يدەياسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق
وبلىس اكىمدىگى جانە ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-دىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن جيىنعا تۇركيا, وزبەكستان, موڭعوليا ەلدەرىنەن ارنايى وكىلدەر مەن ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار, تاريحشىلار, تۇرارتانۋشىلار, زيالى قاۋىم, ستۋدەنتتەر مەن ءوڭىر تۇرعىندارى قاتىستى. الدىمەن وقۋ ورداسىنىڭ مادەنيەت سارايىندا ارنايى كورمەنى تاماشالاعان قوناقتار تۇلعا تاريحى تاسپالانعان فوتو-شەجىرەمەن تانىستى. اكادەميك, سەنات دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى جۇرگىزگەن جيىندا العاش بولىپ ءسوز العان پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. «تۇرار رىسقۇلوۆ – مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعا. ول ءتول شەجىرەمىزگە ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوپتەگەن ماقالالار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. كۇردەلى كەزەڭدە ەل يگىلىگى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتىپ, تالاي يگى باستاماعا ۇيىتقى بولدى. ناۋبەت جىلدارى حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋعا اتسالىستى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى, تۇركى جۇرتىنىڭ ازاتتىعى جولىندا تاباندى كۇرەس جۇرگىزدى. تۇرار رىسقۇلوۆ ەسىمى تۇتاس تۇركىستان يدەياسىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگىنە قاتىستى يدەياسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق», دەلىنگەن پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋىندا. سونداي-اق كونفەرەنتسيادا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋى وقىلدى. موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بايارحۋ دورج, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇركىستانداعى باس كونسۋلى پاك يلكەر تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى, تۇتاس تۇركىستان يدەياسىنىڭ ماڭىزى جانە وسى جولداعى ەڭبەگى, ۇلتى ءۇشىن جاساعان ادال قىزمەتى, كۇرەسكەرلىك ەرىك-جىگەرى تۋرالى تارقاتا ءسوز قوزعادى. تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليانىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن جازعان, اۋەلگى پارلامەنتتىك جۇيەنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا ەكەنى, جاڭا استانانىڭ اتاۋىن قويعانى ايتىلدى. بۇل ورايدا تۇرار رىسقۇلوۆ «باتىر» دەگەن سوزگە «ۇلان» ءسوزىن جالعاپ, «ۇلانباتىر» دەگەن اتاۋدى ءجون كورگەن. ۇلاانبااتار ءسوزىنىڭ قازاقشا ماعىناسى – «قىزىل باتىر». بىراق «قىزىل» ءسوزى «التىن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. سول «قىزىل باتىر» دەۋ ارقىلى نەمەسە قىزىلوردانىڭ نەگىزىن قالاۋ ارقىلى كەزىندە التىن وردا دەگەن يدەيانى دا كوتەرگەنى ايتىلدى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جاس كەزىنەن ساياساتقا ارالاسىپ, باتىل شەشىمدەر قابىلداعانىن ايتقان دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ قىزمەت بابىمەن شەتەلدەردە جۇرگەن كەزىندە رىسقۇلوۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىرويى جوعارى ەكەنىن بايقاعانىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا, ەلشى لاۋازىمىندا قىزمەت ەتكەن كەزدە ماسكەۋ مەرىمەن بولعان وقيعانى ەسكە الىپ, تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعان ۇيگە بەلگى قويۋ تۋرالى ماسەلە قالاي شەشىلگەنىن باياندادى. سونداي-اق تۇلعاعا ارنالعان تاعىلىمدى جيىندار, جاس ۇرپاققا ونەگە-ۇلگى ەتۋ ماقساتىندا, ءاربىر بەس جىلدا وتكىزىلسە دە ارتىق بولمايتىنىن جەتكىزدى. ال كونفەرەنتسياعا ارنايى كەلگەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ نەمەرەسى ادەل ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. «جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان, كورمەنىڭ وزىندە بۇرىن-سوڭدى بىلمەگەن قۇجاتتاردى كوردىم, دايىندىق جۇمىستارى وتە جاقسى جۇرگىزىلگەن. شىنى كەرەك, مۇنداي دەڭگەيدەگى شارانى بۇعان دەيىن كورمەدىم. مىنبەردە دە تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جاقسى اقپاراتتار ايتىلىپ جاتىر. وسى مالىمەتتەردىڭ بارلىعى جاستارعا جەتسە, كەلەشەك ۇرپاق تۇرار رىسقۇلوۆتى, ونىڭ ەڭبەگىن ۇمىتپاسا ەكەن دەيمىن. وكىنىشكە قاراي, قازىر تۇرارتانۋشىلار سانى از. سوندىقتان ستۋدەنتتەر ءۇشىن تۇرار رىسقۇلوۆقا ارنالعان دارىستەر ۇيىمداستىرۋ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا قوسۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. تۇرار رىسقۇلوۆ سان سالادا قىزمەت ەتكەن, تاريحتىڭ اشىلماعان اقتاڭداق بەتتەرى ءالى دە بار, قانشاما قۇجاتتار بار», دەدى ادەل رىسقۇلوۆا. سونداي-اق ول «كەرۋەن ساراي» كەشەنىندەگى مۇراجايدا 7د فورماتتا كورسەتىلگەن دەرەكتى فيلمگە قاتىستى قىنجىلىسىن جاسىرمادى. وندا ۇلىلاردىڭ پورترەتتەرى حرونولوگيالىق رەتتە بەرىلمەگەنىن ايتا كەلە, ادەل رىسقۇلوۆا تۋريستەرگە, وقۋشىلارعا كورسەتىلەتىن دەرەكتەرگە تاريحي تۇرعىدا مۇقيات قاراۋدى ءوتىندى. تۇرار رىسقۇلوۆ پەن ونىڭ جارى, اناسى مەن اجەسىنىڭ تاعدىرىنان سىر شەرتىپ, ۇلى تۇلعانىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى تۋرالى ايتتى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى تيمۋر كوزىرەۆ اكادەميا پرەزيدەنتى شاھين مۇستافاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. ال تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەنباي تاجىباەۆ ءوڭىر باسشىسى دارحان ساتىبالدىنىڭ ىقىلاسىن جەتكىزدى. «بۇل ماڭىزدى جيىننىڭ تۇركىستان تورىندە ءوتۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, دارىندى كوشباسشى تۇرار رىسقۇلوۆ وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە تۇركىستان يدەياسىن كوتەرىپ, تۇركى جۇرتىنىڭ تۇتاستىعىنا بار عۇمىرىن ارنادى. تۇركى الەمىنە ورتاق تۇلعا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حالقىڭا قىزمەت ەت, ىزگىلەرگە ىزەت ەت, جانى جاقسى جايساڭدارعا قۇرمەت ەت» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىر جولى وسى ۇستانىمعا تولىقتاي كەلەدى. حالقىنا ادال قىزمەت ەتتى, وتانشىلدىق پەن ادالدىقتىڭ ولشەمىنە اينالا ءبىلدى», دەدى بەيسەنباي تاجىباەۆ.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ پانەلدىك سەسسياسىندا تۇركىتىلدەس ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار مەر ساراپشىلار, پۋبليتسيست, تاريحشى, ديپلومات تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۇلعاسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونىڭ يدەيالارى جانە قىزمەتىنىڭ ماڭىزى, قازىرگى كۇندەگى وزەكتىلىگى تۋرالى وي ءبولىستى. سەسسيادا وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور كاحرامان رادجابوۆ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى تيمۋر كوزىرەۆ, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-دىڭ قارجى جانە حالىقارالىق بايلانىستار ۆيتسە-رەكتورى مۋستافا گيريتليوگلۋ, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي سىندى عالىمدار بايانداما جاساپ, ماڭىزدى تاقىرىپتاردى قوزعادى. مىسالى, «تۇرار رىسقۇلوۆ جانە اشارشىلىق» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى حانگەلدى ءابجانوۆ ۇلتىنىڭ اماندىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, حالىققا قول ۇشىن سوزعان ءور تۇلعانىڭ ىستەرىنە كەڭىنەن توقتالدى. «تۇرار رىسقۇلوۆ اشارشىلىقتىڭ قاي جىلدارى, قالاي باستاۋ العانىن ناقتى ايتقان. بۇل داتالار ناقتى تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنگەن. ونى قازىرگى تاڭدا بارشا عالىم مويىندادى. ونىڭ ەسىمى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا حالىقتىڭ قامىن جەگەن ءىرى تۇلعا رەتىندە قالدى», دەدى اكادەميك. جيىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۇلعالىق بولمىسىن ايقىنداي تۇسەتىن ەڭبەك جولى جايلى باياندامالار جاسالدى. اتاپ ايتساق, «رىسقۇلوۆ – الەمدىك تۇلعا», «رىسقۇلوۆ جانە الاش زيالىلارى», «رىسقۇلوۆ جانە تۇركىستان», «رىسقۇلوۆتىڭ پۋبليتسيستيكاسى», «رىسقۇلوۆ جانە تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس», «رىسقۇلوۆ جانە اتاتۇرىك, تۇركى بىرلىگى» جانە باسقا دا تاقىرىپتار اياسىندا تەرەڭ ماعىنالى مالىمەتتەر ايتىلدى. جينالعان قاۋىم تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بولمىسى, قازاق دالاسى مەن حالقى ءۇشىن توككەن تەرى, ەڭبەك جولى تۋرالى تەرەڭ دە مازمۇندى ماعلۇمات الدى.
سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ اۋماعىندا اللەيا اشىلدى. وندا ءبىرتۋار تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي 130 ءتۇپ شىنار اعاشى وتىرعىزىلدى. «ۇجىممەن اقىلداسا كەلە, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا تارتۋ, ءارى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادان ەستەلىك بولسىن دەپ وقۋ ورنىمىزدىڭ اۋماعىندا «تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى اللەيا» اشۋدى ءجون سانادىق. حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار, ۇلت زيالىلارى, وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار مەن ساراپشىلار, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى, تۇركى الەمىنىڭ جاستارى جانە وقۋ ورنىمىزدىڭ ستۋدەنتتىك پارلامەنتىنىڭ بەلسەندىلەرى بولىپ, سول اللەياعا 130 ءتۇپ شىنار اعاشىن وتىرعىزدىق. الداعى ۋاقىتتا اللەيامىزدىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قۇداي قالاسا, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا 140 جانە 150 جىل بولعان كەزدە كەزدەسىپ, وسى جەردىڭ ۇلكەن ساياباققا اينالعانىن كورەمىز. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن توقتاتپاۋىمىز قاجەت», دەيدى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا.
جاڭا فورماتتا ناسيحاتتاۋ قاجەت
تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان مازمۇندى ءىس-شارا تۇلكىباس اۋدانىندا جالعاسىن تاپتى. يگى ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار تۇرار بابانىڭ ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ, اينالاسىن كوگالداندىرۋعا اتسالىستى, اعاش وتىرعىزدى. اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە كىتاپ كورمەسى مەن جادىگەرلەر تانىستىرىلدى. سالتاناتتى جيىنعا ەل اعالارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن تاريحشى-عالىمدار جانە اۋدان تۇرعىندارى قاتىستى.
اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى سالتاناتتى جيىندى اشقان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەنباي تاجىباەۆ تۇراردىڭ ەسىمىن ودان ءارى ناسيحاتتاۋ, ەڭبەكتەرىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ باعىتىندا ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. وسى ورايدا جيىندا تۇلعانىڭ ەڭبەگىن جاس ۇرپاققا تانىتۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋعا قاتىستى وي-پىكىرلەر ايتىلدى. سەناتور دارحان قىدىرالى قيىن-قىستاۋ كەزدە رىسقۇلوۆتىڭ ەلدى اشتىقتان ساقتاي ءجۇرىپ, بولاشاقتىڭ جوسپارلارىن جاساپ كەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز قازىرگى جاعدايدا ءترانسسىبىر كۇرەتامىر جولىن سالۋىمىز قيىنعا تۇسەتىن ەدى. بۇگىندە باتىس پەن شىعىستى جالعاپ تۇرعان ەكونوميكالىق-لوگيستيكالىق جولداردىڭ بارلىعىندا تۇرار اتامىزدىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلدى اشتىقتان ساقتاي ءجۇرىپ بولاشاقتىڭ جوسپارىن جاساپ كەتكەندىگىن كورسەتەدى. بۇگىنگىدەي جيىندار, ول كىسىنىڭ ۇلاعاتتى ءىسى قازىرگى جاستارعا كەرەك. وسى تۇراردىڭ تامىر تارتقان توپىراعىنان تاعى دا تالاي تۇرارلاردىڭ دۇنيەگە كەلەتىنى اقيقات», دەدى سەناتور. سونداي-اق سەناتور اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتقان ءسوزىن ەسكە سالدى. «پرەزيدەنت: «الاش كوسەمدەرى مەن كەڭەس قايراتكەرلەرىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويماۋ قاجەتتىگىن» ايتىپ, «ەل ىشىنە ىرىتكى سالاتىن مۇنداي داۋ-دامايدىڭ قاجەتى جوق. ءار ءداۋىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءاربىر تۇلعا ءوزىنىڭ كوزقاراسىنا قاراي جانە ءوز قوعامىنىڭ مۇددەسىنە سايكەس ەلگە قىزمەت ەتتى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ تاريحىمىز», – دەگەن بولاتىن. البەتتە, تاريح – وتكەنمەن كەكتەسۋ ءۇشىن ەمەس, بولاشاقپەن بەتتەسۋ ءۇشىن دە قاجەت. سوندىقتان قۇندىلىقتار قۇنسىزدانعان قۇبىلمالى زاماندا قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ قۇبىلاسى قاشاندا شىندىق بولۋعا ءتيىس. زيالى قاۋىم – ادىلەتتىڭ تارازىسى ىسپەتتى. تاريحقا حايپپەن ەمەس, بايىپپەن قاراۋ كەرەك», دەدى سەناتور. ءيا, تۇركىستاندا وتكەن كونفەرەنتسيا بارىسىندا دا, تۇلكىباستاعى جيىندا دا تۇلعالاردىڭ ەلدىك مۇددە جولىندا اتقارعان ىستەرىن بۇگىنگى بۋىنعا جەتكىزۋ, اقيقاتتى تاريحي دەرەكتەرمەن ايقىنداي اۋىتقىماي جەتكىزۋ ماقساتىنداعى يگى ىستەر قاجەتتىگى ايتىلدى.
بۇل ورايدا ۇعا اكادەميگى, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى كەشەگى بۋىن اعا تولقىننىڭ اڭگىمەسىن ۇمىتا باستايتىنىنا ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە وتكەن تاريحىمىزعا قاراي تاس اتىپ, ءتۇرلى وقيعا بولىپ جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. قازاقتىڭ تاعدىرىنا, قازاقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن ازاماتتار ءبىر-بىرىنە جاۋ بولماعانىن, ولار ۇلتىن قالاي ۇشپاققا شىعارامىز دەپ ويلاعانىن ايتىپ ءوتتى. «تاريحىمىزدىڭ اسا كۇردەلى كەزەڭدەرى تۋرالى اڭىز بەن اقيقات, فولكلور مەن مۇراعات قاتار ورىلگەننەن كەيىن بە, وسى كۇنى باق-تا اسىعىس تۇجىرىم, بىرجاقتى دايەك جاريالانىپ جاتادى باسقا-باسقا, دەرەگى دە, ەڭبەگى دە حاتتالىپ تۇرعان وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى الاش زيالىلارى مەن ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىربايانىنان, ءىس-ارەكەتىنەن «قيال-عاجايىپ ەرتەگى» قۇراپ جۇرگەندەر دە بار. مۇنىڭ سىرتىندا بولشەۆيزمنىڭ باتپانداپ كىرىپ, مىسقالداپ شىعاتىن اۋىر دەرتىنەن ايىقپاي, جاۋ ىزدەپ, ات توبەلىندەي وقىعان مەن اباداندى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ مەملەكەتشىلدىكتىڭ, عىلىمعا نەگىزدەلگەن تانىمنىڭ ءجونى ەمەس. وسىنىڭ ءبارى تۇلعاتانۋداعى عىلىمي قاعيداتتىڭ, ەلشىلدىك ۇستانىمنىڭ السىزدىگىن اڭعارتادى. شىنايىلىق قاعيداتى – پەندەشىلىكتەن نەمەسە بىلىكسىزدىكتەن اۋلاق بولۋ», دەدى اكادەميك. سونداي-اق عالىم تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. ء«بىز بۇگىن تۇراردى قالاي ناسيحاتتاپ جاتىرمىز؟ كەشەگى بار دۇنيە قالاي كوز الدىمىزدا جوق بولىپ كەتتى؟ شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, كامال سمايىلوۆ سياقتى ەل اعالارىنىڭ باستاماسىمەن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ۇلتتىق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ, وعان رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن ەدى. كەيىن وقۋ ورنى جەكەمەنشىككە ءوتىپ, كەڭەستىك «نارحوز» اتاۋىن تاڭداپ, ت.رىسقۇلوۆتىڭ اتىن الىپ تاستادى. اتى بىلاي تۇرسىن ەسىگىنىڭ الدىنداعى ەسكەرتكىشكە دەيىن جوق قىلىپ جىبەردى. وتە قيىن جاعداي. بىراق بۇل جاعدايدى قالاي شەشەمىز؟ مەنىڭشە, ەكونوميكا ينستيتۋتىنا ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەك. ول ءبىر. ەكىنشىدەن ولكە, ءوڭىر وزگەرىپ جاتىر. كەڭەيىپ جاتىرمىز. ءبىر وبلىستان ەكى ايماق – شىمكەنت, تۇركىستان شىقتى. ەندى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتكە اتىن ەنشىلەۋدىڭ ماعىناسىن ويلاۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ءبىر كەزدە القالاپ انا جەرگە, مىنا جەرگە ەسكەرتكىش قويىپ جاتتىق. سول ەسكەرتكىشتەردىڭ ساپاسى قانداي؟ زامان وزگەردى, مىقتى مونۋمەنتاليستەر, مىقتى ونەر ادامدارى شىقتى. ويلاناتىن ەسكەرتكىشتەر قويۋ قاجەت. حالىققا جاقىن ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ وتە ماڭىزدى. ءار بەس جىل سايىن تۇرار رىسقۇلوۆقا بايلانىستى ناسيحاتتاۋدىڭ جاڭا فورماتتارىن ويلاپ تابۋىمىز قاجەت. قالاي ناسيحاتتايمىز؟ ناسيحاتتىڭ جولى كوپ, جاڭا فورماتىنا وتكەنىمىز ءجون», دەدى ديقان قامزابەك ۇلى.
وسى ارادا ايتا كەتەلىك, ۋنيۆەرسيتەت اتاۋىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ مامىر ايىندا جولداعان ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ: «نارحوز» ۋنيۆەرسيتەتى جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورنى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمىن ۋنيۆەرسيتەتكە قايتا بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ماسەلەسىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى پىسىقتاۋدا. ءوز كەزەگىندە قورىتىندىسى بويىنشا مينيسترلىك دەپۋتاتتىق كورپۋسقا قوسىمشا حابارلايتىن بولادى» دەگەن بولاتىن. جىل اياقتالۋعا جاقىن, الايدا بۇل ماسەلەگە قاتىستى مينيسترلىك ءۇنسىز وتىر. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تۇلعانى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ نەمەرەسى ادەليا روبەرتقىزى دا پىكىر-ۇسىنىسىن جەتكىزدى. سونداي-اق تۇلكىباستا وتكەن جيىندا جازۋشى, تۇرارتانۋشى مۇحتار قازىبەك رىسقۇلوۆتى تانۋدى مەكتەپ ديرەكتورلارىنان باستاپ تالاپ ەتىپ وتىرۋ قاجەتتىگىن, قازاق ۇلتىنىڭ تۇتاس ءبىر بولمىسى حح عاسىردا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بويىنان كورىنىس تاپقانىن ايتىپ ءوتتى. تۇلدىر جەتىمدىك تاعدىردى باستان كەشكەن, قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ەرتە ارالاسىپ, وتارشىلدىق ەزگىگە قارسى اياۋسىز كۇرەستە شاربولاتتاي شىڭدالىپ وسكەن تۇراردىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى حالقىمىزدى تەڭدىككە جەتكىزۋ, بۇقارا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ جولىندا جاستاردى, سانالى ازاماتتاردى جۇمىلدىرۋ بولدى. «ماسكەۋدە 11 جىل اتقارعان قىزمەتى, ەلىمىزدەگى بارلىق ەڭبەگىن جيناقتاعان كەزدە شامامەن 30 تومداي ەڭبەك بولۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەن نارسە – ت.رىسقۇلوۆقا ارنالعان ەنتسيكلوپەديا. وتە قاجەت دۇنيە. ءبىز سوعان قول جەتكىزە الماي ءجۇرمىز. شىنىن ايتقاندا, ءبىز پاتريوتتىق رۋحتا سويلەيمىز, ال ىسكە كەلگەندە تومەندەپ قالامىز. ەڭ نەگىزى ءبىز تاريحىمىزدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن سول ۋاقىتتا ءومىر ءسۇرىپ, وشپەستەي ءىز قالدىرعان بابالاردى ەسكە الىپ وتىرۋىمىز قاجەت. مىنە, بۇگىن سونداي ۇلاعاتتى ءىستىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز», دەدى تۇرارتانۋشى. سونداي-اق ول شەرحان مۇرتازانىڭ ت.رىسقۇلوۆ تۋرالى بەس تومدىعى قازاق ادەبيەتىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنان» كەيىنگى ۇلكەن ەپوپەيا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال اكادەميك ورازالى سابدەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ناعىز ەكونوميست بولعانىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن جاقسى بىلگەنىن ايتتى. «تۇركى حالقىنىڭ باسىن قوسۋ يدەياسى وسى عاسىر, كەلەسى عاسىرعا دەيىن باراتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇرىك مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ باسىن استانادا قوسىپ, وسى يدەيانى جالعاستىردى. سوندا ورتاق ءتىل, لوگيستيكا, ساۋدا-ساتتىق سىندى باسقا دا بىرقاتار ماسەلەلەر قويىلدى», دەدى اكادەميك. عاسىر جاساعان ءمۇراتالى تولەپبەرگەنوۆ اقساقال تۇراردىڭ وتباسى جايىندا اڭگىمەلەدى. سونداي-اق اشارشىلىق كەزىندەگى ەلدەگى جاعدايدى ەسكە الدى. «1933 جىلى قازاقتىڭ قالاي قىرىلىپ جاتقانىن كورگەندەردىڭ ءبىرىمىن. سوندا 8 جاستاعى بالا ەدىم. تۇلكىباس اۋدانىنا قاراعاندا مىنا جۋالى اۋدانىندا استىق مول ەگىلەدى, جەرى كەڭ, سول جاققا اپارىپ تاستادى. سوندا تۇلكىباس ستانساسىنىڭ ماڭىندا قازاقتار اشتىقتان ءولىپ جاتتى. ونىڭ سەبەبى نە؟ ويتكەنى قازاقستاندى باسقارىپ وتىرعان گولوششەكين قازاقتىڭ جاعدايىن بىلمەيتىن», دەدى ءمۇراتالى اقساقال. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋگە كەتۋىنە گولوششەكين سەبەپكەر بولعانىن جازۋشى كولباي ادىربەك ۇلى دا ايتىپ ءوتتى. «تاشكەنتتە ارحيۆتە بولعانىمدا 1927–1928 جىلدارعى تاريحتى اقتارىپ وتىرعان ەۋروپا ءناسىلدى كىسىمەن اڭگىمەلەسىپ قالدىم. ول ماعان 1926 جىلى رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋگە كەتكەن سەبەبىن ايتىپ بەردى. «ونىڭ ماسكەۋگە كەتكەنى گولوششەكينگە بايلانىستى. ول ستالينگە بارىپ رىسقۇلوۆتى الىپ كەتۋىن ءوتىنىپ, تۇرارعا وسىندا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى», دەدى. ەگەر رىسقۇلوۆ سول جىلى كەتىپ قالماعاندا 1931–1933 جىلدارعى اشتىققا مۇلدەم جول بەرمەيتىن ەدى», دەدى كولباي ادىربەك ۇلى. سونىمەن قاتار جازۋشى تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى تاريحي دەرەكتەردىڭ بۇرمالانۋىنا جول بەرمەگەن مولديار سەرىكباەۆتىڭ تۇرارتانۋعا قوسقان ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلار ءىس-شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن ايتىپ, اۋدان اكىمى نۇرجان ىزتىلەۋوۆكە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
سونداي-اق جيىن بارىسىندا تۇلكىباس اۋدانىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن 1926 جىلى «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعى, 1925 جىلى تۇلكىباس اك زاۋىتى, 1927 جىلى تۇلكىباس تەمىرجولى سالىنعانى ايتىلدى. اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى شارادا ءبىرتۋار ازامات تۋرالى ارنايى دايىندالعان ءفيلمنىڭ ءۇزىندىسى كورسەتىلدى. « ۇلى دالا پەرزەنتى» جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. پاتريوتتىق اندەر شىرقالىپ, «التىن دومبىرا» يەگەرى بەكارىس شويبەكوۆ پەن ايتىستىڭ اقتاڭگەرى ءبىرجان بايتۋوۆ ارناۋ ايتتى.
حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا اياسىندا تاعىلىمدى-تانىمدى باسقا دا بىرقاتار ءىس-شارا وتكەنىن ايتا كەتەلىك. مىسالى, تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى قۇندى جادىگەرلەرمەن تولىقتى. جازۋشى, تۇرارتانۋشى مۇحتار قازىبەك 100 جىل بۇرىن باسىلىپ شىققان كونە كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسىن تاپسىردى. ال ادەليا رىسقۇلوۆا اتاسىنىڭ شاعاتاي قارپىمەن جازعان ەكى حاتى مەن «الجير» لاگەرىنە قاتىستى كىتاپتى تابىس ەتتى.
تۇركىستان ءوڭىرى جۇرتشىلىعى قازاق حالقىنىڭ, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماعى مەن اماندىعىن ارمانداعان تۇلعا رۋحىنا وسىلايشا تاعزىم ەتتى.
تۇركىستان وبلىسى
