بيۋدجەت داعدارىسىنان شىعار جول قايسى؟

تاپشىلىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە

2025–2027 جىلدارعا ارنالعان ەل بيۋدجەتىنىڭ جوباسىنا سايكەس, 2025 جىل ۇلتتىق قور ءۇشىن ەڭ شيەلەنىستى جىل بولماق. قوردان 5,3 ترلن تەڭگە, سونىڭ ىشىندە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت 2 ترلن تەڭگە جانە ماقساتتى ترانس­فەرت 3,3 ترلن تەڭگە وسى جىلدىڭ ەنشىسىنە بۇيىرايىن دەپ تۇر. 2026–2027 جىلداردان باستاپ كەپىلدەندىرىلگەن ترانس­فەرتتى 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن شەك­تەۋگە ۇكىمەت ۋادە بەرىپ وتىر. جىل اياعىنا دەيىن جوسپارلانعان 1,6 ترلن تەڭگەنىڭ 999 ملرد تەڭگەسىن تامىز ايىنىڭ باسىندا جۇمساپ قويدىق.

ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ سىن كوتەرمەيتىن دەڭگەيگە جەتكەنىن حالىقارالىق ساراپشىلار دا بايقاپ قالدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ قازاقستان بويىنشا ميسسياسىنىڭ باسشىسى نيكوليا بلانشە قازان ايىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە مۇنىڭ كەرى زاردابى ەكونوميكا­نىڭ كەيبىر سەگمەنتىنە تيگىزەتى­نىن ايتىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر وپەراتسيا تۋرالى اقپارات اشىق تۇردە اشىلمايدى. «ۇلتتىق قور بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ەمەس, بولاشاق ءوسىمدى قولداۋ ءۇشىن كەرەك», دەيدى ول.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەگى بويىنشا, 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا كىرىستەر 5,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, بۇل جوسپاردان 20%-عا از, ال شىعىستار 10,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى, بۇل جوسپاردان 95%-عا جوعارى. قازىر بيۋدجەت تاپشىلىعى شامامەن 50%-عا جەتتى. بۇعان سالىقتاردىڭ از جينالۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) 3,3%-عا ءوستى.

«بۇل ءتىپتى كەيبىر دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا كوپ, بىراق ءوسىم حالىقتىڭ تابىسىنا اسەر ەتە الماي وتىر. ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا جانە ەكونوميكانىڭ جاڭا باعىتتارىن دامى­تۋعا اقشا قاجەت. سالىق از جينالعان سوڭ ۇكىمەت بيۋدجەتتى تولىقتىراتىن جاڭا كوزدەر ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى. سوسىن ەڭ قولجەتىمدى قارجى كوزى – ۇلتتىق قورعا نازار اۋدارىلادى. ءبىز ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەت اراسىنداعى جوسپاردى اسىرا ورىنداپ قويدىق. قوعام مەن ەكونوميس­تەر ۇكىمەتتى ۇلتتىق قور قاراجاتىن باسقارۋ ماسەلەلەرىندە ۇستامدى بولۋعا شاقىرادى», دەيدى ساراپشى.

بيزنەسكە ەركىندىك بەرىلسە...

العاشقى التى ايدا مەملەكەتتىك قارىز ءىجو-ءنىڭ 23%-ىنا جەتكەن. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 2024-2027 جىلدارى مەملەكەتتىك بورىش ەل ءىجو-ءنىڭ 28,5%-ىنا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. سوڭعى ايدا ۇكىمەت حالىقارالىق ينۆەس­تورلاردان 1,5 ملرد دوللار قارىز الدى. «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» 500 ملن دوللار, ەلەكتروۆوز ساتىپ الۋ ماقساتىندا 600 ملن ەۋرودان استام قارىز الدى. بۇل تەك سوڭعى ايداعى جانە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى كورسەتكىش. ناتيجەسىندە, ۆاليۋتالىق قارىز جۇكتەمەسى ارتىپ, شيكىزات ەكسپورتىن ۇلعايتۋ قاجەتتىگى وسەدى. ءسويتىپ, ەكونوميكاعا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ وزەكتى بولا تۇسەدى. تەڭگەمەن نوميناتسيالانعان ىشكى مەملەكەتتىك بورىش تا بار. ول دا ءوسىپ كەلەدى. بيىل 9 ايدا مەملەكەتتىك قارىزعا قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان بيۋدجەت شىعىسى 4,12 ترلن تەڭگەدەن اسقان (وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 13%-عا كوپ). بۇل – بارلىق بيۋدجەت شىعىسىنىڭ 25%-عا جۋىعى. ۇلعايىپ كەتكەن بيۋدجەت تاپشىلىعىن, السىرەپ كەتكەن تولەم بالانسىن ۇكىمەت سالىقتى ءوسىرىپ, مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ساتىپ, بورىشتىق قارىزدى كوبەيتە وتىرىپ جابادى.

ساياساتتانۋشى عازيز ءابىشوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت داعدارىسى بيلىكتى دە, قوعامدى دا جاعدايعا بايىپپەن قاراۋعا ماجبۇرلەۋى ءتيىس.

«ناقتى ەكونوميكالىق پروبلەما شەنەۋنىكتەردى كۇماندى شەكتەۋلەرگە دەگەن قۇشتارلىقتان, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى قولمەن رەتتەۋگە تىرىسۋدان ارىلتادى. داعدارىس ەكونوميكا ءۇشىن تامىرلاردى كەڭەيتەتىن جانە ترومبوليتيكالىق قۇرالعا اينالۋى ءتيىس. سونداي-اق قىلمىستىق كودەكسكە قايشى كەلمەيتىن جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولتىرۋعا كومەكتەسەتىن تەتىك­تەردىڭ ءبارى شەشىلۋى ءتيىس. الداعى ۋا­قىتتا مۇناي اقشاسىنان ۇمىتتەنە بە­رۋدى دوعارىپ, بيزنەستىڭ ەركىن تىنىس الۋىنا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. بيۋدجەت داعدارىسىنىڭ ءتۇيىنىن بيزنەس قانا تارقاتا الادى. بيزنەسكە جاعداي جاساۋ ۇلتتىق ينۆەستورلار پلاتفورماسىن قالىپتاستىرادى», دەيدى ع.ءابىشوۆ.

ساراپشى, كاسىپكەر ولجاس ءمامادالى بيۋدجەت داعدارىسىنا قاتىستى شارالاردى ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزۋگە بولمايتىنىن ايتادى.

ء«دال قازىر ەكونوميكا بيۋدجەتتىك داعدارىستى اسا قاتتى سەزىنىپ جاتقان جوق. سەبەبى مۇناي باعاسى مەن شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ باعاسى تۇراقتى. بىراق بۇل ۋاقىتشا فاكتور. بيۋدجەتتىڭ باس­تى ينۆەس­تورى – ۇلتتىق قور مەن مۇناي. قوسىمشا قۇن سالىعى ءوسۋىنىڭ كەرى اسەرىن ىشكى نارىق كەلەر جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنان باستاپ سەزە باستايدى. بيزنەستىڭ جاعدايى ناشارلاپ, تابىس پەن شىعىس اراسىنداعى الشاقتىق ءبىر-بىرىنەن الىستاپ كەتسە, تەڭگە ەكى ەسە قۇنسىزدانادى. ۇكىمەت ۇلتتىق قورعا ەمەس, بيزنەستىڭ مۇمكىندىگىنە كوبىرەك نازار اۋدارسا دۇرىس بولار ەدى. مەن جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى رەتىندە كەمى 15 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىن. ەكونوميكا بيزنەستى تومەن پايىز, ۇزىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتسە, ءاربىر سۋبەكت 30 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك الادى. ۇكى­مەتتىڭ بىرنەشە ملرد تەڭگە جۇمساپ, ناتيجە كورسەتە الماعان شەشىمىن بيزنەس 200-300 ملن تەڭگەمەن شەشىپ وتىر», دەيدى و. ءمامادالى.

كەلەڭسىزدىك كەلەسى جىلى دا قايتالانا ما؟

ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن مەم­لەكەتتىك كومپانيالار اكتسياسىن ساتىپ الۋ, ەكسپورتتاۋشىلارعا ققس قاي­تارۋدى توقتاتا تۇرۋ ارقىلى ۇكىمەت بيۋدجەت تەڭسىزدىگىن بىلدىرتپەۋگە تىرىسىپ باققان ەدى.

«بۇل شەشىمنىڭ بيۋدجەت داعدارىسى­نىڭ كەي تۇستارىن ۋشىقتىرىپ جىبەرەتىنى بيىل قاتتىراق بايقالدى. مىسالى, 2024 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا رەس­پۋبليكالىق مەنشىكتەن ديۆيدەند ءبىرشاما ءوستى. بىراق بۇل كورسەتكىش وسى ديۆيدەندتەردى تولەگەن كومپانيالاردىڭ دامۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى ءالى زەرتتەلە قويعان جوق. قازاقستان قور بيرجاسىندا جىل اياعىنا دەيىن تۇراقتى ءوسىم بەرەدى دەگەن كەيبىر كومپانيالاردىڭ اكتسياسى باستاپقى باعاسىن ۇستاپ تۇرا المادى», دەيدى و.ءمامادالى.

ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى تۋرالى بولجام شىندىققا اينالدى.

«6,9 ترلن تەڭگەنىڭ ورنىنا 5,6 ترلن تەڭگە جينالدى. بۇل – جوسپاردىڭ 81%-ى. كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا جارتى ملن تەڭگەگە از. جەتپەي قالعان 20% ۇكىمەتكە ۇلكەن سىن بولعالى تۇر. ۇكىمەت جەتپەي قالعان قارجىنى ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرت ارقىلى تولتىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. «قازاتومونەركاسىپ» اكتسيالارىن ۇلتتىق قورعا ساتۋ تاعى دا جارتى ترلن بەردى. قالعان 1,8 ترلن تەڭگەنى قارىزعا الۋعا تۋرا كەلدى. بىراق سوندا دا قارجى جەتپەيدى. باستى پروبلەما سالىققا بايلانىستى. قازىر بيزنەستىڭ قانشا پايىزىنىڭ «كولەڭكەگە» كەتىپ قالعانىن ەشكىم بىلمەيدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءوزى قارجى جەتپەي وتىرعانىن اشىپ ايتىپ وتىر. مەملەكەت 572 ملرد تەڭگەنىڭ بيۋدجەتتىك مىندەتتەمەسىن ورىنداماعان. سالىق جوس­پارى 1,6 ترلن تەڭگەگە ورىن­دالماعان. وسى سومانىڭ 874,1 ملردى ققس تولەمدەرىنە, تاعى 613,9 ملرد-ى كور­پوراتيۆتىك تابىس سالىعىنا تيە­سىلى. ۇكىمەت كەيبىر كومپانيالاردان 2024 جىلعا تابىس سالىعىن الدىن الا جيناپ قويدى. ەندى ونىڭ ورنىن قالاي تولتىرماق؟ قىسقاسى, ۇكىمەت قولدانعان سالىق ەكسپەريمەنتتەرى ءتاسىلىنىڭ وزەكتى­لىگىن كەلەر جىلى انىق بايقايمىز. مۇنىڭ ءبارى ءىجو دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى. 2025 جىلى جاڭا باعدارلامالار قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ قاجەتى شامالى. ۇلتتىق قوردى تاعى دا سىلكىلەپ, بيۋدجەتتى قايتا قاراۋ كەلەر جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا دا قايتالانادى. مەم­لە­كەتتىك شىعىستارداعى تەجەۋ عانا ينفلياتسيانى باسەڭدەتىپ, 470-480 دوللار باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا كومەكتەسەدى. 2025 جىل ەكونوميكا ءۇشىن كۇردەلى بولماق», دەيدى الماس چۋكين.

الماتى