ءمايليننىڭ كەيىپكەرلەرى

سۋرەتكەر بەيىمبەت ماي­لين حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى تەرەڭ تول­قۋ­لار مەن تارتىسقا تولى توڭكە­رىس­تەردىڭ شىندىعىن, تۇرمىس­تىڭ اۋىر­لىعىن, تاعدىردىڭ تاۋ­قىمەتىن كوركەم تىلمەن جازا ءبىلدى. جازۋ­شى­نىڭ شىنايى كەيىپ­كەرلەرى شىن ءسوز, شىن وقيعا, تىڭ يدەيالاردان تۋدى.

بەيىمبەت مايلين پروزالىق تۋىندىلارىنداعى بەينەلەردىڭ ومىرشەڭدىگى – قوعام مەن ادامنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءبىر جۇ­يەدە قابىسۋى. بي-اعا شىعارما­لارىنداعى كەڭەستىك ناتۋراليزم – ءداستۇرلى جانە ۇجىمدىق اۋىل ءومىرى ارقىلى باياندالدى. جازۋشى ءسوز شىندىعىن قيالدان ەمەس, ءومىر شىنايىلىعىنان تۋدىردى. سول شىندىعى ۇلكەن سۋرەتكەرلىككە جەتەلەدى. بەيىمبەت مايلين قازاق ادەبيەتى ايدىنىندا ايانباي ەڭ­بەك ەتىپ, باعاسى قۇندى, جاراسى ءار قوعامدا تالقىعا تۇسەتىن شى­عار­مالار قالدىردى. جازۋشى-درا­ماتۋرگ شىعارمالارىنداعى كە­يىپ­كەرلەر پسيحولوگياسى جاڭا ءۇر­دىستىڭ قالىپتاسۋىن مويىنداي المايتىن, ىشتەي تۇنشىققان جارىم جاندار مەن جاڭا كەزەڭنىڭ ءتارتىبىن ورناتۋشىلاردىڭ ارپالىسى.

بي-اعا كەيىپكەر جىلاسا جۇبا­تۋشىسى, كۇلسە قولداۋشىسى بولدى. قاتال تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى­نە تالانعان, تار جولدا كەڭدىك تاپ­پاعان كەيىپكەرىنىڭ قورعاۋشى قىز­مەتىن قاتار الىپ جۇرگەنى ءاربىر شىعارماسىندا سايراپ تۇر.

سۋرەتكەر پوەزيادا سۇلۋ سازدى ءسوز قۇراۋشى. پروزادا كوركەم ءتىلدى ورنەكتەۋشى. فەلەتوندا فان­تازياعا باي. ساتيرادا ساپىرى­لىسقان ءسوز سايىسقا ەمەس, اشىق قوعامنىڭ اششى شىندىعىن مىس­قىلمەن ماقۇلداپ, تۇيدەك ويمەن تۇيرەپ, ساناعا سالىپ وتىردى. بي-اعا سالماقتى ساتيراسىندا سايا­سي-الەۋمەتتىك كەيىپكەرلەردىڭ ۇستا­نىمىن, ۇتقىر ويلارىن, ەكەۋارا ديالوگتەرىن, وقيعا قۇرىلىسىن, قالپى بۇزىلعان قوعامنىڭ تىنىسىن كەلىستىرە جازدى.

بي-اعانىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – مۋزىكالىق قابىلەتى. ءسوز ساپتاۋىندا, ءسوز قۇراۋ يىرىمدەرىندە سازدى اۋەن بار. ونىڭ تابيعاتپەن ۇندەسۋى, ءتىلىن ءبىلۋى, قۇبىلمالى كە­زەڭ­دەردى مۇلتىكسىز تانۋى تۋىن­دىلارىندا انىق بىلىنەدى. سۋرەت­كەردىڭ قالامىنان شىققان ءاربىر شىعارما ويى تەرەڭ, ءتىلى تازا, بوياۋى قانىق – ءسوز, دەرەگى انىق – وبرازدار ارقىلى سول كەزەڭنىڭ تىنىسىن تانىتتى.

قازاقتىڭ ماڭدايالدى گازەتى «اۋىلدىڭ» تارالىمىنىڭ كو­بە­يۋىنە ءبىر «مىرقىمبايدىڭ» وب­رازى تەڭدەسسىز ۇلەس قوستى. بەيىمبەت دەسەك, ادەبيەتتەن ەسىمىز­گە قىرىم­باي قىرسىقتىعى, مۇ­قىش, ىبى­راي, مىرقىمباي ماڭعاز­­دىعى ورا­لادى. بەيىمبەت دەسەك, كينو ەكراننان قول مەرگەن باتىر امان­گەلدىنىڭ مەرگەندىگى, تەاتر ساحناسىنان حاس باتىر جالبىردىڭ ەرلىگى ورالادى.

بەيىمبەت مايلين – قازاقتىڭ تەاتر ونەرى مەن كينو سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان دراماتۋرگ. بي-اعا تەاترعا ارنال­عان كوپتەگەن پەسا-ليبرەتتو جاز­دى. ادە­بيەتكە ءتان جانردىڭ ءبارىن قام­تىعان بەيىمبەت دراماسى تابيعي, ساتيراسى ساياسي, اجۋاعا تولى پەسالارى كەيىنگى جىلدارى تەاتر ساحنالارىنان كورىنبەي كەلەدى.

بىزگە جەتكەن پەساسى – 23, ونىڭ ىشىندە ىزدەنىس پەن زەرتتەۋ­لەر ارقىلى تابىلعانى 16 پەسا. بەيىمبەت شىعارماشىلىعىن قىزىل قىرعىننان سوڭ ەلمەن تا­بىستىرعان, ماقالالارىنا, اڭگى­مەلەرىنە تالداۋ جاساپ, ەڭبەكتەرىن عىلىمي زەرتتەپ, جوعىن تۇگەندە­گەن جازۋشى, پروفەسسور توقتار بەيىسقۇلوۆ ەكەنىن ەسكە تۇسىرگەن ارتىق ەمەس.

ساحنانىڭ ولشەمىنە ءدوپ تۇسەر دوسان, ەسىمبەك, سارىمساق, جال­بىر, ەلەمەس, جاماق, تاڭسىق, جا­مانتىك, تالتاڭباي, سەيپەن, تۇت­قىش, جامال, ءپ ۇلىش, شەرمەك وبرازدارى – بۇگىنگى ءبىز ىزدەپ جۇرگەن تاقىرىپتاردى تامىرىنان تار­تىپ «قوپاراتىن» كەيىپكەرلەر. تىنىسى كەڭ, تىرشىلىگى تار تاعدىرى شەرگە تولى كەيىپكەرلەرى وسى كۇنى ارامىزدان دا تابىلادى. بەيىم­بەت مايلين درامالارىنداعى باستى شيەلەنىس – ادامنىڭ تەبىرەنىسىن وياتقان تەڭدىك پەن قۇلدىق, ەركىندىك پەن بوستاندىق, باق پەن تاق, باعىنۋ مەن باعىنىشتىلىق, ساتقىندىق پەن ادالدىق كورىنىستەرى. بي-اعا ءوزىنىڭ درامالارىندا زارلى ايەلدىڭ زاپىران ءسوزىن, دولى كە­لىننىڭ اششى زارىن, ادۋىندى ەنەنىڭ كەسەل مىنەزىن, سۇلۋ قىزدىڭ سىمباتىن ءسوز ارەكەتىنە ساي سۋرەتتەگەن. ەركەكتىڭ مىنەزىن – بارىنا قاناعات, جوعىنا سابىر ەتەتىن جۇمساق مىنەز يەسى ەتسە, كەيدە بايدىڭ وك­تەمدىگىنە كوندىككەن كەدەيگە اراشا بولعان, باتىراقتىڭ بالاعىنا جارماسقاندى ساباعان ءور كوكىرەك وبرازدار مەن ويدا جۇرەتىن, ەسكى مەن جاڭانى سارالايتىن پاراساتتى كەيىپكەرلەرى ارقىلى جەتكىزدى.

وسى كۇنى ونىڭ ساپالى, كور­كەمدىك دەڭگەيى سانا­سۋعا تۇ­رار­لىق ساحنالىق شىعار­مالارىنىڭ كوپشىلىگى قازاق تەاترلارى ەسىگىنەن سىعالاعان كۇيى قالىپ بارادى. قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ التىن قورىنان ورىن العان بەيىمبەت مايلين شىعارمالارىن قازاق ­تەاترلارى ساحنالاماۋىنىڭ سەبە­بى نەدە ەكەن؟ تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىنان بەرى ساناۋلى پەسالارى عانا ساحنالاندى.

«...تەاتر كىتابىنا ءبىرىنشى جاز­عانىم «نەكە قيار», «جات ساباق» دەگەندەر ەدى. «جات ساباقتى» ارتىنان وزگەرتىپ, «شانشار مولدا» دەپ اتادىم» دەگەن بي-اعانىڭ ادام پسيحولوگياسىنا ءتان قىڭىر مىنەز, اشكوز پەندە قىلىعىن جاز­عان سالماقتى ساتيراسى, حالىقتىق تەاتر «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋ­لارىندا جىلت ەتكەنى بولماسا, كەڭ كولەمدى تەاتر ساحنالارىنان جارق ەتپەدى.

جازۋشى-دراماتۋرگ بەيىمبەت مايلين «جالبىر» پەساسى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «مەن پەسادا 1916 جىلدىڭ تاپتىق كوتەرiلiسiنiڭ سىرىن اشۋعا تىرىستىم, ەزiلگەن, قاناۋدا كەلگەن كەدەي, باتىراق كوپشiلiگiنiڭ قول ۇستاسىپ پاتشالىققا, پات­شاعا ارقاسۇيەگەن باي-بولىس­تارعا قارسى شىن اشىنىپ, ماي­دانعا تۇسكە­نiن سۋرەتتەمەك بول­دىم. جالبىر دەيتiن كiسi بۇ­رىنعى قوستاناي ۋەزi دامبار بو­لىسىنداعى كەدەي ەدi. 1916 جىلعى كوتەرiلiستە وسى كiسi باستاپ اتقا مiندi. قوستاناي ۋەزiنiڭ بiرنەشە بولىستارى بiرiگiپ, تورعاي ۋەزiن­دەگi امانگەلدi كوتەرiلiسi­نە اتسا­لىس­پاقشى بولدى», دەپ پە­ساعا ارقاۋ بولعان شىنايى باتىر­دىڭ وجەتتىگىن, وزگەنى وزەگىنەن تەپ­تىرمەيتىن تىك مىنەزىن حالىقتىق بيىك­تىككە جەتكىزىپ, «جالبىر» شىعار­ماسىن جازدى. بۇل تۋىندىنى وسى كۇندەرى ىزدەپ جاتقان ساحناگەردى كورە المادىق.

جازۋشىنىڭ مەرەيتويى قار­ساڭىندا بي-اعا تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ, كىتاپحاناعا اتىن بەرۋ, مۋزەي قۇرۋ, شىعارمالا­رىن ساحنالاۋ ماسەلەلەرى ايتىلادى. ورىندالعاندارى – اڭگى­مە­لەرىنەن ەكى كينو ءتۇسىرىلدى («قىر اڭگىمەلەرى», رەجيسسەرى د.ما­ناباەۆ, 1974). د.سالاماتتىڭ «تا­لاق» ءفيلمى, (2024). اڭگى­مەلەر جەلىسىنەن «كىم كىنالى» (ازىر­لەگەن س.تۇرسىنبەك ۇلى, 2016) ساح­نا­لىق نۇسقاسى ازىرلەندى, بي-اعا­نىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ار­نالعان «قالامگەر» (رەجيسسەرى ءا.باي­ماحان, 2019) سپەكتاكلى ساحنا­لان­دى. قوستاناي وبلىسىنىڭ بۇ­رىن­عى تاران اۋدانى قازىر ب.ماي­لين اۋدانى دەپ وزگەرتىلدى. قوس­تاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ مادە­نيەت باسقارماسىنىڭ «ب. ماي­لين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى» وسى اۋدان ورتالىعىن­دا 1991 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اتقارىلعان جۇمىس­ كوپ پە, الدە از با؟

ۇلت ءۇشىن قايراڭداعان قايىق­تاي كۇن كەشكەن بەيىمبەت ءماي­ليننىڭ «جالبىر», «مايدان», «شۇ­عاسى» 130 جىلدىق مە­رەي­تويىن­دا ساحنالانباسا, قاشان ساح­نالانادى؟

سامات التاەۆ,

ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترى