جالپاق جۇرتتى ادەمى اسەرگە بولەگەن بۇل كەش ايگىلى ۇكىلى ىبىرايدىڭ نەمەرەسى, ارقالى اقىن, اسقاق ءانشى مۇسا اسايىنوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتتى. اۋەلى قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, ونەردەگى اعاسى كوكەن شاكەەۆتىڭ مۇساعا ارناۋىمەن باستالدى. ونەر كەشى بەلگىلى ءانشى ءارى ونەرتانۋشى سارسەنباي حاسەنوۆتىڭ اۆتورلىق جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلدى.
«ونەردىڭ وركەن جايعان سۇيرىگى ەدى,
ايتىستا جۇلدە بەرمەس جۇيرىگى ەدى», – دەگەن اقىندار جىرى مۇسانىڭ قابىلەت-قارىمىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. ايتىس پەن ءان ونەرىن شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەن مۇسا مىرزاعۇل ۇلى اسايىنوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانى وسكەن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى. بار عۇمىرى كوكشەتاۋدا وتكەن. وبلىس ورتالىعىنداعى «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىنىڭ سالىنۋىنا دا ىقپالىن تيگىزىپ, ونەر ورداسىندا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1943–1964 جىلدارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا توپ جارعان. سول تۇستاعى:
«كوز تارتار كوكشەگۇلدىڭ قىلتاڭىمەن,
كىم دەسەڭ, اتىم مۇسا, تۇلپار تۇياق,
ۇكىلى ىبىرايدىڭ ۇرپاعىمىن.
قاناتىن شارشى توپتا سامعاپ قاققان,
جۇلدە الىپ, سان بايگەدە تالماي شاپقان,
سوم دەنە ايىرتاۋدىڭ جۇيرىگىمىن,
جىر قۇسى كەۋدەسىندە سايراپ جاتقان», – دەپ كەلەتىن توكپە جىرىنىڭ ءوزى-اق كوپ جايدى اڭعارتقانداي. كورنەكتى اقىن جەرلەسىمىز تۋرالى كاكىمبەك سالىقوۆ ەسكە الۋ جىرىندا:
«اقيىق ەدى, قايمىقپاي كىرەر داۋىلعا,
قۇلاگەر ەدى, جارالعان وزا شابۋعا.
ايىرتاۋدا جوق دەيدى اقىن باۋىرىم,
اۋىل جاققا باتا الماي ءجۇرمىن بارۋعا», – دەپ تەبىرەنسە, ول دا جايدان-جاي ەمەسى انىق.
اعانىڭ ەسىمىنە قانىق ەدىك. كوزىن كورمەسەك تە داڭقىن كوپ ەستىدىك. ارعى اتاسى سابدەن ابىلاي حاننىڭ باتىرى ءارى كەڭەسشىسى بولعان. ايماققا اتى شىققان زەرگەرلىك ونەرى دە بار ەكەن. سابدەننەن دەرىپسال, دەرىپسالدان ءۇش ۇل – ابىلە, ماڭداي, ساندىباي تارايدى. ساندىبايدان 1932 جىلى جازىقسىز «حالىق جاۋى» اتانىپ, ايدالىپ كەتكەن ۇكىلى ىبىراي. ال ماڭدايدان اسايىن, اسايىننان مىرزاعۇل, مىرزاعۇلدان مۇسا تۋادى. ەجەلدەن ءان-جىردىڭ التىن بەسىگى اتانعان كوكشەنىڭ كونەكوز قاريالارى مۇسا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق قۇيقىلجىتا دومبىرا تارتىپ, ءان سالعانىن ايتادى. اناسى باعي ايىرتاۋ اتىرابىنا اتى شىققان ءانشى بولسا كەرەك. ناعاشىسى بەلگىلى ءانشى تىربيدىڭ مولداحمەتى ءان ونەرىنە باۋلىعان. بۇل كىسىنىڭ اقان سەرى, ۇكىلى ىبىرايلاردىڭ كوزىن كورىپ, جانىندا ءجۇرىپ, ءانىن ۇيرەنگەن تالانتتى جان بولعاندىعىن ايىرتاۋداعى قۇيماقۇلاقتاردىڭ ءبارى بىلەدى.
«مەن كەلدىم كەربەز كوكشە باۋىرىنان,
سال-سەرى, اقىنداردىڭ اۋىلىنان.
شابىتىم نايزاعايدى ج ۇلىپ الار,
كوكتەمنىڭ وت جاسىندى جاۋىنىنان», – دەپ جىر الىبى جامبىلدىڭ 125 جىلدىق تويىندا اتاقتى ءسابيت مۇقانوۆ باستاعان قازىلار القاسىن مويىنداتقان دەسەدى. وسى جولى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ جەڭىمپازى اتانادى. تۋما تالانتتى قاپىسىز تانىعان الاش جۇرتى ارداق تۇتادى. نەبارى 16 جاسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونياسىنا ءانشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. جيىرما جاسىندا كوكشەتاۋعا اۋىسادى. «كوكشەتاۋ» ءان-بي انسامبلىمەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, بىرنەشە مارتە شەتەلدەرگە دە گاسترولدىك ساپارمەن شىعادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى قاپاش ق ۇلىشەۆا مۇسا اعاسىن ۇستاز تۇتىپ, قۇرمەتتەۋمەن كەلەدى.
جوعارىدا وبلىس ورتالىعىندا «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىنىڭ سالىنۋىنا ۇلەس قوسقانىن ايتتىق. سويتسە, سول زامانداعى وبلىس باسشىسى ەركىن اۋەلبەكوۆ ءانشىنىڭ ونەرىن ەرەكشە باعالاعان ەكەن. ۇلت مۇراتى ەسكەرىلمەي جاتقان زاماندا حالىققا رۋحاني ءنار بەرەتىن ءبىر ورتانىڭ كەرەگىن ايتىپ, ءانشى باسشىعا وي سالسا كەرەك. سول جەردە حالىق تەاترى ۇلگىسىمەن «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك» ءتارىزدى پەسالاردى ساحنالاپ, قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى دە, اكتەرى دە بولعان ەكەن.
كوزى تىرىسىندە ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ ءتارىزدى قالامگەرلەرمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «مۇسا اسايىنوۆ – ۇكىلى ىبىرايدىڭ شىعارماشىلىعىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ونىڭ ءۇنى مەن كوزى» دەگەن باعاسى دا بار. 1969 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى فولكلورلىق ماتەريالدار جيناۋعا قۇقىق بەرەتىن ءتىلشى-جيناۋشى كۋالىگىن تابىستاپتى. وندا باسشى ورگاندارعا قولدان كەلەر كومەكتەرىن كورسەتۋگە ءوتىنىش جاسالعان. 34 جىلدىق شىعارماشىلىعىندا حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ناسيحاتتاۋشىسى رەتىندە ارعى زامانداعى ونەر جۇلدىزدارىنىڭ, سونداي-اق ءوز اتاسى ۇكىلى ىبىرايدىڭ ۋاقىت شىمىلدىعى كولەگەيلەگەن كوپتەگەن ءانىن تاۋىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتقان تۇلعا. بۇل جونىندە احمەت جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» كىتابىندا دا ايتىلادى.
كوكشەتاۋ
