– ءيا, ونىڭىز راس. سىڭارىم عۇمار ەكەۋمىز سپورتتى بىرگە باستادىق. قازاق كۇرەسىنىڭ قىر-سىرىنا تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – تەمىرلاندا قانىقتىق. العاشقى جاتتىقتىرۋشىمىز – ەرلان وتىزباەۆ. 12 جاسىمىزدان ءتۇرلى دوداعا قاتىسا باستادىق. مەن اۋەلى جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار, ودان كەيىن ەرەسەكتەر اراسىندا ەل چەمپيونى اتاندىم. شەبەرلىگىم شىڭدالا كەلە الەم مەن ازيا چەمپيوناتىندا توپ جاردىم. عۇماردىڭ دا باعىندىرعان بەلەستەرى ءبىر توبە. ورتا مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن قازاقتىڭ سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىنا وقۋعا تۇستىك. بۇل جەردە ەرمەك ناسيەۆتىڭ قول استىندا جاتتىقتىق. ءتول ونەرىمىزدە بۇيىرعان نەسىبەمىزدى العاننان كەيىن ۇشەۋمىز اقىلداسا وتىرىپ, دزيۋدو كۇرەسىنە اۋىسۋدى قۇپ كوردىك. بۇل رەتتە دە قالىڭ توپتىڭ اراسىندا قالىپ قويعان جوقپىز. ءتۇرلى جارىستا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ, 2013 جىلى ۇلتتىق قۇراما ساپىنا قابىلداندىق.
– ەلىمىزدە اسا جەڭىل سالماقتا مىقتى بالۋاندار وتە كوپ. سوعان سايكەس باسەكەلەستىك تە جوعارى. تاجىريبەلى سپورتشىلاردى جولدان ىعىستىرۋ وڭاي بولماعان شىعار؟
– ءبىز قاتارعا قوسىلعان كەزدە 60 كگ سالماق دارەجەسىندە كىل «سەن تۇر, مەن اتايىندار» سايىسىپ ءجۇردى. ەركەبۇلان قوساەۆ, ەلدوس سمەتوۆ, رۋستام ىبىراەۆ, اسحات تەلمانوۆ, ايبەك يماشەۆ, عابيت ەسىمبەتوۆ... قاي-قايسىسىنىڭ دا قارقىنىنا توتەپ بەرۋ وڭاي بولعان جوق. ۋاقىت وزا كەيبىرى ۇلكەن سپورتتان قول ءۇزدى, كەيبىرىن جولىمىزدان ىعىستىردىق. كەيبىرىمەن ءبىراز ۋاقىت بويى ابدەن تىرەستىك. اقىرى عۇمار ەكەۋمىزگە حالىقارالىق ارەناعا جول اشىلىپ, ءتۇرلى ءدۇبىرلى دودالاردا ەل نامىسىن قورعادىق.
– بىراق ۋاقىت وزا عۇمار كوپشىلىك نازارىنان تىس قالدى. نە سەبەپتى؟
– نەگىزى العاشىندا ماعان قاراعاندا باۋىرىم ءتاۋىر كۇرەستى. ەل چەمپيوناتىندا قولا مەدال يەلەنگەننەن كەيىن ول شەتەلگە العاش رەت شىققانىنا قاراماستان, چەحيادا وتكەن ەۋروپا كۋبوگىندە ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. وسى جارىستا مەن ۇتىلدىم. باسقا دا تۋرنيرلەردە توپ جارىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى اتاندى. ەكەۋمىز ءبىر سالماقتا كۇرەستىك. سودان عۇمار ماعان جول بەرىپ, ءوز مانسابىن اياقتادى. قازىر سىڭارىم قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى ارمياشىلاردىڭ ورتالىق سپورت كلۋبىندا (اوسك) دزيۋدو ءبولىمىنىڭ باستىعى, قازاق كۇرەسىنەن مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشى قىزمەتتەرىن ابىرويلى اتقارىپ ءجۇر.
– 2013 جىلى ۇلتتىق كوماندامىزدىڭ قاتارىنا قابىلداندىم دەپ جوعارىدا ايتتىڭ. سول كەزدەن بەرى وليمپيا ويىندارىنىڭ الاۋى ءۇش مارتە تۇتاندى. سوندا 2016 جىلى ريو-دە-جانەيرو, 2021 جىلى توكيوداعى جارىستارعا قاتىسۋعا ەش مۇمكىندىگىڭ بولمادى ما؟
– برازيلياعا بارمايتىنىم ءاۋ باستان بەلگىلى ەدى. سەبەبى ەلىمىزدەگى وزگە بالۋاندارعا قاراعاندا رەيتينگىم ەداۋىر تومەن بولدى. ال توكيوعا ءبىر تابان جاقىن تۇردىم. وليمپيادا قارساڭىندا بىرقاتار ءىرى دودالاردا دارالانىپ, اجەپتاۋىر ۇپاي قورىن جيدىم. الەمدىك رەيتينگتە ەكىنشى ورىنعا دەيىن كوتەرىلگەن كەزىم دە بولدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, ەلدوس سمەتوۆ ەكەۋمىز ابدەن تىرەستىك. دەسەك تە باپكەرلەردىڭ تاڭداۋى سمەتوۆكە ءتۇستى. بۇل دۇرىس شەشىم بولدى. قۇرداسىم ەل سەنىمىن اقتاپ, كۇنشىعىس ەلىندە كۇمىس مەدالدى موينىندا جارقىراتتى.
– جالپى, حالىقارالىق جارىستاردا ەكەۋلەرىڭنىڭ جولدارىڭ قانشا رەت ءتۇيىستى؟
– ءۇش رەت كۇرەستىك. بارلىق باسەكە ەلدوستىڭ پايداسىنا شەشىلدى.
– تاتاميدە بىتىسپەس قارسىلاس ەكەنسىزدەر, ال ومىردە شە؟
– وتە جاقسى ارالاسامىز, جاقىن دوسپىز. سپورتتاعى باسەكەلەستىك سىيلاستىعىمىزعا ەش سىزات تۇسىرگەن جوق.
– سەنىڭ العاش رەت جاسىنداي جارقىراپ, جانكۇيەرلەردىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان كەزىڭ 2021 جىل ەدى. بۋداپەشتتەگى الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس مەدال يەلەنىپ, ءوزىڭنىڭ زور الەۋەتىڭدى بايقاتتىڭ. سول جارىستى جادىڭدا ءبىر جاڭعىرتساڭ...
– شىنى كەرەك, سەگىز جىلداي 60 كگ سالماق دارەجەسىندە كۇرەسىپ, نە وليمپياداعا بارمادىم, نە الەم چەمپيوناتىندا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلمەدىم. بۇل جاعداي مەنىڭ شىمبايىما قاتتى باتتى. قىنجىلدىم. نامىستاندىم. سودان بۇل مەنىڭ وسى سالماقتاعى سوڭعى جارىسىم دەپ شەشتىم. بۋداپەشتتەگى باسەكەگە تىڭعىلىقتى دايىندالدىم. جەرەبە وڭاي تۇسپەدى. العاشقى اينالىمداردا چەحيالىق داۆيد پۋلكرابەك پەن گەرمانيالىق موريتس پلافكيدى ۇتقان جاعدايدىڭ وزىندە ءۇشىنشى كەزەڭدە اتاقتى ريۋدزيۋ ناگايامامەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلەدى. «قيىن بولدى-اۋ» دەپ ويلادىم. العاشقى ەكى قارسىلاسىمدى وڭاي ەڭسەردىم. دەسەك تە جاپوننىڭ جۇلدىزىمەن جولىم قيىسپادى. ونى ازەربايجاندىق كامرات حۋسەينوۆ كوز الدىمدا تازا ءتۇسىرىپ كەتتى. شيرەك فينالدا حۋسەينوۆ فرانتسيالىق ۆاليد حيارعا جول بەرسە, مەن موڭعوليالىق ۋنۋبولد لحاگۆايامتستى ۇتتىم. جارتىلاي فينالدا حياردى ءسۇرىندىردىم.
– ال شەشۋشى تۇستا ياگو ابۋلادزەنى ۇتىپ, التىن الۋعا نە جەتپەدى دەپ ويلايسىڭ؟
– رەسەيدىڭ نامىسىن قورعاعان گرۋزين جىگىتىن سودان ءبىر اي بۇرىن عانا گران-پري تۋرنيرىندە «ۆازاري» ادىسىمەن ۇتقانمىن. وسى جولى دا جەڭەمىن دەپ ويلادىم. بىراق باسەكە بارىسىندا ءوزىم ورەسكەل قاتەلىك جىبەرىپ, سونىڭ زاردابىن شەكتىم.
– سودان 66 كگ سالماق دارەجەسىنە اۋىستىڭ. جاڭا سالماققا بەيىمدەلۋ قيىن بولعان جوق پا؟
– بۇعان دەيىن ءار جارىس سايىن 5–6 كگ سالماق قۋىپ ءجۇردىم. ونىڭ بارلىعى دا اعزاعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ءمالىم. ءسويتىپ, تاۋەكەلگە باردىم. شىنى كەرەك, بىردەن بەيىمدەلۋ وڭاي بولمادى. بۇرىندارى قارسىلاستارىمدى ەش قيىندىقسىز-اق الىپ ۇراتىنمىن. ال 66 كگ سالماق دارەجەسىندە فيزيكالىق دايىندىعىڭ كۇشتى بولماسا, ەشكىم سەنىڭ ىرقىڭا كونە قويمايدى. مىنە, وسى جاعىن جەتىلدىرۋگە كوپ كۇش سالدىم. بىرتە-بىرتە ەلىشىلىك جارىستارداعى قارسىلاستارىمدى ىعىستىرا باستادىم. ءتۇرلى تۋرنيرلەرگە قاتىستىم. بىردە ۇتتىم, بىردە ۇتىلدىم. 2022 جىلى استاناداعى ازيا چەمپيوناتىندا قولا مەدال يەلەندىم. سودان كەيىن ەلىمىزدە وسى سالماقتىڭ كوشباسشىسى ەكەنىمدى مويىنداتتىم.
– ەندى اڭگىمە اۋانىن پاريج وليمپياداسىنا بۇرساق. وسى جارىسقا دايىندىق بارىسىندا باستى قارسىلاستار دەپ كىمدەردى ايتار ەدىڭ؟
– ەلدوس سمەتوۆ ەكەۋمىز ءبىر بولمەدە جاتتىق. جارىس قارساڭىندا جەرەبە تارتۋ ءراسىمىن قاداعالاپ وتىرىپ, ەكەۋمىز دە جاپونيانىڭ بالۋاندارىنا ءتۇسىپ قالماۋدى تىلەدىك. ءبىرىنشى 60 كگ سالماقتا كىمدەردىڭ كۇرەسەتىنى انىقتالدى. ەلدوس ناگايامامەن ءبىر توپقا ءتۇستى. بەت الپەتىنە قاراسام, دوسىم ەش قوبالجىپ تۇرعان جوق. «بۇيىرتسا, جاپوندى جەڭەمىن!» دەپ سەنىمدى سويلەدى. وعان «اق جول!» تىلەدىم. ودان كەيىن 66 كگ سالماق دارەجەسىنە كەزەك كەلدى. مەنىڭ قاۋىپتەنگەنىم – حۋفيمي ابە. داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان ناعىز دارابوزدىڭ ءوزى. ارينە, بوزكىلەمگە جەڭىلەمىن دەپ شىقپايسىڭ عوي. جولىمىز تۇيىسسە, ابەمەن دە ايانباي ايقاساتىن ەدىم. ابىروي بولعاندا ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز قاق ايىرىلدى, كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. باسقا بالۋانداردى جەڭۋگە كۇش-جىگەرىمنىڭ جەتەتىنىنە سەنىمدى بولدىم.
– توكيو وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى, الەمنىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى حۋفيمي ابەمەن جولدارىڭ ايىرىلىسقانىمەن, «جەرەبە جولداس بولدى» دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى پاريجدەگى قارسىلاستارىڭنىڭ دەنى الەمدىك رەيتينگتە سەنىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر جوعارى تۇردى. ماسەلەن, ءدال وليمپيا ويىندارى قارساڭىندا جاريالانعان IJF-ءتىڭ تىزىمىندە يسپانيالىق داۆيد گارسيا تورنە – 9, وڭتۇستىككورەيالىق ان باۋل – 13, فرانتسيالىق ۆاليد حيار – 16, برازيليالىق ۆيلليان ليما 8-ساتىعا جايعاستى. سوندا جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان جامپوزداردىڭ ەشقايسىسىنان قايمىقپاعانىڭ با؟
– ازەر دەگەندە تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعاننان كەيىن بارىنشا ناتيجە كورسەتۋگە تىرىستىم. جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, ەلگە ابىرويمەن ورالۋدى ماقسات تۇتتىم. ءيا, قارسىلاستارىمنىڭ بارلىعى دا ازۋلى بولدى. العاشقى بەلدەسۋدى داۆيد گارسيا تورنەگە قارسى وتكىزدىم. ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى «كەسەك ادىستەردى كوپ جاسايتىن» دزيۋدوشى رەتىندە تانىمال. سوڭعى توكيو گران-پريىندە يسپانيالىق مەنى «يپپونمەن» ۇتقانى تاعى بار. نەگىزى وعان دەيىن ەكەۋمىز التى رەت كۇش سىناسىپ, ءۇش بەلدەسۋدى ول ۇتسا, ءۇش رەت مەنىڭ كۇشىم باسىم بولدى. «ۇيرەنىسكەن جاۋ اتىسپاققا جاقسى» دەمەكشى, تورنەنىڭ وسال تۇسىن جاقسى بىلەمىن. سودان ايقاستى قوسىمشا ۋاقىتقا دەيىن اپارۋدى جوسپارلادىم. «گولدەن-سكوردا» ءداۆيدتىڭ تەرەڭ ءبىر تىنىستاعانىن ەستىگەندە, ء«ا, بالەم, بولدىرىپ قالعان ەكەنسىڭ عوي» دەدىم دە, ءساتى كەلگەندە ونى ءبىر قىرىنا اۋناتىپ جىبەرىپ, جەڭىسكە جەتتىم.
ەكىنشى كەزەڭدە ريو وليمپياداسىنىڭ كۇمىس, توكيو وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, الەم چەمپيونى, الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى, ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى ان باۋلمەن ايقاستىم. سول كۇنگە دەيىن مەن ونى ۇتا الماي ءجۇردىم. باسقاسىن ايتپاعاندا, وڭتۇستىك كورەيانىڭ وعلانى الەم چەمپيوناتتارىندا ەكى رەت الدىمدى وراپ كەتتى. وسى جولى «قالاي بولعاندا دا كەتكەن ەسەمدى قايتارامىن» دەپ, تاس-ءتۇيىن دايىندالىپ, تاتاميگە بەلدى بەكەم بۋىپ شىقتىم. ءساتى كەلگەندە ەكى جەڭىنەن ۇستاپ, الىپ ۇردىم. ۆازاري! تابلوعا قاراسام, ايقاستىڭ اياقتالۋىنا ءالى 3 مينۋت 35 سەكۋند بار ەكەن. ەندى نە ىستەيمىن؟ قازىر ان العا ۇمتىلادى. ونىڭ قارقىندى شابۋىلىنا قالاي شىداس بەرۋگە بولادى؟ قارسىلاسىمنىڭ فۋنكتسيونالدىق دايارلىعى كەرەمەت ەكەن, دامىلسىز شابۋىلدادى. ايتەۋىر وعان توتەپ بەردىم. باسەكە اياقتالعاننان كەيىن قاراسام, ان باۋل ەش شارشاماعان. تىپتەن تەر دە شىقپاعان. تەك نە بولعانىن تۇسىنبەي, جان-جاعىنا جالتاق-جالتاق قارايدى...
– ءۇشىنشى كەزەڭدە سەنى الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ەۋروپا چەمپيونى ۆاليد حيار كۇتىپ تۇردى. «گران-پالە-ەفەمەر» كەشەنىنە جينالعان جەرگىلىكتى جانكۇيەرلەردىڭ ءوز جەرلەستەرىن بارىنشا قولدايتىنى انىق. وسى جاعداي ساعان كەرى اسەرىن تيگىزبەدى مە؟
– حيار تاتاميگە بەتتەگەن كەزدە سان مىڭ جانكۇيەر جەردى تەپكىلەپ, سپورت كەشەنىن باسىنا كوتەردى. باعزى زاماندا, ەجەلگى ريمدە ءداپ ءبىر گلادياتوردى ايقاس الاڭىنا شىعارىپ جاتقانداي اسەر قالدىردى. سونىڭ الدىندا عانا ول وليمپيا ويىندارىنىڭ كۇمىس, الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى ۆاجا مارگۆەلاشۆيليدىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن ەدى. سونىڭ ءبارىن ەسكەرگەن كورەرمەندەر ۆاليدكە كەرەمەت قولداۋ كورسەتتى. ارينە, كوپشىلىكتىڭ قولداعانى جاقسى عوي. بىراق ونىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. بۇل پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وتە قيىن. جۇيكەگە سالماق سالادى. فرانتسۋز بالۋانى سول قىسىمعا شىدامادى. ۆاليد بۇل مەجەدە ءوز دەڭگەيىندە كۇرەسە المادى. باسەكە باستالعان بەتتە جەرگىلىكتى دزيۋدوشىعا تورەشىلەردىڭ بۇيرەگى بۇرىپ تۇرعانىن بايقادىم. بەلدەسۋ بەل ورتادان اسقان تۇستا ماعان ەكىنشى شيدو بەرىلدى. ەندى ءبىر ەسكەرتۋ جاسالسا, جارىس جولىنان شىعىپ قالامىن. سونى قاپەرگە العان مەن بارىنشا ساۋاتتى كۇرەسۋگە تىرىستىم. اسىقپاي-اپتىقپاي ءجۇرىپ, ايقاستىڭ اياقتالۋىنا 7 سەكۋند قالعاندا ءادىس جاساماق بولعان حياردى ۇستىنەن باسىپ قالدىم دا, تىرپ ەتكىزبەي ۇستادىم. ءسويتىپ, جەڭىستى ج ۇلىپ اكەتتىم.
– سونداي مىقتى قارسىلاستاردى قاپى قالدىرعاننان كەيىن جارتىلاي فينالدا برازيليالىق ۆيلليان ليمادان ۇتىلادى دەپ ەش ويلاماعان ەدىك...
– نەگىزى ليمانى دا جەڭۋگە بولاتىن ەدى. ءوزىم دە وعان 100 پايىز سەنىمدى بولدىم. جەڭىلەم دەگەن وي قاپەرىمە دە كىرگەن جوق. مەن بىرتە-بىرتە تەگەۋرىنىمدى كۇشەيتىپ, انە-مىنە لاقتىرام دەپ جۇرگەنىمدە, ول قولىمدى اۋىرتىپ الدىم دەپ دارىگەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىندى. ءبىر جارىم مينۋتتاي ەم-دوم جاسالدى. سول كەزدە قارقىن بۇزىلدى. ءبارىن باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ۆيلليان سولعا كىرگەندەي بولىپ, ءاپ-ساتتە وڭ جاققا ءادىس جاسادى. مەن تايقۋعا تىرىستىم. الايدا سول مەزەتتە باشپايىم ءىلىنىپ قالىپ, جەرگە جاۋىرىنىممەن قۇلادىم. وسى ساتسىزدىك باس جۇلدەگە تالاسۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى.
– ال قولا مەدال جولىنداعى تارتىس قالاي ءوربىدى؟
– وعان دەيىن ستراحانيا بۋنچيچپەن بىردە-ءبىر رەت كەزدەسپەگەن ەدىم. بويى سىرىقتاي سەربيانىڭ ساڭلاعى قول-اياعىنىڭ ۇزىندىعىن پايدالانىپ, ءبىراز ابىگەرگە سالدى. بىراق ونىڭ ءتۇبى ءبىر قاتەلىككە بوي الدىراتىنىن ءبىلدىم. كوپ كەشىكپەي وڭتايلى ءساتىن تاۋىپ, وعان سان سوقتىرىپ كەتتىم. وسىلايشا, جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, ەلىمىزدىڭ كوك تۋىن ءپاريجدىڭ تورىندە جەلبىرەتتىم.
– 32 جاسىڭدا وليمپيا ويىندارىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتانعاندا قانداي سەزىمدە بولدىڭ؟
– تالاي جىلعى ەڭبەگىمنىڭ اقتالعانىنا قۋاندىم. ءار جىلدارى قولداۋ كورسەتكەن ازاماتتار مەن باپكەرلەرىمە, ونىڭ ىشىندە جەكە جاتتىقتىرۋشىم ەرمەك ناسيەۆكە, اتان-انام, تۋعان-تۋىستارىم, جورا-جولداستارىما العىسىم شەكسىز. العاشىندا التىنعا تالاسا الماعانىما كۇيىنسەم, ەلگە ورالعاننان سوڭ, قولا مەدالدىڭ دا قۇندى ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزدىم. سول قۋانىشىم ءالى دە باسىلعان جوق.
– اڭگىمەڭە راحمەت! الداعى جارىستاردا دا زور تابىس تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
عالىم سۇلەيمەن,
«Egemen Qazaqstan»
