۇيىن تۇپنۇسقاسىندا بىزگە جەتكىزدى, بۇل كۇي باسقا جەردە نوتالىق نۇسقادا ساقتالماعان», دەيدى.
جاس رۇستەمبەك لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ پ.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنىڭ ورىس حالىق اسپاپتارى بولىمىنە ءتۇسىپ, ءبىلىم الا باستاعان ۋاقىتتا كەڭەس-فين سوعىسىنا شاقىرتىلادى. «وتان سوعىسى باستالعان شاقتا, 1941 جىلى ءبىزدىڭ ءبولىمىمىز قورشاۋدا قالدى, ناتيجەسىندە مەن نەمىستەردىڭ تۇتقىنىندا بولدىم. وسى كۇننەن باستاپ سوعىس اياقتالعانعا دەيىن مەن نەمىستەردە بولدىم, الدىمەن گەرمانيادا, سودان كەيىن نورۆەگيادا. 1945 جىلى سوعىس اياقتالعاننان كەيىن باسقا اسكەري تۇتقىندارمەن بىرگە وتانىما ورالدىم», دەپ جازادى كۇيشى ءوز ءومىربايانىندا. كونتسلاگەردە جۇمىر اعاش پەن تاقتايشادان, قارماق جىبىنەن دومبىرا ىسپەتتەس اسپاپ جاساپ الادى. بىردە الگى اسپابىمەن موتسارتتىڭ «روندوسىن» ويناپ وتىرعانىندا ارتىنان كەلىپ بايقاتپاي تىڭداپ تۇرعان نەمىس وفيتسەرى: «مۋزىكانتسىڭ با؟», دەپ سۇرايدى. «مەن ء«يا», دەدىم. وسى ساتتەن باستاپ نەمىس وفيتسەرى بىزگە باسقاشا قاراي باستادى, كومەكتەسىپ, ءتىپتى قورعاپ ءجۇردى. ول: «سەنىڭ قاسىڭدا ءۇش قازاق جەرلەسىڭ بارىن بىلەمىن», دەدى. بايقاتپاي بىزگە ازىق-ت ۇلىك, نان, كونسەرۆىلەردى بەرىپ تۇراتىن. مىنە, وسىلاي مەن جانە مەنىڭ جولداستارىم تۇتقىندا امان قالدىق», دەيدى ءوز ەستەلىگىندە ر.وماروۆ.
شاكىرتتەرىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقتىڭ كيەلى اسپابى دومبىرانىڭ ساعاسىندا جۇيرىكتەي جەلەتىن سالالى ساۋساقتارىنا كۇيشى كوزىن دە سالماي, ءتىپتى كورەرمەنگە دە مويىن بۇرماي, قۇدىرەتتى كۇيدى جۇرەككە جەتكىزەدى ەكەن. قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ باس دومبىراشىسى اتانۋى دا تالاي جىلعى توككەن تەرىنىڭ وتەۋى ەدى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇرار الىپباەۆتىڭ ايتۋىنشا, احمەت جۇبانوۆ ءوز شاكىرتىن قۋعىندالۋدان امان الىپ قالعانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار. « ۇلى كۇيشىلەرىمىزدىڭ مول مۇراسىن قاز-قالپىندا جەتكىزەتىن رۇستەمبەكتەي كاسىبي شەبەر دومبىراشى ءبىر عاسىردا ءبىر تۋادى. ول قامالسا, قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ دە تاس بۇعاۋعا تۇسكەنى», دەپ اراشا تۇسكەن.
«داۋلەسكەر كۇيشى سەيتەننىڭ كۇيىن سەيتەنشە, قۇرمانعازىنىڭ كۇيىن قۇرمانعازىشا, تاتتىمبەتتىكىن تاتتىمبەتشە بابىنا كەلتىرىپ تارتقان. ەرەكشەلىگى, كۇيدى قانداي ەكپىنمەن باستاسا, سوڭىن ءدال سونداي ەكپىندە اياقتاپ وتىرعان. مۇنداي ەكپىنگە بۇگىندە كەيبىر كاسىبي كۇيشىلەردىڭ ءوزى شىداس بەرمەيدى. كوپتەگەن كۇيدىڭ تۇپنۇسقاسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا رۇستەمبەك سياقتى ناعىز مايتالمان دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىندا جەتىپ وتىر» دەپ اتاپ ءوتتى تۇرار الىپباەۆ.
استانا, الماتى, وسكەمەن, قىزىلوردا, قوستاناي, اتىراۋ, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, شىمكەنت, تاراز, قاراعاندى قالالارى مەن بىرگە اباي وبلىسىنان قاتىسقان جاس ونەرپازدار اۋەلى جەكە ورىنداۋشىلىق قىرلارىن كورسەتتى. ال سوڭعى كۇنى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى داۋرەن عىلىموۆتىڭ ديريجەرلىق جاساۋىمەن, ر.وماروۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ونەر كورسەتتى. مۇندا ءار ورىنداۋشى الدىن الا جاريا ەتىلگەن 20 كۇيدەن بيلەت بويىنشا ءوز ەنشىسىنە تيگەنىن ورىندادى. ونىڭ ىشىندە ر.وماروۆتىڭ «جاستىق شاق», س.شابەلسكي مەن ل.شايگورودسكيدىڭ ر.وماروۆقا لايىقتاپ شىعارعان «تويباستار» كۇيلەرىنىڭ ورىندالۋى مىندەتتى بولدى.
«بايقاۋ جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى دەۋگە بولادى. ورىنداۋشىلار جاستىعىنا قاراماستان, جاقسى دايىندالىپ كەلگەن. ۇيىمداستىرۋشىلار ۇسىنعان تالاپتار دا كوڭىلدەن شىقتى, باعدارلامادا قازاقتىڭ كوپتەن وينالماي جۇرگەن كۇيلەرى جارق ەتتى. پاۆلودارلىقتار رۇستەمبەكتەي كۇي ونەرىنىڭ بەكزاداسىن ۇلىقتاپ, مۇراسىن جوعالتپاي وتىرعاندارىنا ريزامىن» دەيدى بايقاۋدا قازىلىق ەتكەن جاناس بەكەنتۇروۆ.
قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى تۇرار الىپباەۆ مۇنداي كۇي تارتىس ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ حالقى ءۇشىن ايتۋلى مەرەكە بولدى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.
«بايقاۋعا قولداۋ جاساپ, ۇيىمداستىرعان پاۆلودار قالاسىنىڭ اكىمدىگى, ر.وماروۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق فيلارمونياسى, يسا بايزاقوۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايى, جەرگىلىكتى مۋزىكالىق مەكتەپ-كوللەدج مەكەمەسىنە ونەر وكىلدەرىنىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرەمىن. دومبىراشىلاردىڭ دايىندىق دەڭگەيى مەن بابى كەلىسىپ تۇرعانى العاشقى كۇننەن-اق اڭعارىلدى. ءتىپتى مۇنداي باسەكەلەرگە ءجيى قاتىسا بەرمەيتىن سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ, اسىرەسە قوستاناي ايماعىنىڭ ورەندەرى توبە كورسەتۋى قۇپتارلىق. دومبىراشىلاردىڭ انسامبلمەن ۇيلەسىمى, وركەستر مۇشەلەرىن تىڭداي ءبىلۋى, ىرعاقتى مەڭگەرۋى جان-جاقتى تالداندى. جالپى, جەكە ورىنداۋدىڭ جانە وركەسترمەن ورىنداۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. جەكە ويناعاندا كۇيدىڭ تاريحىنا, الەمىنە ۇڭىلگەن ابزال. تۋىندىنىڭ ليريكالىق الدە فيلوسوفيالىق سارىنىن اجىراتا ءبىلۋ, ەكپىن-ىرعاعىنىڭ ءتورت اياعىن تەڭ باستىرۋ شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. ال وركەستر سۇيەمەلدەگەن ۋاقىتتا وزگە مۋزىكانتتاردى ەستي بىلسە, سول عانيبەت. كۇي ونەرى سونىسىمەن ماڭىزدى» دەپ تارقاتتى ءسوزىن قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى.
مۇنداي رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى كۇيشىلەر سىنى ەرتىس-بايان جەرىندە العاشقى رەت ءوتىپ وتىر دەۋگە بولادى. ءبىراز جىل بۇرىن وبلىس ورتالىعىندا ايماقتىق دەڭگەيدە دومبىراشىلار بايقاۋى ۇيىمداستىرىلعان. ر.وماروۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ باسشىسى امانگەلدى قوجانوۆ بيىلعى بايقاۋ جەرگىلىكتى ونەرسۇيەر قاۋىم ءۇشىن ايتۋلى دودا بولعانىن ايتادى. «ەرتىس-بايان وڭىرىندە كۇي ونەرى كەنجەلەپ قالعانى ءمالىم. بۇل ستەرەوتيپتى بۇزاتىن تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلەدى. وسىنداي اۋقىمدى باسەكەلەر ارقىلى كۇيشىلەرىمىزدىڭ شەبەرلىكتەرى شىڭدالىپ, ۇلكەن ونەرگە جول اشۋداعى پايداسى مول بولماق. جەرگىلىكتى بيلىك قولداسا, الداعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى ەتۋ ويدا بار», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن اتىراۋ قالاسىنان كەلگەن جانىبەك جاميەۆ جەڭىپ الدى. جانىبەك بۇگىندە دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى اكادەميالىق قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترىندە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
جۇلدەلى ءبىرىنشى ورىندى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ستۋدەنتى جانتىلەك جۇماگەلديەۆ (الماتى) يەلەنسە, رۇستەمبەك وماروۆ اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ ورىنداۋشىسى ءمادي تۋلەۆ (پاۆلودار) پەن «استانا سازى» قازاق مەملەكەتتىك فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋشىسى دارىن قۇدايبەرگەنوۆ ەكىنشى ورىندى ءبولىستى. ال مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ وقىتۋشىسى ەربولات تالاپحان (اباي وبلىسى) مەن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى داۋلەت وڭعار (استانا) ءۇشىنشى ورىننان كورىندى. بۇدان بولەك حالىق ارتىستەرى اعايىندى ابدۋلليندەر اتىنداعى شىعىس قازاقستان ونەر ۋچيليششەسىنىڭ وقىتۋشىسى ەراسىل ريناتوۆ (وسكەمەن) رۇستەمبەك وماروۆ اتىنداعى ارنايى جۇلدەمەن ماراپاتتالدى.
ەل اراسىندا: «ارقاعا بارىپ ء«انشىمىن» دەمە, سىرعا بارىپ «جىرشىمىن» دەمە, باتىسقا بارىپ «كۇيشىمىن» دەمە», دەيتىن ءتامسىل بار. ارينە, بۇل وڭىرلەردىڭ ونەر باعىتتارىنا باسىمدىق بەرگەنىن سيپاتتاپ, ورايى كەلگەندە ايتىلعان ءسوز عوي. ايتپەسە, قازاقتىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا مىقتى اقىندار مەن بارماعىنان بال تامعان كۇيشىلەر, اۋزىنان جاقۇت توگىلگەن جىرشىلار جەتەرلىك. ارقا جەرىندە كۇيدى سازدى ەتىپ, تەرىپ تارتسا, باتىستا توكپەلەپ تارتادى. ونىڭ ءوزىنىڭ دە ەرەكشەلىكتەرى بار. مىسال ءۇشىن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى ەرلىكتى دارىپتەسە, داۋلەتكەرەي ليريكاعا, قازانعاپ فيلوسوفيا مەن جىر مەكتەبىنە جاقىن. مۋزىكاتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, قازاقتىڭ بۇگىنگە جەتىپ وتىرعان 5 مىڭنان استام كۇيى بار. كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ زامانىندا ءوز رەپەرتۋارىنان 500 كۇيدى ورىنداعان ەكەن. بۇگىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس تولقىن بۇل ۇدەدەن دە اسىپ ءتۇسىپ, كۇيشىلىك ونەردى لايىقتى جالعاستىرادى دەگەن سەنىمدەمىز.
پاۆلودار
