سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ەلىمىزدەگى ۇلتتىق بۇيىمدار مەن كيىمدەرگە دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇرىنعى ويۋلى كيىمدى مەيرامداردا ءبىر كيىپ, ساندىقتىڭ تۇبىنە لاقتىراتىن كەز كەلمەسكە كەتتى. قوعامدىق ورىنداردا, ءتۇرلى مادەني جيىندارعا بارا قالساڭىز, زاماناۋي ستيلدە تىگىلگەن كوزدىڭ جاۋىن الارلىق قازاقى كيىم كيگەن جاستاردى كورگەندە قۋانىپ قالاسىڭ. وكىنىشتىسى سول, مۇنداي تاۋارلارعا تاپسىرىس بەرىپ, ارنايى شەبەرلەرگە تىككىزۋ كەرەك.
بۇگىندە قالتاڭ قالىڭ بولماسا, قازاقتىڭ قازى-قارتا, جال-جاياسىن جەپ, ءبورى تۇماق, زەرلى شاپان, ساپتاما ەتىگىن كيىپ ءجۇرۋ قيىن. سەبەبى ۇلتتىق بۇيىمدار قىمبات بولعاندىقتان, ونى ەكىنىڭ ءبىرى ساتىپ الا المايدى. سودان بولار, جۇرتتىڭ ۇلتتىق كيىمگە دەگەن سۇرانىسى ارتقانىمەن, ونى وتاندىق ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تولىق قامتۋعا قاۋقارى جوق. مۇنىڭ سىرتىندا قۇدا-جەكجات, سىيلى ازاماتتاردىڭ ارقاسىنا شاپان جابۋ, كيىت كيگىزۋ دەگەن سەكىلدى جورالعىلار دا شامادان تىس ارتىپ, نارىق تىم كەڭىپ بارادى.
ول نارىقتى ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىس ورىندارىمىز جاۋلاپ الا الماعاننان كەيىن بۇقارا ۇلتتىق كيىم رەتىندە شەتەلدەن اكەلىنەتىن سوعان ۇقساس بۇيىمداردى تۇتىنۋعا ءماجبۇر. بۇل ءۇردىس ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى جوعالتۋ قاۋپىن تۋدىرىپ وتىر. مىسالى, توي-تومالاقتا قۇدا-جەكجاتتىڭ ارقاسىنا جاباتىن شاپان مەن شەكپەنىمىزدىڭ دەنى – قىرعىزستان شەبەرلەرىنىڭ تىككەن بۇيىمدارى. قازاق پەن قىرعىزدىڭ كيىمىنىڭ سىرت كورىنىسى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولعانىمەن, ەكى ۇلتتىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بارى انىق. ۇلتتىق كيىم ماسەلەسىنە كەلگەندە قازاق پەن قىرعىزدى بىلاي قويىپ, ءوز ىشىمىزدە ءار وڭىرىمىزگە ءتان ايىرماشىلىقتاردىڭ بار ەكەنىن ونەرتانۋشىلار الدەقاشان دالەلدەپ تاستاعان. جەتىسۋ, ارقا, كاسپي ماڭى مەن ەدىل بويى قازاقتارىنىڭ كيىم ۇلگىسىنە قاراساڭىز, ءتۇبى ءبىر بولعانىمەن ءپىشىنى, ءسانى, تىگىلۋى سان الۋان ەكەنىن بايقايسىز. ماسەلەن, قازاقتىڭ وڭتۇستىگىندە تىك دومالاق جاعالى شاپان كيسە, وزگە وڭىرلەردە الدى اشىق قايتارما جاعالى شەكپەن كيگەن. سول سەبەپتى دە قىرعىزستاننان, وزبەكستاننان, قىتاي ەلىنەن كەلىپ جاتقان ۇلتتىق بۇيىمدار مەن كيىمدەر سىرتقى ءپىشىنى بولماسا, مازمۇنى تۇرعىسىنان ءبىزدىڭ تانىمعا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى.
قازاقتىڭ كيىز ءۇيى يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەنىن ماقتانا ايتىپ ءجۇرمىز. الەم قورعاۋعا العان سول كيىز ءۇيىمىزدىڭ سۇيەگىن شاباتىن شەبەردى ىزدەپ كورىڭىزشى قازىر. التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىنان ءۇش-ءتورت شەبەردى ارەڭ تاباسىز. باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە وسى ەكى دايەكتەن-اق ۇلتتىق بۇيىمداردى زاڭ اياسىندا قورعاۋ كەرەكتىگى بايقالادى.
ەندىگى ماسەلە «ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن زاڭمەن قورعاۋعا العان مەملەكەتتەر بار ما؟» دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلەدى. الەمدەگى كەيبىر ەلدەر بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الىپ, مادەني مۇراسىن قورعاۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا ەنگىزگەن. مىسالى, يتاليا مەن فرانتسيادا تاريحي جانە مادەني ماڭىزى بار بۇيىمداردى ەلدەن شىعارۋ جانە ەلگە كىرگىزۋ ءۇشىن ارنايى رۇقسات الۋ تالاپ ەتىلەدى. ءتىپتى كوپتەگەن مەملەكەت وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ونەرىن جانە قولونەرشىلەرىن قورعاۋ ءۇشىن ەل نارىعىندا شەتەلدىك بۇيىمداردىڭ ساتىلۋىنا شەكتەۋلەر قويعان.
ءۇندىستاندا ۇلتتىق زەرگەرلىك بۇيىمداردى وندىرۋشىلەردەن باج سالىعى الىنبايدى. بۇل ەل التىن جانە كۇمىستەن جاسالعان ءداستۇرلى بۇيىمدارىن قورعاپ, ىشكى نارىققا شەتەلدىك ونىمدەردى كىرگىزبەيدى.
تۇركيا, ماروككو ۇلتتىق كيىمدەرى مەن زەرگەرلىك بۇيىمدارىن ءوندىرىپ, ەل اۋماعىندا ساتقىسى كەلەتىن شەتەلدىك كومپانيالارعا ارنايى سالىق سالادى.
قىتاي ۇلتتىق مادەني مۇرانى قورعاۋ ءۇشىن تاريحي ءمانى بار كەيبىر قولونەر بۇيىمدارىن يمپورتتاۋعا شەكتەۋلەر ەنگىزگەن. بۇل ەلدە دە باج سالىعى بار.
يران ۇلتتىق كىلەم ءوندىرىسىن قورعاۋ ماقساتىندا شەتەلدەن كىلەم اكەلۋگە قاتاڭ شەكتەۋ قويادى.
جاپونيا تاريحي قۇندى زاتتاردى شەتەلگە شىعارۋعا نەمەسە شەتەلدىك ۇقساس بۇيىمداردى ەلگە كىرگىزۋدى شەكتەگەن. وسىلايشا, ۇلتتىق مادەني مۇرانى ساقتاۋ مەن قولداۋدى باستى نازارعا الىپ وتىر.
گرەكيا ۇلتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ ماقساتىندا ارحەولوگيالىق جانە تاريحي ماڭىزى بار زاتتاردى شەتەلگە شىعارۋعا تىيىم سالعان. ەل ىشىندەگى قولونەردى دامىتۋ ءۇشىن وزگە ەلدەن اكەلىنەتىن ۇقساس ونىمدەرگە سالىق سالىنادى.
مۇنداي دەرەكتەردى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولار ەدى. وسى جەردەن تىزگىندى ءبىر تارتىپ, ەلدەگى جاعدايعا ورالايىق. ءبىز جوعارىدا دەرەك كەلتىرگەن مەملەكەتتەر سەكىلدى ۇلتتىق بۇيىمدارىمىزدى زاڭدىق تۇرعىدا قىزعىشتاي قورعاي الىپ وتىرمىز با؟ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شەتەلدەن اكەلىنەتىن كادەسىي بۇيىمدارىنا شەكتەۋلەر قويۋ قاجەت پە؟
بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز جولى بار. ۇلتتىق بۇيىمداردى قورعاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وتاندىق ونىمدەردى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانۋى كەرەك. بۇل ورايدا مەملەكەت شەبەرلەرگە ارنايى گرانتتار مەن سۋبسيديالار بەرىپ, قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا باتىل قادامدارعا بارعانى ءجون.
ماسەلەن, بۇل كەشەندى جۇمىستى ىرگەمىزدەگى وزبەكستاننىڭ ءوزى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ الدى. ءوز اعالارىمىزدىڭ ەلىنە كادەسىي اپارار بولساڭىز, كەدەندە سول زاتتىڭ جارتى قۇنىنا تەڭ سالىق تولەيسىز. سونداي-اق وزبەكستان شەبەرلەرىنە مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولداۋ كورسەتىپ, ۇلتتىق قولونەردىڭ ەكپىنمەن دامۋىنا جول اشىپ وتىر. ۇلتتىق قولونەرشىلەردى سالىقتان بوساتىپ, كەرەك-جاراق ماتەريالدارىن جەڭىلدىكپەن ساتىپ الۋعا جاعداي جاساعان. مۇنىڭ سىرتىندا ارنايى ۇلتتىق بۇيىمدار ساتاتىن بازارلاردى دا سالىپ بەردى.
ەگەر دە مادەني مۇرا مەن قولونەردى ساقتاپ قالۋدى ويلاساق, ءبىزدىڭ ۇلتتىق بۇيىمدارىمىزعا ۇقساس شەتەلدىك تاۋارلاردى شەكارادان وتكىزۋگە شەكتەۋ قويىپ, وتاندىق شەبەرلەردىڭ ونىمدەرىنە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت. ءار حالىقتىڭ مادەني مۇراسى – مىڭ جىلدىقتارداعى سول ۇلتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن بىرگە جاساسىپ, دۇنيەتانىممەن استاسقان رۋحاني بايلىعى سانالادى. ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى, ءۇي جيھازدارى, ىدىس-اياعى, زەرگەرلىك بۇيىمدارى جانە باسقا دا قولونەر تۋىندىلارى – ۇلت مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولشەگى. سوندىقتان دا, ءداستۇرلى قولونەر شەبەرلەرى مەن ۇلتتىق ونەر وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن قولداۋ جانە دامىتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەستەن شىعارماي, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعايتىن زاڭ قابىلدايتىن كەز جەتتى دەپ ويلايمىز.
