مال ۇرلىعى مازانى الىپ تۇر

40 جىلقىنى جوق قىلعان كىم؟

Polisia.kz پورتالىنىڭ حابار­لا­ۋىنشا, 2 قاراشادا تاڭعى ساعات 4.00 شاماسىندا قاراعاندى قالا­سىنا كىرەبەرىستە ورنالاسقان مال ۇرلىعىنا قارسى بەكەتتە تۇرعان پوليتسيا قىزمەكتەرلەرى 57 جاستاعى ازاماتتىڭ باسقارۋىنداعى «كاماز» اۆتوكولىگىن توقتاتتى. كولىك ىشىندە جۇرگىزۋشىمەن قوسا 57 جاستاعى ازامات جانە ونىڭ 29 جاستاعى ۇلى بولدى. ال كولىكتەن 40 جىلقى انىقتالدى. جۇرگىزۋشىنىڭ ايتۋىنشا, جىلقىلار 57 جاستاعى جولاۋشىعا تيەسىلى ەكەن, الايدا تەكسەرىس كەزىندە جىلقى­لار­دىڭ ناقتى وعان تيەسىلى ەكەنىن انىق­تاي­تىن قۇجاتتارى بولمادى. ولار جىلقىلاردى اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى قىستاقتاردىڭ بىرىنەن قالاعا ساتۋعا اكەلە جاتقانى انىقتالدى.

جىلقىلاردىڭ ناقتى كىمگە تيە­سىلى ەكەنىن انىقتاۋ ماقساتىندا كو­لىك پوليتسيا بولىمىنە جەتكىزىلدى. كري­مي­نالدىق پوليتسيا قىزمەت­كەرلەرى جىلقىلاردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, اقتوعاي اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە جولداپ, كەيىن ولار اۋىل تۇرعىندارى وتىراتىن WhatsApp چاتقا تاراتقان. وندا تاراتىلعان فوتولاردىڭ ناتي­جە­سىندە, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ جىلقىسىن باعاتىن باقتاشى وزىنە تيەسىلى ەكى جىلقىنى تانىدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق جىلقى ۇشتوبە اۋى­لىنداعى ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ قورا­سى­نا ءتۇسىرىلىپ, ول جەرگە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇزەت قويدى. اتال­عان دەرەك بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ءتارتىپ ساقشىلارى قىل­مىس­تىق ءىستىڭ نەگىزىندە باسقا دا جابىر­لەنۋشىلەردى جانە قىلمىسقا قاتىس­تى تۇلعالاردى انىقتاۋ بويىنشا كە­شەن­دى ءىس-شارالار جۇرگىزىپ جاتىر.

سونىمەن, اقتوعاي جايىلى­مىن­داعى 40 جىلقىنى جوق قىلعان كىم؟ ونى تەرگەۋشىلەر اق-قارانى انىقتاپ, سوت ۇكىمى بەكىگەن سوڭ بىلەرمىز.

اككىلەردىڭ ءالى قۇرىدى

2019 جىلى مەم­لەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە مال ۇرلاي­­تىندارعا جازانى كۇشەي­تۋ­دى تاپ­سىرعان ەدى. كەلەر جىلى پرە­زيدەنت پارمەنىنەن سوڭ قىل­­مىستىق كودەكسكە­ «مال ۇرلىعى» دەگەن ارنايى باپ ەنگىزىلدى. زاڭ كۇشى­نە ەنگەن سوڭ قۇزىرلى ورگاندار مال ۇر­لاۋدى كاسىبىنە اينالدىرىپ كەلگەن كانىگى ءىرى قىلمىستىق توپتاردى قۇ­رىق­تادى.

مىسالعا, سونداي ءبىر قىلمىستىق توپتى ۇيىمداستىرعاننىڭ ءبىرى 10 جىلعا, ونىڭ كومەكشىسى 9 جىلعا تەمىرتورعا توعىتىلدى. ولار ءتورت اي بويى مال ۇرلاپ كەلگەن. جاڭاارقا اۋدانى جەڭىس اۋىلىنان قورادان ءبىر جىلقىنى قولدى قىلعان. قارامۇرىن ستانساسىنا قاراستى جولدىڭ بويىنان ءۇش جىلقى اتىپ العان. بۇقار جىراۋ اۋدانىنان 24 جىلقىنى ايداپ اكەتىپ, سويىپ, مال بازارعا قۇجاتسىز وتكىزگەن. پاۆلودار وبلىسى اقسۋ قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى جايىلىمنان 30 جىلقى ايداپ اكەلىپ, جاسىرادى. كوپ ۇزاماي وسى ءبىر ۇرلىقتان سوڭ قۇزىرلى ورگانداعىلاردىڭ قۇرىعىنا تۇسەدى. وسى سەكىلدى ءىرى قىلمىستىق توپتاردى جاۋاپكەرشىلىككە قاتاڭ تارتقان سوڭ, كوپ ۇرى-قارى كىدىرىپ قالادى.

زاڭ كۇشىنە ەنبەي تۇرعان ۋاقىت­تا مال ۇرلىعىنا قاتىستى جىلىنا 300-400-دەي قىلمىستىق ءىس تىر­كەل­گەن كورىنەدى. ماسەلەن, زاڭ قابىل­دان­باس­تان ءبىر جىل بۇرىن وبلىستا 200-گە جۋىق ۇرلىقتىڭ بەتى اشىلعان. ال بىلتىرعى كورسەتكىش 42-ءنى قۇرايدى.

نە دەسەك تە, پوليتسيا دەپار­تا­مەنتى بەرگەن مالىمەتكە قاراپ, قاتاڭ جازا, جاڭا زاڭنىڭ اككى ۇرىلاردى السىرەتكەنىن انىق كورۋگە بولادى.

باعۋسىز مال – ۇرى ولجاسى

قاراعاندى وبلىسى پوليتسيا دەپار­­تامەنتى كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى اسلان وسكەنباەۆ باق­پاسىز مال ءجيى ۇرلانادى دەيدى.

– باعۋسىز جۇرگەن مال – ارينە, ۇرىنىڭ ولجاسى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وبلىستىق ءماسليحات مال باعۋ قاعيداسىن بەكىتكەن ەدى. سودان قازىر باعۋ­سىز مال يەلەرىنە اكىمشىلىك حات­تاما تولتىرىلادى. قازىر وسى ما­سە­لەگە قاتىستى ءتۇرلى كەشەندى ءىس-شار­ا­­لار قولعا الىنىپ جاتىر. 2019 جىل­دان بەرى مال ۇرلىعىن الدىن الۋ ءۇشىن قويىلعان بلوك-بەكەتتەر دە ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ جاتىر. وبلى­سى­مىزدا ءدال وسىنداي 18 بەكەت بار. اسى­رەسە قىركۇيەك-جەلتوقسان ايىن­دا تەكسەرىس ءتىپتى كۇشەيەدى. مىسا­لى, ەش­قان­داي قۇجاتى جوق 40 جىل­قى تيەگەن «كاماز» جۇك كولىگىن وڭ­تۇستىك-شىعىس اۋدانىداعى بلوك-بە­كەت­­تەن ۇستادىق. مۇنىمەن قوسا مال بازار­­لارىندا دا بلوك-بەكەتتەر بار. تۇنگى ەكى-ۇشتەن باستاپ تاڭعا دەيىن مال­دىڭ بارلىق قۇجاتى تەكسەرىلەدى. وسى ورايدا مىناداي ماسەلە بارىن دا اي­تىپ وتەيىن. كەيبىر اۋىلدا مال باسىن انىق­تايتىن, ونىڭ سويىلعانىن راس­­تاي­تىن قۇجاتتى بەرەتىن ۆەتەرينار مامانى جوق. بولعان كۇننىڭ وزىن­دە ولار سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى جۇمىس ىستە­مەيدى. كەيبىر فەرمەرلەر مالىن قۇ­جاتسىز اكەلەدى. سودان ءبىز اۋىلدىڭ ءتار­تىپ ساقشىسىنا شىعىپ, جۇمىستى كو­بەي­­تىپ الامىز. وسى ماسەلەگە اۋىل شارۋا­­شىلىعىنا جاۋاپتى ماماندار نازار اۋدارسا دەيمىز, – دەيدى اسلان الدان­ ۇلى.

پوليتسيا پودپولكوۆنيگىنىڭ اي­تۋىنشا, بيىل ەكى قىلمىستىق توپ قۇرىق­تالدى. بىرەۋىن جىلدىڭ باسىندا بۇقار جىراۋ اۋدانىندا قولعا تۇسىرگەن. ۇيىمداسقان توپ ءتورت قورانى 5-6 قويدان توناعان. ءبىر قورادان جىلقىنى جەتەكتەپ اكەتكەن. بۇل – تۇزدى اۋىلىندا تىركەلگەن ۇرلىق. الدىن الا قوراعا بارلاۋ جاساعان ولار جىلقىنى الىپ شىققان سوڭ 15 شاقىرىمداي ۇزاپ كەتكەن. تەرگەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ءبىر جەردەن ۇرىنىڭ تابان ءىزى, ءبىر جەردەن تەك جىلقىنىڭ ءىزىن اڭعارعان. ءسويتىپ ءشوبى قالىڭداۋ جەرگە دەيىن بارىپ, ءىزىن جاسىرعان.

قازان ايىندا بۇقار جىراۋ ­اۋ­دانىنداعى جايلاۋدان 12 اسىل ­تۇ­قىم­دى سيىر ۇرلاعان تاعى ءبىر قىل­مىس­تىق توپتى قۇرىقتايدى. تەرگەۋ جۇ­­مىس­تارى ءالى ءجۇرىپ جاتقان سوڭ بۇل­ تۋرالى پوليتسيا پودپولكوۆنيگى اشىپ ايتپادى.

ۆەتەرينارلار قۇقىعىن كۇشەيتۋ كەرەك

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى نيقانباي ومارحانوۆ وسىلاي دەيدى. ويتكەنى بۇل ماسەلەدە ۆەتماماندار پوليتسەيمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

– مال ۇرلىعىنىڭ باستى سەبەپ­تەرى­نىڭ ءبىرى – ۇيىمداسقان مال با­عى­مىنىڭ جوقتىعى. ارينە, بۇل جەردە شارۋا قوجالىقتارى ءوز مالىن باعادى, قاداعالايدى. كوبىنە ۇرلاناتىن – شاعىن شارۋا يەلەرىنىڭ مالى. اسىرەسە جەكەمەنشىكتەگى جىلقى مالىندا, بىرىنشىدەن, ەسەپ جوق, ەكىنشىدەن, جىل ون ەكى اي يەسىز جۇرەدى. مالى جوعالسا, قاشان جوعالعانىن دا بىلمەيدى. ۋاقىت وزدىرعاننان كەيىن پوليتسياعا حابارلاسىپ جاتادى. نەمەسە پوليتسيا ءوزى كەلىپ ايتقاندا عانا ءبىلىپ جاتادى. مال ۇرلىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ناقتى ەسەپتىڭ جوقتىعىنان. بۇل دا نەگىزىنەن ءۇي شاۋارشىلىقتارىنا بايلانىس­تى. قازىر اكىمدەر مال ەسەبىنە جا­ۋاپ بەرمەيدى. اۋىل اكىمىندە ۆەتەرينار مامان جوق. قىسقارتىلعان. تەك يسج ارقىلى سىرعالاۋ, تاڭبالاۋ, چيپتەۋ ەرىكتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. جەكە شارۋاشىلىقتار مالىن جاسىرادى. ۇشىنشىدەن, قالاداعى بازارلاردىڭ ەت الۋىندا ەسەپ جوق. ەتتى كوتەرمە باعادا وتكىزەدى دە كەتە بەرەدى. وسى ورايدا وبلىستىق ۆەتەرينارلىق اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ جۇمىسى ءالسىز. ويتكەنى ولار زاڭ اياسىنان شىعا المايدى. ياعني ارنايى ستاتۋسى بار بازارلاردى بولماسا, ەت ساتۋ ورىندارىن قاداعالاي المايدى. سوندىقتان پوليتسيا مەن ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسيا بىرگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇعان ۆەتينسپەكتسياداعىلاردىڭ قۇقى­عىن ۇلعايتىپ, زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك, – دەيدى نيقانباي يمانعالي ۇلى.

جاڭا ادىستەمەلىك جۇمىستىڭ جۇگى

جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ب.بەيسەنوۆ اتىنداعى قاراعاندى اكادە­مياسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ىشكى ىستەر ورگا­نىن­داعى تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعى مال ۇرلىعىن تەر­گەۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىم ازىر­لەگەن ەدى.

– قازىر مال ۇرلىعى ءورشىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى اكادەميانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنداعى عالىمدار مال ۇرلىعىنا قارسى كۇرەستە تەرگەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەرگەۋشىلەر مەن جەدەل ۋاكىل قىزمەتكەرلەرىنە ارناپ ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار دايىنداپ شىقتىق. مۇنداي ۇسىنىمدار ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ پارمەنىمەن ەلىمىزدىڭ ءوڭىر-وڭىرلەرگە تاراتىلىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە باسشىلىققا الۋ ماقساتىندا جاسالادى. ويتكەنى مال ۇرلىعى ازايماي وتىر. وسىعان بايلانىستى مال ۇرلىعىن تەرگەۋ جانە اشۋ ادiستەمەسiن جان-جاقتى دايىنداۋدىڭ قاجەتتiگi – وزەكتى دە ءزارۋ ءىس, – دەيدى ادىستەمەلىك ۇسىنىمدى ازىرلەگەن ورتا­­­لىقتىڭ قىزمەتكەرى, پوليتسيا پود­­پول­كوۆنيگى دينارا تولەباەۆا.

پوليتسيا دەپارتامەنتىندەگىلەرگە ۇسى­نىلعان ادىستەمەلىك جۇمىستا تەر­گەۋ­شىنىڭ مال ۇرلىعى تۋرالى ىستەر بو­يىن­شا قاجەتتى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن ۇيىم­داستىرۋ, جۇرگىزۋ كەزىندە ەسكە­رى­­لۋگە ءتيىس ءىس-قيمىلدارىنىڭ ال­گو­­ريتمى بار. مۇنىمەن قوسا سوتقا دە­يىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگانىنىڭ ءىس-ارە­كەتى مال ۇرلىعىنىڭ ءمان-جايىن, كۋا­گەرلەردىڭ ايعاقتارى نەگىزىندە كۇ­دىك­تىلەردى انىقتاۋعا, ۇر­لانعان مال­دى وتكىزگەن جەر, ولاردى ۋاقىت­شا قاما­عان ورىنداردى قالاي اشۋ جو­­نىندە نۇسقاۋلار ۇعىنىقتى كورسە­تىل­گەن.

بۇدان ءبىز ادىستەمەلىك ۇسىنىمنىڭ مال ۇرلىعىن اشۋ ءۇشىن اتقاراتىن ماڭىزىن اڭعارىپ وتىرمىز. ول دا بولسىن ۇرىلاردىڭ ءتۇرلى ءتاسىلىن اشكە­رەلەي وتىرىپ, قىلمىستى اشۋ­دى جەڭىلدەتىپ, كەلە-كەلە قاراق­شى­لاردىڭ مۇمكىندىگىنە مۇرشا بەر­مەيدى. مىنەكي, جاڭا ادىستەمەلىك ۇسى­نى­م­نىڭ وسىنداي جۇگى بار.

P.S. بۇگىندە قولدانىستاعى ء«چيپتىڭ» كومەگى مول دەيدى ماماندار. باعاسى تۇرلەرىنە قاراي – 70, 80 مىڭ تەڭگە. ۇيىرىڭىزدەگى ايعىردىڭ نەمەسە باس بىلەتىن جىلقىنىڭ موينىنا ترە­كەر ارقىلى ورناتۋ قاجەت. سوسىن ۇيالى تەلەفونىڭىزعا قوسىمشاسىن جۇكتەپ, كار­تا­نىڭ كومەگىمەن قايدا جۇرگەنىنەن حاباردار بولاسىز. «كوبىسى, قىمباتسىنىپ, ماقۇل كورمەيدى. دەسەك تە, ءبىراز شارۋا قوجالىعىنىڭ يەلەرى يگىلىگىنە جاراتىپ وتىر. قۇ­رىلعى ارقىلى مال ۇرلاعان قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋ وڭايعا سوعادى», دەيدى اسلان الدان ۇلى.

ۇرى ايتىپ كەلمەيدى. قوراڭىزعا ق ۇلىپ سالعاندى ادەتكە اينالدىرعان ءجون. «ەل ىشىندەمىز عوي» دەگەن جالعان سەنىم وپىق جەگىزبەسىنە جوعارىداعى كورسەتىلگەن قىلمىسكەرلەردىڭ فاكتىسى كەپىل.

كەمەڭگەر ابايدىڭ «قازاقتىڭ ءمىنى – مال ۇرلىعى» دەگەن ءسوزى ومىرشەڭ سەكىلدى كورىنەدى. بۇل ماسەلەنىڭ ءالى دە قوعام قوتىرى بولىپ وتىرعانى اۋىلداعى اعايىندى قىنجىلتادى. 

قاراعاندى وبلىسى