جوعارىداعى ونشاقتى كەشەن اۋماعىنان 15 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى (قونىس, قورعان, وبا, قورىم, كومبە, قابىر, ت.ب.) ەسكەرتكىشتەر انىقتالسا, وسىلاردىڭ 2000-ى اقسۇيەكتەر نەمەسە كوسەم-بەكزادالار قورىمى ەسەبىندە ەكەن. اق سۇيەكتەر قورىمىنىڭ ەرەكشەلىگى – باسقالارىنا قاراعاندا شاعىن ءھام كولەمى شارشى پىشىندەس, كىرەبەرىسىندە قاقپاشاسى بار. سىرتىنان قاراعاندا سوپاق رومبيك پوشىمدى توبەشىك سياقتى كورىنەدى. قورىمنىڭ كولدەنەڭ راديۋسى 10 مەتردەن 60 مەترگە دەيىنگى اۋماقتى قامتيدى.
بۇنداي كەشەندەر ىشىندەگى ەڭ اتاقتىسى – نوين ۋلا. مۇندا 100-دەن استام قورعان-وبا بار. العاش رەت اتالعان كەشەندى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن (1924) ورىس وقىمىستىسى پ.ك.كوزلوۆ قازعان بولاتىن. مىنە, ءبىر عاسىر بولدى, ءالى زەرتتەلىپ بىتكەن جوق. ەسكەرتەتىن دۇنيە, الەمدەگى عۇن قورعاندارىنىڭ بارلىعى دەرلىك تونالعان. العاشقى توناۋ ءتىپتى وتە ەرتە سيانبيلەر زامانىندا باستالعان دەيدى ارحەولوگ ماماندار.
وسىنداعى كەشەندەرگە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا بۇل جەردەن عۇن مۇراسىنان باسقا, روم, مىسىر, پەرسيا, حان يمپەرياسىنا تيەسىلى جادىگەرلەر دە قوسا تابىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – 2010 جىلى موڭعول دالاسىنداعى «گول مود – 2» عۇن قورعانىنىڭ 30-قورىمىنان ب.ز. ءى عاسىرىندا ريم يمپەرياسىنىڭ اقسۇيەكتەرى قولدانعان اينەك ىدىس تابىلدى.
قازىرگى تاڭدا ءدال وسى جادىگەر ء(ريمنىڭ اينەك كەسەسى) الەم مۋزەيلەرىندە, اتاپ ايتساق: ەرميتاجدا, گەرمانيانىڭ بونن مۋزەيىندە, اقش-تاعى نيۋ-يورك مۋزەيىندە, يتاليانىڭ روم مۋزەيىندە, ت.ب. جەرلەردە بارلىعى وتىز شاقتىسى عانا ساقتالعان ەكەن. دەمەك, بۇل جادىگەر – وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن ورتالىق ازيادا بيلىك قۇرعان عۇندار ەۋروپاداعى ريمدىكتەرمەن قارىم-قاتىناستا بولعانىنا دالەل. بۇل نەنى بىلدىرەدى. عۇندار ءوز زامانىندا كۇللى ەۋرازيالىق كەڭىستىككە ساۋدا-ساتتىق, تاۋار الماسۋ, سونداي-اق, ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتتى دەگەن ءسوز. ءتىپتى قولونەرى دامىعان شەت مەملەكەتتەر عۇنداردىڭ تاپسىرىسىمەن ءارتۇرلى بۇيىمدار جاساپ بەرەتىن بولعان.
