الەم الەۋمەتتىك قورعاۋعا مۇقتاج

حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى (حەۇ) جۋىرداعى اۋقىمدى زەرتتەۋىندە 2030 جىلعا قاراي بارلىق ادامعا الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ەڭ بولماعاندا ءبىر باعدارلاماسىن تولىققاندى قولجەتىمدى ەتۋدەگى ەلدەردىڭ ءىس-قيمىلىن باعالاعان. ارينە, ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراي ءار ەلدە بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ تابىستى مەملەكەتتەرگە ءتان. ولاردا حالىقتىڭ 85,9 پايىزى قانداي دا ءبىر جاردەماقى الادى. قارتتاردىڭ 96,8 پايى­زى, بالالاردىڭ 80,5 پايىزى, مۇگەدەكتىكتىڭ اۋىر تۇرىمەن اۋىراتىنداردىڭ 85,6 پايىزى, وندىرىستىك جاراقات العان قىزمەتكەرلەردىڭ 85,1 پايىزى الەۋمەتتىك قورعاۋمەن قامتىلعان. تابىس دەڭگەيى ورتاشا نەمەسە تومەن مەملەكەتتەردە جاعداي الدەقايدا ناشار. ەلدەر ارا­سىنداعى كوزگە ۇرىپ تۇرعان الەۋمەتتىك ايىرماشىلىق 3,8 ملرد ادامنىڭ تولىق قورعاۋسىز قالۋىنان كورىنەدى. ۇيىم دەرە­گىنشە, بىلتىر قولداۋدىڭ كەم دەگەندە ءبىر ءتۇرىن الەم حالقىنىڭ 52,4 پايىزى عانا الا العان (2015 جىلى 42,8%). ەگەر الداعى جىلدارى دامۋ وسىلاي باياۋ جىلجيتىن بولسا, جالپىعا بىردەي كومەككە تەك 2073 جىلى, ياعني 49 جىلدان كەيىن عانا قول جەتەدى ەكەن.

حەۇ بايانداماسىن جاساۋ­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە, كوپتەگەن ەلدەردە الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ باس­تى پروبلەماسى – حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىنا جاپپاي قولداۋدىڭ بولماۋى. ماسەلەن, بارلىق مەملەكەتتە بىردەي كامەلەتكە تولماعان بالالار جاردەماقى الا بەرمەيدى. الەمدە بالالاردىڭ تەك 23,9%-ى­­ عانا قارجىلاي قولداۋمەن قام­­تىلعان. ەگدە جاستاعى ءتيىستى قور­عاۋ اسiرەسە ايەلدەر, جالاقىسى تومەن قىزمەتكەرلەر, تۇراق­سىز جۇمىسپەن قامتىلعاندار, تسيفر­لىق پلاتفورمالار قىز­مەت­­كەرلەرi مەن كوشiپ-قونۋ­شىلار ءۇشiن ءالى دە كۇردەلi. اسiرەسە بەيرەسمي جۇمىس كەڭ تاراعان ەلدەردە جيناقتاۋشى زەينەتاقىلاردى قامتۋدى كەڭەيتۋ قارتتىقتا جەتكiلiكتi تابىس تابۋعا كەپiلدiك بەرەتىن قارقىندا ەمەس. ناتيجەسىندە, الەمدە 165 ملن-نان اسا ادام الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ەڭ كەڭ تارالعان ءتۇرى – زەينەتاقىدان قۇر الاقان قالعان. سول سەكىلدى دەنساۋلىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ قۇقىعى دا امبەباپ شىندىققا اينالا قوي­عان جوق. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋ 2020 جىلدان باس­تاپ تەجەلىپ كەلەدى, قازىر ونى 3,3 ملرد ادام پايدالانبايدى. بۇل وسىنداي قورعاۋدى قامتۋدى قايتا باستاۋدان بولەك, ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتكە ءار كەز ينۆەستيتسيالار قاجەتتىگىن قاپەرگە سالادى. ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءوز قاراجاتىنان ءتيىستى شىعىس­تارى 2019 جىلى 1,3 ملرد ادامدى كەدەي­شىلىككە ۇشىراتقان. وعان قوسا مەديتسينالىق قىزمەت­كەر­لەر مەن پەرسونالدىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگىنە, بىركەلكى بولىنبەۋىنە بايلانىستى ۇزاق كۇتۋ, جۇمىس ۋاقىتى مەن تابىسىن جوعالتۋ سياقتى شىعىنداردىڭ كەرى اسەرى تاعى بار.

ەلىمىزدە الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋ شىعىستارىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, حالىقتىڭ ءتۇرلى توپتارىنا كومەك كورسەتۋ شارالارىن قايتا قاراۋ, جاقسارتۋ قاجەتتىلىگى بارعان سايىن بايقالىپ وتىر. ءبىز كىرەتىن ورتاشا دەڭگەيدەن جو­عارى ەلدەر توبىندا بالالار­دىڭ 27,8%-ى, ەگدە ادامداردىڭ 90,4%-ى, جۇمىسسىزداردىڭ ­17%-ى, مۇگەدەكتىگى بار ادامدار­­­دىڭ 50%-ى عانا قانداي دا ءبىر ­جار­دەماقى الادى.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 4,5 ملن ادام (بۇل حالىقتىڭ 20%-دان ءسال استامى) الەۋمەتتىك قولداۋ الادى. جاردەماقى الۋشىلاردىڭ نەگىزگى توبىن قۇرايتىن زەينەتكەرلەر سانى سوڭعى ون جىلداعى ارتۋ ۇردىسىمەن بۇگىندە 2,3 ملن-نان اسقان. 857,2 مىڭنان اسا ادامعا مۇ­­گەدەكتىگى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك جاردەماقى بەرىلەدى. بىلتىر 598,4 مىڭ ازامات اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە, 20,3 مىڭ ادام تۇرعىن ءۇي كومەگىنە ءۇمىت ارتا الدى. ياعني حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋمەن تولىق قامتۋدىڭ حالىقارالىق ولشەم­دەرى بويىنشا سالادا نازارعا الار ماسەلە بارشىلىق.

ينۆەستيتسيانىڭ جەتكى­لىك­سىزدىگى جالپىعا بىردەي, جان-جاقتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا تۇرعان جالعىز كەدەرگى ەمەس. وزگەرمەلى كليمات ءماجبۇرلى كوشى-قونعا, فراگمەنتارلى مانساپقا, كليماتتان تۋىنداعان جالپى ەكو­نوميكالىق جۇكتەمەگە بايلانىستى قارجى تۇراقتىلىعىنا, زەينەتاقى سحەمالارىنا قاۋىپ توندىرەدى. حەۇ مالىمدەۋىنشە, تاياۋ جىلدارى الەمدە كليماتتىق داعدارىس ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە, ونىڭ سالدارىنان ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق­تىڭ وسال توپتارى زارداپ شەگۋى مۇمكىن. ازاماتتاردىڭ تابىس دەڭ­­گەيiنiڭ تومەندەۋiنەن تۇسەتiن جۇكتەمە, ولاردىڭ كەدەيلەر ساناتىنا كوشۋi, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن بiلiم بەرۋ سالالارىنداعى تيiستi پروبلەمالار مەملەكەتتiك بيۋدجەتكە سالماق تۇسىرەدى. سوندىقتان حەۇ بەنەفيتسيارلاردىڭ ۇزاق­مەرزىمدى ورنىقتىلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن قولداۋ ماقساتىندا مۇنداي سحەمالاردى كليماتتىق تاۋەكەلدەرگە بەيىمدەۋگە شاقى­رادى. زەينەتاقى قورلارى ور­نىقتى, تومەن كومىرتەكتى اكتيۆتەرگە ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا­لار جاساي وتىرىپ, كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ سالدارىنا قارسى كۇرەستە دە كومەك كورسەتە الادى.

كليماتتىق داعدارىس قاجەت­تىلىكتىڭ, ونىڭ ىشىندە باعا­نىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. بۇل حالىقتىڭ ءتيىستى جاردەماقىعا دەگەن ءۇمىتىن مولشەرلەس ارتتىرۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا كەدەيلەر مەن تابىسى ورتاشادان تومەن ەلدەرگە نەعۇرلىم قامتاماسىز ەتىلگەن ەلدەردىڭ قارجىلاي كومەگى قاجەت بولادى. حەۇ زەرتتەۋىندە كليماتتىق داعدارىستى ورتاق كۇش-جىگەرمەن, مۇمكىندىكتەرگە پروپورتسيونالدى جاۋاپكەرشىلىكپەن ەڭسەرۋگە بولاتىنى ايتىلعان. جاعدايدى تۇزەۋدە جاۋاپكەرشىلىك نەگىزى­نەن وسى داعدارىسقا جاۋاپتى ادامدارعا جۇكتەلەتىنىن اشىق ايتۋ كەرەك. ياعني داعدارىسقا قاتىسى از بولسا دا ونىڭ اۋىرت­پالىعىن كوتەرىپ جاتقان ەكو­نوميكالىق, قارجىلىق الەۋەتى جەتكىلىكسىز ەلدەر حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان قولداۋ تابۋعا ءتيىس.

ۇيىم مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى ساياساتىن ازىرلەپ, ىسكە اسى­رۋعا جا­ۋاپتى تۇلعالارعا قا­تىستى بىرنەشە ىقتيمال با­سىمدىقتى ءبولىپ كورسەتكەن. مىسالى, الەۋمەتتىك, كليماتتىق تاۋەكەلدەردى ءبىر مەزگىلدە تو­مەن­دەتۋگە باعىتتالعان الەۋ­مەتتىك قورعاۋدىڭ تەڭ قۇقى­لى امبەباپ جۇيەسىن قۇرۋ, تاۋەكەلدەردى ءونىمدى قابىل­داۋ مەن الەۋەتتى جوس­پارلاۋ حالىقتىڭ نەعۇرلىم وسال توپتا­رىنىڭ كليماتتىق وزگەرىسكە بەيىمدەلۋ شارالارىنان پايدا كورەتىنىنە كەپىلدىك بەرە الادى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتى جانداندىرۋ مەملەكەتتەرگە ەل تۇرعىندارىن قورعاۋ نيەتىن بىلدىرۋگە مۇم­كىندىك بەرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇتاستىعىن ارتتىرادى, ادىلەتتىككە ۇمتىلىسىن ىنتالاندىرادى. كۇشتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن باسقارۋ داعدارىستار سال­دارىن بولدىرماۋعا, تەجەۋ­گە, جۇمسارتۋعا, ادامداردىڭ كۇي­زەلىستەر مەن كۇندەلىكتى قاتەر­لەر­مەن كۇرەسۋ الەۋەتىن تەز قال­پىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسۋدە سترا­تە­گيالىق مازمۇندا بولۋعا ءتيىس.

الەۋمەتتiك قورعاۋ جۇيە­لەرi سونداي-اق حالىق پەن كاسiپورىنداردى كليماتتىق وزگەرىس سالدارىنان, ىقتيمال ەكولوگيالىق تەرiس اسەرلەردەن قورعاۋدا, وتەماقىدا شەشۋشi ءرول اتقارادى. ەڭبەك نارىعىنداعى بەلسەندى ساياساتپەن بىرگە ولار ازاماتتارعا نەعۇرلىم ەكو­لو­گيالىق تازا جۇمىس ورىندارىنا, ورنىقتى ەكونوميكالىق تاجىريبەگە كوشۋگە كومەكتەسە الادى. شىعارىندىلاردى ازايتۋدى قولداۋ نۇسقالارىنىڭ قاتارىندا بايانداما اۆتورلارى مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورلارىن ەكولوگيالاندىرۋدى, قازبا وتىنعا سۋبسيديالاردى الەۋمەتتىك جاردەماقىلارعا قايتا باعىتتاۋدى, سونداي-اق كليمات پەن ەكولوگياعا زياندى بەلسەندىلىكتى تومەندەتۋ ماق­ساتىندا ادامداردىڭ تابىس­تارىن قولداۋدى اتاپ كورسەتكەن.