وسى تاريحي تۇلعا جونىندەگى ەڭبەكتەرگە, پىكىرلەرگە نازار اۋدارساق, ناعىز ادام مەن ۇلكەن قايراتكەردىڭ ونەگەلى عۇمىرى كوز الدىمىزعا ەلەستەيدى. توپىراعى مەن اۋاسىنا سان عاسىرلاردىڭ تاعىلىمى سىڭگەن, ۇزىلمەس ونەگەسى دارىعان, ءوزى «مەن – تۇركىستاننىڭ تۇلەگىمىن» دەپ جازعانىنداي كونە ياسسى, قاسيەتتى تۇركىستان جەرىندە بۇدان تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن دۇنيە ەسىگىن اشقان. اياۋلى ازاماتتىڭ بارشا ءومىرى قازاق حالقى ءۇشىن قيىندىققا تولى جىلدارعا سايكەسەدى. ويلاپ قاراساق, ول كىسىنىڭ ءبىرىنشى مۇشەلىندە 1917 جىلى بۇكىل دۇنيەنى وزگەرتۋگە سەرپىن بەرگەن اقپان جانە قازان توڭكەرىستەرى بولىپتى. سونىمەن قويماي نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ءوزى «قىسقاشا ءومىربايانىم» اتتى جازباسىندا: «1917 جىل ءبىر تامشى جاۋىن بولماي, قاتتى قۇرعاقشىلىق بولدى. جىلىنا ەكى رەت تاسيتىن سىرداريانىڭ سۋى ساعاسىنان شىقپاي قالدى. قانشا ەلدى جانە ونىڭ ميلليونداعان باس مالىن اسىراپ كەلگەن ەگىستىكتەرى, مايسا شابىندىقتارى, بايتاق جايىلىمدارى شولگە اينالدى, قىس اسا قاتتى بولدى. وسىلار سياقتى جاعىمسىز قۇبىلىستاردىڭ سالدارىنان تۇراقتى سۋارمالى جەرى جوق قازاقتار ادام ايتقىسىز جۇتقا ۇشىرادى, قارا شىبىنداي قىرىلدى. ءبىزدىڭ اكەمىز دە بىرنەشە بالالارى-نەمەرەلەرىمەن سول جۇتتىڭ قۇربانى بولدى. بۇل سۇمدىق قارالى جىل – «اقتابان شۇبىرىندىداي» قازاق حالقىنىڭ ەسىندە «جىلان جىلى» دەپ اتالىپ تاريحتا قالدى» دەپ جازىپتى. وسىنداي قيىندىقتار بالا كەزىنەن ونى شىنىقتىردى, توزىمدىلىككە, مەحناتتى ەڭبەككە ۇيرەتتى. سودان 1920 جىلدارى جانە 1930 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ءبىلىم الدى. ءسويتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق ونى ازامات رەتىندە دە, قايراتكەر رەتىندە دە بۇگىن ءبىز بىلەتىن ءھام قۇرمەتتەيتىن ۇلكەن بيىككە كوتەردى.
نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ساياسي جانە قوعامدىق قىزمەتىمەن بىرگە تۋعان تىلىمىزگە جاساعان ەڭبەگى دە وراسان دەپ بىلەمىن. ول كىسى ءالى دە وزەكتىلىگىن ساقتاعان «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك», «پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك» قۇراستىردى, سونداي-اق بىرنەشە ماقالا جازدى. تىلگە ارنالعان ماقالاسىندا: «وسىمەن قاتار تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە – عىلىم دامىعان سايىن ونىڭ سالالارى جىكتەلە بەرەتىنى. بۇل ۇدەرىس الۋان ءتۇرلى عىلىمنىڭ ءوزارا بايلانىستارى مەن قاتىناستارىن تەرەڭدەتە تۇسەدى», دەيدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل – ۇلكەن كورەگەندىك. سەبەبى قازىرگى زەرتتەۋلەردىڭ دامۋى ەكى نەمەسە ءۇش عىلىمنىڭ تۇيىسىندەگى عىلىمداردىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلەدى. سوعان وراي ۇعىمدار دا پايدا بولادى. بۇل تەرمينولوگياعا تىكەلەي ىقپالىن جاسايدى. مىنە, وسى ماسەلەنى بۇل كىسى وسىدان جارتى عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن ايتقان ەكەن. سونداي-اق قايراتكەردىڭ قازاق ءتىلى ەملەسىنە بايلانىستى قىزىقتى ءارى وزەكتى ويلارىن «الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسىنشە بىرگە جانە بولەك جازىلاتىن سوزدەرى تۋرالى» ماقالاسىنان وقيمىز. اتالعان ماقالاسىندا ءتىلدىڭ ەملەلىك ماسەلەلەرىن ورىندى كوتەرگەن. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, مۇنداي ماسەلە – ءالى دە كۇن تارتىبىندە. جاقىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق ورفوگرافيالىق كوميسسيا وسىنداي مىندەتتەردى ورايىمەن شەشەدى دەپ ويلايمىز. بۇعان قوسا قايراتكەردىڭ قازاق تەرمينولوگياسى جونىندە, اسىرەسە انا تىلىمىزدەگى سوزدەردى تەرميندەرگە اينالدىرۋ تۋرالى ويلارى اسا قىزعىلىقتى.
نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ۇلكەن قايراتكەر رەتىندە اتقارعان تاريحي ەڭبەگىنىڭ بىرەگەيى – قازىرگى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋعا تىكەلەي ۇيىتقى بولۋى. قىزدار ينستيتۋتى رەتىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اشىلىپ, مىنە, سودان بەرى مىڭداعان قازاق قىزىنىڭ نەگىزگى, ەڭسەلى ءبىلىم ورداسىنا اينالدى. بيىل 80 جىلدىعىن اتاپ جاتقان ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورنى بۇگىندە سان بۋىن ۇرپاقتى تاربيەلەگەن تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ ۇلكەن ورداسىنا اينالعانىن بارشامىز جاقسى بىلەمىز. وسى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى رەتىندە ءوزىم دە سول نۇرتاس اعانىڭ جاقسىلىعىن كوردىم دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن.
مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ديسپۋت بولدى. ول جەردە ءسوز سويلەدىم. «مەن قازىر ۇستازدىڭ شاكىرتى بولسام, شاكىرتكە ۇستاز بولعىم كەلەدى. مۇعالىمدىكتى قالايمىن. بىراق مەن بيىل وقۋعا بارا المايمىن. وتباسىلىق جاعدايعا بايلانىستى دەدىم دە, ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» دەگەن ولەڭىن وقىدىم. وسى ديسپۋتتى جۇرگىزىپ وتىرعان ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى كۇلزاعيرا امانباەۆا اپايىمىز شاقىرىپ الدى دا: «سەن نەگە وقۋعا بارمايسىڭ؟», دەدى. مەن اعامنىڭ ستۋدەنت ەكەنىن, انامىز ەكەۋىمىزدى بىردەن وقىتا المايتىنىن, اعام وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ەكى جىلدان كەيىن وقۋعا باراتىنىمدى ايتتىم. ول كىسى: «الماتىدا قىزداردى وقىتاتىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋت بار, ول جەردە ءبارى تەگىن, ال ساباقتى جاقسى وقىپ كەتۋ سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى», دەپ سەنىممەن ايتتى. ۇستازىمىزدىڭ بۇل ءسوزىن اناما ايتتىم. مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا سەنگەن ءارى مەنىڭ تالابىمدى قولداپ, انام كادەن ءبىر قويىن ساتتى دا وقۋعا جىبەردى. وقۋعا ءتۇستىم, ينستيتۋتتى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردىم. مەن سياقتى قاراپايىم وتباسىنان شىققان مىڭداعان قىزدىڭ ءبىلىم الۋىنا نۇرتاس وڭداسىنوۆ سياقتى ەلشىل قايراتكەرلەردىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار دەپ ويلايمىن.
وسى تۇستا قىزدار ينستيتۋتىنا ساپالى بىلىممەن بىرگە قىزدار تاربيەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى وتىنەر ەدىم. قازاقتىڭ اۋليەسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى «انانى وقىتقاندا, كاسىبي بىلىمنەن بولەك, ءزارۋ ءبىلىمىن وقىتۋ كەرەك», دەپتى. قازىر بىزگە كەرەگى – ەڭ ءزارۋ ءبىلىم مەن بىلىك ۇلتتىق تاربيەگە بايلانىستى مازمۇن. بۇگىندە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك وتە كوپ. ۋنيۆەرسيتەت عيماراتى دا زاماناۋي تالاپتارعا ساي.
قازىرگى تاڭدا قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق بايلانىستارىن كۇشەيتكەن. ونىڭ باستاماشىسى – جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى قاناي گۇلميرا امىرحانقىزىنىڭ باستاماسىمەن كوپتەگەن جاڭالىق جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. البەتتە, ءبىز وزىمىزگە ىستىق وقۋ ورنىنىڭ وسىلايشا دامىعانىن قولدايمىز ءھام قۋانامىز. ەندىگى قاجەتتىسى, قىزدارىمىزعا ۇلتتىق تاربيە بەرۋ بويىنشا ارنايى مىقتى باعدارلاما دەپ ويلايمىن. بۇل ءۇشىن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالقىمىزدىڭ باي تاربيە داستۇرىنەن بۇگىنگى زامانىمىزعا لايىق مازمۇندى الىپ, سونى بولاشاق جار, كەلىن, بولاشاق انالاردىڭ سانالارىنا ءسىڭىرىپ, جۇرەكتەرىنە ۇيالاتساق. مۇنداي ۇلكەن تاربيەلىك جۇمىستاردى ءدال وسى قىزدار ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بەرە الادى جانە باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەرگە ۇلگى كورسەتىپ, باستاماشى بولادى دەگەن ويمەن, سەنىممەن جازىپ وتىرمىن. سوندىقتان ۇلتتىق تاربيە دارىتۋدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماڭىزدى ميسسياسىنا اينالدىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىن.
مەنىڭ سانامدا نۇرتاس وڭداسىنوۆقا دەگەن قۇرمەت ايرىقشا. سودان بولسا كەرەك, وبلىس اكىمى ورىنباسارى كەزىمدە 1994 جىلى قايراتكەردىڭ 90 جىلدىعىن وتكىزۋگە تىكەلەي مۇرىندىق بولدىم. مەرەيتويعا الماتىداعى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ اۆتورى ناۋرىزباي حاكىمجانوۆ, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى ساعيدوللا قۇباشەۆ, سالامات مۇقاشەۆ, تاعى دا قانشاما تانىمال ازامات قاتىستى, ىرزا بولىپ, باتالارىن بەرىستى.
نۇرتاس ءداندىباي ۇلى وڭداسىنوۆتىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا جانە قايراتكەرلىك بولمىسىنا بۇرىن دا, قازىر دە كوپتەگەن ەڭبەك جازىلعانىن جاقسى بىلەمىز. دەسەك تە, وسىلاردىڭ ىشىندە ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ پىكىرى ايرىقشا. ماقالانى ابەكەڭنىڭ اتالى پىكىرىمەن اياقتاعىم كەلەدى: «ەندەشە, حالقىنا قىزمەت قىلۋدى مانساپ دەپ ەمەس, پارىز دەپ ۇعىپ, ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ وتكەن ابزال اعالارىمىزدى تەك «قايران, ازاماتىم-اي!» دەپ اڭساپ, «ەسىل ەرىم-اي!» دەپ ەسكە الىپ جاتقانىمىزدىڭ ءوزى دە ەلدىكتىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەنىمىز شىعار. قانداي كەر زامانداردا دا توباسىنان جاڭىلماي, تاعىلىمدى تاعدىر كەشە بىلگەن تارلاندار تابىلعانىنا شۇكىرشىلىك دەيىك!».
ورازكۇل اسانعازى,
قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى
