باسپاسوزدەن قول ۇزبەگەن

ايگىلى «شۇعانىڭ بەلگىسى» پو­ۆەسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى وسى جۋرنالدا جاريالاندى. قازاق جازۋشىسىنىڭ ءىزى قالعان وقۋ ورنىندا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعانىن ماقتان ەتكەن ونەر يەسى قاپان بادىروۆ: «مەن بياعانى العاش رەت 1922–1923 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا كەزدەستىردىم. ءجۇزى جىلى, كىشىپەيىل, كىسىگە وتە جاقىن, جاقسى ادام بولاتىن... 1972 جىلى گاسترولمەن ۋفا قالاسىنا باردىق. مۋزەيلەرىندە, تاريحي جەرلەرىندە بولدىق. سوندا ەر­تەدە بەيىمبەت وقىعان مەدرەسە عيماراتى­نا ەسكەرتكىش ەتىپ مەموريال تاقتا قويىپ­تى. قانداي قۋانىش! باشقۇرت حالقى­نا ريزالىعىمدى جازۋشىلارى ارقىلى ايتىپ, شاتتىق كوڭىل بىلدىر­دىك», دەپ ەسكە الادى. قالامگەرلىك قىرى مەد­رە­سەدەگى قولجازبا جۋرنالدان باستاۋ العان ب.مايلين باسپاسوزدەن قول ۇزبەگەن.

1922 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ شاقى­رۋىمەن ب.مايلين ورىنبورعا كەلىپ, ءباسپاسوز قىزمەتىنە قىزۋ كىرىسەدى. ول قوستانايدا باسىلىپ شىعاتىن «اۋىل» گازەتى مەن ورىنبورداعى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە كەزەكپەن قىزمەت اتقارادى. ناقتىلاپ ايتساق, بەيىمبەت 1923 جىل­دىڭ 14 شىلدەسىنەن باستاپ قوستانايدىڭ «اۋىل» گازەتىندە قىزمەت ەتەدى. جاۋاپتى حاتشى, كوپ ۇزاماي رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل گازەتتە 1925 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ەڭبەك ەتتى. كوپتەگەن نوۆەللاسى, سىقاق اڭگىمەسى, «راۋشان كوممۋنيست» حيكاياتى وسى گازەت بەتتەرىندە جاريالانادى. دەمەك «اۋىل» گازەتىن بەيىمبەتتىڭ سان الۋان جانردا قالام تەربەپ, جازۋشىلىق شەبەرلىگىن شىڭداعان مەكتەبى دەۋگە بولادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىن­شا, تەك 1924 جىلى عانا بەيىمبەتتىڭ جەتپىس­كە جۋىق شىعارماسى جارىق كوردى.

ول «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ ەسىگىن ەكى رەت اشتى. بەيىمبەتتىڭ بۇل گازەتتەگى قىزمەتى 1922–1923 جانە 1925–1928 جىلداردى قامتيدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1925–1928 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاقتا» بەيىمبەتتىڭ 60-قا جۋىق ولەڭى, 80-نەن استام وقشاۋ سوزدەرى, فەلەتون, اڭگىمە­لەرى, 160-قا جۋىق ماقالاسى جاريالاندى. بەيىمبەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, باس­پاسوزدەن ەش ۋاقىتتا قول ۇزبەگەن. ءومى­رىنىڭ سوڭعى جىلدارى (1934–1937) «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداك­­تورى بولدى. بەيىمبەتتانۋشىلاردىڭ انىق­تاۋىنشا, مايليننەن مۇراعات قال­ما­عان, ونىڭ بارلىق ەڭبەگى 1912–1937 جىل­دارداعى مەرزىمدى باسىلىم بەت­تەرىندە جاريالانعان.

تۇراقتى تۇردە ءونىمدى جازاتىن وسى­ناۋ ارىپتەسى تۋرالى س.مۇقانوۆ: «جۇ­مىسىنىڭ كوپتىگى مەن ونىمدىلىگى جاعى­­­نان بەيىمبەتكە تەڭەسەتىن قازاق جازۋ­­شى­­سى, اسىرەسە قازاق ءجۋرناليسى از بو­لا­تىن. كور­كەم ادەبيەت مايدانىن­دا شيرەك عاسىر بويىنا ەڭبەك ەتكەن بەيىمبەت ­قالا­مى­­­نان تۋعان شىعارمالار ۇلان-بايتاق. سول كەزدە قازاقستاندا شىعاتىن «قىزىل قازاقستان», «ايەل تەڭدىگى», «لەنينشىل جاس» باسىلىمدارىنىڭ بارىندە دە ولەڭ, اڭگىمەلەرىن, وقشاۋلارىن ۇزدىكسىز جا­ريا­لايتىن ول مەرزىمدى ءباسپاسوز ىسىنە مەيلىنشە كانىگەرلەنىپ العان كىسى», دەپ ەسكە الادى. كەيىن ولەڭدەرى «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىندا جاريالا­نىپ تۇرادى. ترويتسك قالاسىندا «ايقاپتا» قىزمەتتە جۇرگەن س.تورايعىروۆپەن, م.سە­رالينمەن تانىسادى.

بياعاڭنىڭ قالامگەرلىك قابىلەتىنىڭ جان-جاقتىلىعى, ءونىمدى ەڭبەكتەنەتىنى تۋرالى ع.مۇسىرەپوۆ: ء«ومىر تىرشىلىگىنەن ءبىرجولا قوشتاسقانشا قولىنان قالامى تۇسپەگەن, ادەبيەتتىڭ قاي سالاسىن بولسا دا بيىككە كوتەرە بىلگەن», دەيدى. اكەسى تۋرالى قىزى گۇلسىم مايلينانىڭ ەستەلىگى­نەن الىنعان مىنا ءبىر ۇزىكتە تاقىرىپتى ناقتىلاي تۇسەدى: «اكەم مەيىرىمدى, كىشىپەيىل, ەڭبەكقور جان بولاتىن. ونىڭ قولىنان قالامى تۇسكەن ءساتى تىم سيرەك ەدى. ءتىپتى رابفاكتا وقىپ جۇرگەن ماعان ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كومەكتەسە وتىرىپ تا, ءوزى جازا بەرەتىن...». بۇل تۋراسىندا بەيىمبەتتىڭ ءوز جازعانى دا بار: «قولىمنان قالامىم تۇسكەنشە جازا بەرەمىن. جاڭا ءومىر تۋرالى جانە ونى ورناتىپ, وركەندەتىپ جاتقان ادامدار تۋرالى جازامىن. مەنىڭ جازعانىم حالقىما از دا بولسا پايدا كەلتىرەتىن بولسا, جان سالىپ جازاتىن بولامىن».

بەيىمبەتتىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, قاشاندا ۇقىپتىلىق پەن مۇقياتتىلىق تانىتاتىنىن ونىمەن قىزمەتتەس بولعان اقىن جاقان سىزدىقوۆ بىلايشا ەسكە الادى: «سول كەزدە «جارشى», «ادەبيەت مايدانى», «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالدارى باسپا جانىنان شىعاتىن. جۋرنالدارعا باسىلاتىن ماتەريالداردىڭ ۇلكەن-كىشىسى بياعانىڭ رەداكتسيالاۋىنسىز تەرۋگە جىبەرىلمەيتىن. مەن ءوزىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونداي ۇقىپتى, جاناشىر رەداكتوردى كەزدەستىرگەم جوق. جاقسى ءبىر شىعارما وقىسا, جانى جادىراپ سالا بەرەتىن».

جازۋ ىسىنە توسەلگەنىنە قاراماستان, بەيىمبەت قاشاندا كوپ وقىپ, تىنىمسىز ىزدەنەدى. ول تاتار, شىعىس ادەبيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن. باتىس ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگى­لەرىن ءوزى وقىپ-ۇيرەنە ءجۇرىپ, وزگە­لەرگە دە ۇلگى ەتەتىن. كوپ وقىپ, تى­نىم­سىز ىزدەنۋ قاجەتتىگىن كەيىنگى جاس­تارعا ەسكەرتىپ وتىراتىن. ايتالىق, قا­لام­گەرلىككە بەت بۇرعان ءماريام حا­كىم­جانوۆاعا بياعا بىلايشا اقىل-كە­ڭەس بەرەدى: «كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنال­داردى كوپ وقى. ولاردا بولعان ولەڭ-اڭگىمەلەر­دى بوسقا جىبەرمەي وقى. نەعۇرلىم كوپ وقىساڭ, سوعۇرلىم ويىڭدى تەرەڭدەتىپ, ءتىلىڭدى ۇشتايتىن ناعىز مەكتەپ – سولار». سونداي-اق جازۋ ىسىنە اسقان جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراپ, ءار سوزگە مۇقيات بولۋ قاجەتتىگىن «بىلەم ەكەن دەپ ءسوز بىتكەندى قۇ­يىلتىپ, قۇيعىتا بەرۋ شىعارمانىڭ شى­رايىن ەنگىزبەيدى, شىرقىن بۇزادى. سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن سوزدەرىمەن بىلدىرەدى. ب.ءمايليننىڭ شاراپاتى تيگەن ءانشى ەلۋباي ومىرزاقوۆ بىلايشا اعىنان جارىلادى: «بەيىمبەت ەكەۋمىز اقتوبە اۋىلىنانبىز.1921 جىلى قوستاناي­داعى ميليتسيالار دايارلايتىن التى ايلىق كۋرسقا جىبەرتتى. كەيىن ورىنبوردا اشىل­عان قازاقتىڭ حالىق اعارتۋشىلار ينس­تيتۋتىنا تۇسۋىمە جاعداي جاسادى. بە­يىمبەتتىڭ مەنى ەلدە باستاعان ۇيىرمەدەن ۇلكەن ساحناعا دەيىن سۇيرەگەن ولشەۋسىز كومەگىن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. 1936 جىلى موسكۆاعا ونكۇندىككە باردىم. پارتيا مەن ۇكىمەت قىزمەتىمدى باعالاپ, ومىراۋىما وردەن تاقتى. سوعان قۋانعان بەيىمبەت پەن عابيت, كۇلجامال, قۇسني ماعان ارناپ توي جاسادى. ونەر ەسىگىن اشىپ, ونىڭ تورىنە شىعارىپ, مەنى ادام ەتكەن بەيىمبەت. «جاقسى­مەن جولداس بولساڭ, جەتەرسىڭ مۇراتقا»
دەگەن وسى».

ءمايليننىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى ونىڭ قالامگەرلىك تالانتىنىڭ جان-جاق­تى اشىلۋىنا زور ىقپال ەتتى: ول اقىن, پروزايك, دراماتۋرگ رەتىندە تانىلدى. ايتالىق, تالانتتى قالامگەردىڭ ءتۇرلى تاقى­رىپتاعى ولەڭدەرىمەن, ليريكالىق جانە ساتيرالىق جىرلارىمەن قاتار, «باي­دىڭ قىزى», ء«رازيا قىز», «زايكۇل», «مارجان», «قاشقان كەلىنشەك» سىندى ون ءتورت داستانى, «شۇعانىڭ بەلگىسىمەن» قاتار, قازاق ايەلىنىڭ تاعدىرىن تول­عاي­تىن ەكى شىعارماسى «راۋشان-كوم­­مۋنيست», «بەرەن», تاعى باسقا تۋىن­دىلارى دۇنيە­گە كەلگەن. ماي­لين دراماتۋرگياسىن­داعى ىرگەلى تۋىن­دى «مايدان» ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ع.مۇسىرەپوۆپەن بىرلە­سىپ «امان­گەلدى» پەساسىن جازعان. ارىپتەس­تىك قا­رىم-قاتىناستا جاقىن ارالاسقان ولار ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانىعان.

ب.ءمايليننىڭ جازۋشىلىق قابىلەتى اڭگىمە جانرىندا ايقىندالدى. ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى مازمۇ­نى – قازاقستانداعى جاڭا اۋىل شىن­دىعى. جازۋشى شىعارمالارىنىڭ ءتىلى – قارا­پايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءتىلى, سون­دىقتان دا ونىڭ شىعارمالارىن كوپشىلىك ءتۇسىنىپ وقيدى. قازاق اڭگىمەسىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتكەن ب.مايلين تۋرالى م.اۋەزوۆ: «قازاق اڭگىمەلەرىنىڭ اسا كور­كەم ۇلگىلەرى بەيىمبەت ءمايليننىڭ مۇرا­سىنان تابىلاتىن», دەپ باعا بەرگەن. زاڭ­عار جازۋشىنىڭ شاكىرتى زەينوللا قاب­دولوۆ: «ساڭلاق سۋرەتكەر ولشەۋلى عانا تۆور­چەستۆولىق عۇمىرىندا ولشەۋسىز ەڭبەك­سۇيگىشتىگى ارقىلى جازۋشىلىق, جازۋ, جاقسى جازۋ, جاقسى جازا الساڭ, قالام قۇرعاتپاي جازۋ ەكەنىن تىنىمسىز دا مىگىرسىز ءىس-ارەكەتىمەن قولما-قول دالەلدەپ كەتتى». ورىس ادەبيەتىندە اڭگىمە جانرىنىڭ وركەندەۋىنە ا.چەحوۆ ۇلكەن ۇلەس قوسسا, ب.مايلين قازاق اڭگىمەسىنىڭ قاس شەبەرى اتانادى. زامانداستارىنىڭ ءبىرى ونى «قازاقتىڭ چەحوۆى» دەگەندە, بەيىمبەت: «چەحوۆتىڭ اۋىلى الىس قوي» دەپ, قاراپايىمدىلىق تانىتقان كورىنەدى. بەيىمبەتتىڭ قاراپايىمدى­لى­عى تۋراسىندا عابەڭ: «گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە قىم-قيعاش ايتىستار بولىپ جاتقان كۇندەردە ول ءبىر جازۋشى تۋرالى جامان ءسوز ايتقان ەمەس... بەيىم­بەت جينالىستاردا, پرەزي­ديۋمدا وتىرمايدى. تالاي جينالىستا اشەيىن توپتىڭ ءبىر شەتىندە وتىرا بەرەتىن ەدى. ول كەرەمەت قاراپايىم, ەڭبەكقور ادام ەدى», دەپ جازادى. ونىڭ تازالىعىنا, قاق-سوقپەن جۇمىسى جوقتىعىن تانىعان مۇسىرەپوۆتىڭ «بەيىمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن» دەپ ايتۋى سوندىقتان.

جازۋشى, جۋرناليست ب.مايلين اۋدارما ىسىنە دە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. قازاق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن, قازاق اقىندارىن وزگە جۇرتقا تانىتۋدى كوزدەگەنىن مىنا ءبىر سوزدەرى ايعاقتاسا كەرەك: «ەگەر ءبىز فولكلورىمىز بەن ابايىمىزدى ورىس تىلىن­دە جەتكىزە الساق, بۇكىلوداقتىق كوركەم مادە­نيەتىمىزدى بايىتقان بولار ەدىك». 1932 جىلى پ.بىكوۆتىڭ «رومانوۆتار­دىڭ سوڭعى كۇندەرى», ۆ.بونچ-برۋەۆيچ­تىڭ «جولداس لەنينگە جاسالعان قاستان­دىق» ەڭبەك­تەرىن قازاقشالادى. كوركەم شىعار­مالارمەن قاتار, حالىق ءۇشىن اسا قا­جەتتى وقۋلىقتار, «شالا ساۋاتتى­لار ءۇشىن وقۋ كىتابى», «جاڭاشا وقى, جاز» كىتاپ­تارىمەن قاتار, وزگە اۆتورلار­مەن بىر­لەسىپ «ادەبيەتتانۋ وقۋ قۇرالى», «ساۋات ءۇشىن», «ساۋاتتاندىرعىش» ­ات­تى وقۋ قۇرالدارىن جازۋعا قاتىستى. بەيىم­بەت «قازاقتىڭ شاپايى تۋرالى فيلم جاسايمىن» دەپ, ع.مۇسىرەپوۆ­پەن بىرگە امانگەلدى تۋرالى فيلم جاساۋعا قاتىستى.

ب.ءمايليننىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى وسىلايشا ونىڭ شىعارماشىلىق قابى­لەتىنىڭ جان-جاقتى اشىلىپ, قالىپ­تا­سۋىنا زور ىقپال ەتتى.

بيالاش سۇيىنكينا,

ءبىلىم سالاسىنىڭ ۇزدىگى

قوستاناي