– بيىل ساۋىردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسى ءوتتى. وسى جيىندا عىلىمعا قاتىستى ءبىراز ماسەلە ايتىلدى. اڭگىمەنى وسىدان وربىتسەك؟
– پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار ۇلتتىق كەڭەسى بىلتىر قۇرىلدى. ءبىز سوعان – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن تانىمال عالىم دوس سارباسوۆ ەكەۋمىز مۇشەمىز. بيىل ۇلتتىق كەڭەستىڭ ەكىنشى وتىرىسى ءوتتى. ءبىر جاعىنان, بۇل جيىن اسا كورنەكتى اكادەميك, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سوندىقتان وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋدىڭ ءمانى زور ەكەنىن ايتتى.
كەلەلى جيىنعا دەيىن كەڭەس مۇشەلەرى الدىن الا جينالىپ, ەكى-ءۇش رەت باس قوستىق. عىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى وي-پىكىرىمىزدى, ۇسىنىسىمىزدى ورتاعا سالىپ, تالقىلادىق.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق كەڭەستە وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا بايلانىستى وتە وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعادى. بيىل كوكتەمدە كوپتەگەن ءوڭىردى تاسقىن سۋ باستى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت سول سالاعا قاتىستى بىلىكتى ماماندار مەن عالىمداردىڭ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىرعانىن ءسوز ەتتى. اسىرەسە عىلىمعا جەتە ءمان بەرىلمەگەندىكتەن, ەلىمىزدىڭ بۇرىنعى عىلىمي الەۋەتى مەن ينفراقۇرىلىمىن جوعالتىپ العانىمىزدى, سونىڭ سالدارى ەندى كورىنىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى الدىمەن عىلىمنىڭ الەۋەتىن تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپاتتاردى بولجاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن بارىنشا پايدالانۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ جانە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءبىرتۇتاس دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇعان دەيىن 15 وڭىرلىك جانە 5 ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بازاسىندا اكادەميالىق باسىمدىق ورتالىقتارىن قۇرۋدى تاپسىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. اسىرەسە عىلىمنىڭ كادرلىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ تۋرالى ايتا كەلىپ, جاس عالىمداردى جان-جاقتى قولداۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونىمەن بىرگە قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋدى تاپسىردى. شىنىندا, بۇل – وتە ماڭىزدى. قولدانبالى عىلىم ارقىلى عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرا الامىز.
– وسى ەكى سالانى ۇشتاستىرۋ تۋرالى كوپ ايتىلادى. بىراق ناتيجە از. سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭشە, عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى, وسى سالانى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن بايىپتى باعدارلاما كەرەك. ونسىز جۇمىس العا جۇرمەيدى. وتاندىق ونىمدەردى شىعاراتىن زاۋىت سالىنسا دەيمىن. زاۋىتقا بىلىكتى مامان قاجەت ەكەنى انىق. ماسەلەن, ءوزىم اقش-تا شيرەك عاسىرعا جۋىق تۇردىم. سول ەلدەگى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا قىزمەت ىستەدىم. ايتالىق, امەريكادا عالىمداردىڭ وزىق, تىڭ يدەيالارىنا كونكۋرستار ءجيى جاريالانادى. مەن – وسىنداي بايقاۋدىڭ ءۇش مارتە جەڭىمپازىمىن. سوندىقتان بۇل سالادا ازدى-كوپتى جينالعان تاجىريبەم بار. قىسقاسى, بىزگە وتاندىق ءونىمدى شىعارۋعا ارنالعان زاۋىت سالاتىن بىلىكتى ينجەنەرلەردى كوبەيتۋ كەرەك. قازىر مەنىڭ قولىمدا 4-5 زاۋىتتىڭ جوباسى دايىن تۇر. بۇل زاۋىت ءونىمى قالاي شىعادى, وعان قانشا ەڭبەك كۇشى جۇمسالادى – سونىڭ بارلىعىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى حيميالىق ينجەنەريا باعدارلاماسى اياسىندا ستۋدەنتتەرمەن بىرگە زەرتتەپ دايىندادىق. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋعا مۇمكىندىك كوپ. ءتىپتى زاۋىت سالۋ ءۇشىن بارلىق باستاپقى شيكىزات كوزدەرى بار.
– سوندا نە كەدەرگى دەيسىز؟
– عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىراتىن دۇرىس باعدارلاما جوق. وسى ماسەلەنى ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ الدىندا جينالعان باسقوسۋدا كوتەردىم. اسىرەسە وسى ەكى سالانى بىردەي دامىتىپ اكەتەتىن ءبىلىمدى ينجەنەرلەر اۋاداي قاجەت ەكەنىن ايتتىم. شىن مانىندە, بىلىكتى مامانسىز عىلىم دامىمايدى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ينجەنەر ماماندىعىنا باسا ماڭىز بەرۋ كەرەك.
عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋدىڭ ەكىنشى جولى – جاڭا عىلىمي زەرتتەۋلەردى بىردەن وندىرىسكە ەنگىزۋ. ياعني ستارتاپ كومپانيالار قۇرۋ. مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ءوندىرىس اراسىندا بايلانىستىڭ جوق ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەنى بەكەر ەمەس. ماسەلەن, اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وندىرىستىك كەڭەس كوميتەتى بار. ونىڭ قۇرامىنا عالىمدار, كاسىپكەرلەر, بىلىكتى ساراپشىلار كىرەدى. ولار عىلىم مەن وندىرىسكە قاتىستى ماسەلەلەردى بىرگە وتىرىپ, تالقىلايدى. بىزگە دە وسىنداي قۇرىلىم قاجەت پە؟ ونى بىلمەيمىن. دەگەنمەن عىلىم مەن ءوندىرىسى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن كورۋگە بولادى. ال بىزگە الدىمەن مامان دايارلاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ءار وڭىردەن وندىرىستىك ايماق قۇرىپ, سولاردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بايلانىسىن نىعايتۋ كەرەك.
– ەلىمىزدە عىلىم سالاسىندا ءبىراز جاڭالىق اشىلىپ جاتىر. ونىڭ يگىلىگىن قاشان كورە الامىز؟
– شىنىندا دا, وتاندىق عالىمدار قاراپ وتىرعان جوق. ءتۇرلى عىلىمي جاڭالىق اشىلىپ جاتقانى راس. بىراق ونىڭ ءبارى بىردەن جۇرتشىلىققا جەتە قويمايدى. ونىڭ سەبەبى كوپ. ءوز سالاما قاتىستى ايتار بولسام, اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا قولىمىز قىسقا بولىپ وتىر. مىسالى, عىلىمي كونكۋرستان ءوتىپ, جوبا ۇتىپ الدىم دەلىك. ال ونى زەرتتەپ, ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ماتەريال قاجەت. ونداي ماتەريال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جوق. شەتەلگە تاپسىرىس بەرۋ كەرەك. ونى ساتىپ الۋ ءۇشىن تەندەر جاريالانادى. وعان قارجى اۋدارىلىپ, كەدەننەن ءوتىپ كەلگەنشە التى اي نەمەسە ءبىر جىل كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىعادى. ءسويتىپ, عالىمداردىڭ ۇشجىلدىق جوباسىنىڭ ءبىر جىلى ماتەريالدى سارعايىپ كۇتۋمەن وتەدى. مەن وسى ماسەلەنى ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىندا كوتەردىم. ەندى شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى تالاپقا ساي ەمەستىگى. بۇل جاعىنان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە عانا تولىق جاعداي جاسالعان. بارلىق جوعارى وقۋ ورنى وسىنداي دەڭگەيگە جەتسە عوي, شىركىن! ماسەلەن, ءار ايماقتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي باعىتى قانداي, سوعان لايىق قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ قاجەت. تەك استانا مەن الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىن عانا زاماناۋي قۇرالدارمەن قامتۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي كەزدە عىلىمدا شىنايى باسەكە بولمايدى. دامۋ توقتايدى. امەريكا دا عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىن ءار قۇراما شتاتقا ءبولىپ تاستاعان. ويتكەنى عىلىم سوندا قۇلاشىن كەڭ جايادى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرال-جابدىقپەن قامتۋعا ارنايى گرانت جاريالاۋ كەرەك. بۇعان جۇمسالعان قارجىنىڭ كولەمى كەيىن ەسەلەپ قايتادى.
– قازىر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءوزىنىڭ جەتەكشىلىك ەتەتىن زەرتحانا قانداي زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جاتىر؟
– مەن سىزگە ءبىر قىزىق ايتايىن. وسىندا قىزمەتكە كەلگەندە ەشكىمدى تانىمايتىن ەدىم. ءسويتىپ, عالىمدارمەن بىرىگىپ, شاكىرت دايارلاۋدى باستاپ كەتتىم. قازىر شاكىرتى كوپ ۇستازدىڭ ءبىرىمىن. عىلىمعا ىنتالى جاستاردى جانىما تارتىپ, سانى 50-گە جەتەتىن كوماندا جاساقتادىم. ءبارى دە – وزىق ويلى جاس عالىمدار. سولارمەن بىرگە كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىرمىن. ماسەلەن, انيلين تۋىندىسى نەگىزىندە رەتتەلەتىن جابىسقاق توك وتكىزگىش پوليمەرلەر جاساپ شىعاردىق. بۇعان ەكى جىل ۋاقىتىمىز كەتتى. مۇنى ءبىز ءارتۇرلى وتكىزگىش پوليمەر نانوقۇرىلىمىن, سونىڭ ىشىندە قۋىس سفەرالاردى, نانوكەسەلەردى, نانوكەسەلەردەن قۇرالعان 2D ۇلدىرلەر, 3D جانە ولاردىڭ كومپوزيتتەرىن جاساۋ ءۇشىن قاراپايىم سينتەز ءتاسىلى ارقىلى جۇزەگە اسىردىق. پوليمەرلەردىڭ بۇل تۇرلەرىن توق وتكىزگىش جابىسقاق تاسپالار, مەديتسينالىق بينتتەر جانە روبوتتىق قولدارعا ارنالعان ىڭعايلى بەتتەرگە قولدانادى. سەبەبى مەتالمەن سالىستىرعاندا پوليمەرلەر وتە جۇمساق, مايىسقاق كەلەدى. سونداي-اق ءارتۇرلى حيميالىق ورتاعا تۇراقتى, مەتالدار سياقتى شىرىمەيدى, ارزان, توت باسپايدى. قازىر توك وتكىزگىش پوليمەرلەر جۇمساق ەلەكترونيكادا كوپ قولدانىس تاۋىپ وتىر. بۇل جوبانى زەرتتەۋ جۇمىسى ءالى جالعاسادى.
– باسقا دا جوبالارعا توقتالا كەتسەڭىز؟
– باستالعان ءبىراز جوبا بار. ءبىزدىڭ زەرتحانا جەتى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە الەم جاسىل تەحنولوگياعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جاسىل ەنەرگيا كوزىن دامىتۋ وتە قاجەت. ايتپەسە, دامىعان مەملەكەتتەر قولدانىپ جاتقان جاسىل تەحنولوگيادان شەتتەپ قالامىز. مەن ءوزىم حيميك بولعاندىقتان, وسى سالا تۋرالى ايتايىن. كەلەشەكتە كولىكتەر سۋتەگى گازىمەن ءجۇرۋى مۇمكىن. قازىر وسىنى زەرتتەۋدى قولعا الدىق. بۇل سالانى زەرتتەۋدە الدىڭعى قاتاردا جاپوندىقتار تۇر. ءبىر جاعىنان, ونىڭ تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا زيانى جوق. الدىمەن ءبىز سۋتەگى گازىن قاتتى دەنەگە اينالدىردىق. سوندا ونى قولدانۋعا ءتيىمدى. كۇن باتارەيالارىنىڭ ءارتۇرلى فورماسى بار. كۇن ەنەرگياسىن دا سۋتەگى گازىنا اينالدىرىپ ساقتاۋعا بولادى. سونداي-اق مۇنايدى مول وندىرەتىن ءادىس ويلاپ تاپتىق. قازىر مۇناي كومپانيالارىمەن بايلانىسىپ, سوعان پاتەنت الىپ جاتىرمىز. تەڭىزدەن مۇناي مەن سۋدى ايىرۋ – وتە كۇردەلى. ءبىز وسىعان كەرەمەت تەحنولوگيا ازىرلەدىك. جانە دە رەزەڭكە ماتەريالدار مەن بۋلانبايتىن كوزاينەك جاسادىق. سونىمەن قاتار قايتالاپ وسەتىن اۋىلشارۋاشىلىق قالدىقتارىنان ءدارى-دارمەك دايىندالۋ ۇستىندە. بۇل جاڭا تەحنولوگيا الەمدەگى ءدارى-دارمەك ءوندىرۋ سالاسىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى.
ء–بىراز جىل اقش-تا تۇرىپ قىزمەت ىستەدىڭىز. تاجىريبەڭىز مول. وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا تاعى دا قانداي وي قوسار ەدىڭىز؟
– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە عىلىمعا قاتوتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قارجى اۋدارىلدى. بۇل – ۇلكەن قولداۋ. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن قانشاما جاس عالىم شەتەلدەگى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, تاجىريبە جينادى. جاستارعا عىلىممەن اينالىسۋعا مول مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر. ەندى جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت سانى كوبەيە بەرسە دەيمىن. مىسالى, دامىعان ەلدەردە الەمگە ايگىلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ىستەيتىن عالىمدارىنا كونكۋرس جاريالاپ, وزىق يدەيالارىن پايدالانادى. ءبىزدىڭ دە شەتەلدە ءبىراز تالانتتى عالىمدار ءجۇر. سولاردى وسىلاي وزىمىزگە تارتايىق. تىڭ يدەيالارىن ىسكە اسىرايىق. عىلىم دامۋىنا كوپ ۋاقىت كەرەك. ءوز باسىم, وتاندىق عىلىمنىڭ دەڭگەيى جوعارى بولارىنا سەنەمىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
