38 جاسىندا جازىقسىز جالا قۇربانى بولعان عالىم قازپي-دە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ ءتىل, ادەبيەت سەكتورى جەتەكشىسى, حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ كوللەگيا مۇشەسى جانە ادىستەمەلىك – اۆتورلىق وقۋلىقتار سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۇلت مادەنيەتىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى مۇشەسى جانە ءتىلتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تەرمينكوم توراعاسى, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قىزمەتىندە قىرۋار شارۋا اتقاردى. الاش ارداقتىسى جونىندە اكادەميك شورا سارىباەۆ «قازاق ءتىل ءبىلىمى كادر جاعىنان دا, جازبا ەڭبەكتەرىنىڭ سانى جاعىنان دا, ساپاسى جاعىنان دا, تۇركولوگياعا قوسقان ۇلەسى جاعىنان دا سۇبەلى تابىستارعا جەتسە, ونىڭ ىرگەتاسىن قالاسقان بايتۇرسىنوۆ پەن جۇبانوۆ ءتارىزدى ۇلى تۇلعالارعا قارىزدار» دەسە, ءابدۋالي قايدار «قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ قىسقا عۇمىرىندا ءبىر ءوزى اكادەميالىق ينستيتۋت اتقارارلىقتاي اۋقىمدى جۇمىستى ورىنداپ شىقتى» دەپ باعا بەرگەن. جيىندا ۇعا اكادەميگى كارىمبەك قۇرماناليەۆ جەتى ءتىل بىلگەن عالىمنىڭ قايراتكەرلىگى ناسيحاتتالماي جاتقانىن, ونىڭ توڭكەرىستەن كەيىنگى حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ, مەكتەپ اشۋ ىسىندەگى ەڭبەگىن زەردەلەۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سابىرجان مۇحتاروۆتىڭ ايتارى بار. «ەرتەرەكتە ۇلكەندەردەن ق.جۇبانوۆتىڭ اعايىندى تولەۋ باسەنوۆ پەن ءنابي جاقسىباەۆتى جەتىمدەر ۇيىنە ورنالاستىرىپ, كەيىن ولاردى لەنينگرادقا وقۋعا جىبەرىپ, قاراجات جىبەرىپ تۇرعانىن ەستىدىم. كەيىن وسى جايىندا قۇدايبەرگەن اتامىزدىڭ جارى راۋشان اجەمىزدىڭ ەستەلىگىنەن وقىدىم. تولەۋ مەن ءنابيدىڭ وزدەرىمەن تىعىز ارالاسىپ تۇرعانىن ەسەت قۇدايبەرگەن ۇلى دا ايتقان ەدى. تولەۋ باسەنوۆ – تۇڭعىش قازاق ساۋلەتشىسى, ال ءنابي جاقسىباەۆ مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى, باسشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى», دەيدى ول.
ءتىلدىڭ تۇپنەگىزىن زەرتتەۋگە باسىمدىق بەرگەن
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» اكادەمياسىنىڭ جانە حالىقارالىق تۇركىتانۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ەردەن قاجىبەك قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ كوتەرگەن لينگۆيستيكانىڭ ماسەلەلەرى قازىرگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جويماعانىن اتاپ ءوتتى. عىلىمي جاڭالىقتار ەرەكشە جىلدامدىقپەن اشىلىپ جاتقان ۋاقىتتا ۇلتتىق الەۋەتىمىزدى ساقتاپ قالۋدا ەل تاريحىن وبەكتيۆتى زەردەلەۋ وتە ماڭىزدى. مۇنىڭ العىشارتىن ارىستارىمىز قالاي باستاعاندا كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى. ماسەلەن, تۇركى حالىقتارى تاريحىن شۋمەرلەردەن باستاپ زەرتتەۋگە تىرىسقان ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ەڭبەگى جويىلىپ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ كىتابى جوعالىپ كەتتى. «1970 جىلدارى تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ زالىنان م.تىنىشباەۆتىڭ قولتاڭباسى بار كىتابىن كوردىم. كەيىن الكەي مارعۇلان وسى ەڭبەكتى ەلگە الدىردى. قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحى ءبىر قاۋىمنىڭ ەلگە وكپەلەپ, كوشىپ كەتكەن ەلەۋسىز وقيعاسىنان باستالمايدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ساق داۋىرىنەن باستالعان كونە تاريحىمىزدى بىلمەيمىز. مىڭجىلدىقتاردان كەلگەن تۇتاس ءىلىم ءال-فارابي, بالاساعۇني ەڭبەكتەرىندە, ياساۋي حيكمەتتەرىندە كورىنىس تاۋىپ, اباي مەن شاكارىمنىڭ تولىق ادام تۇجىرىمداماسىمەن جالعاستى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ كونە تىلدەردىڭ ءوزارا بايلانىسىن زەرتتەيتىن ەڭ قيىن سالا – پوليلينگۆيستيكاعا كوڭىل بۇرۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. جەتى ءتىلدى جەتىك بىلگەن عالىم قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋدا ءتىلدىڭ تۇپنەگىزىنە سۇيەنۋ قاجەت دەگەن تەوريا ۇسىندى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ «باياليستيكاسىن» تۇسىنەتىن ادامدار ساناۋلى عانا بولدى. ءتىلدىڭ تۇپنەگىزى دەگەندە مىنا ماسەلەنى ەستەن شىعارماعان ءجون. كۇللى تۇركى حالىقتارىندا ەكى ءتىل بولدى. ءبىرى – تۋىس حالىقتارعا ورتاق, عىلىمي, كىتابي, مادەني, ساياسي, پوەزيا ءتىلى تۇركى, كەيىن شاعاتاي ءتىلى دەپ اتالدى. ونىمەن بۇكىل تۇركى حالقى حات-حابار الماستى. ەكىنشىسى – قىرعىز, نوعاي, قازاق, قۇمىق, قاراشاي, ت.ب. بولىنگەن تۋىس حالىقتاردىڭ ءوز ءتىلى», دەيدى ەردەن قاجىبەك.
عۇمىرىن ماتەماتيكالىق لينگۆيستيكاعا ارناعان اسقار قۇدايبەرگەن ۇلىنىڭ دا ەڭبەگى زور. ماتەماتيكا, مۋزىكا, لينگۆيستيكانى كاسىبي تۇردە زەرتتەگەن وسى اۋلەتتىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەستەرىنە جالپىتۇركىلىك دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزىلسە, تەكتى اۋلەتتەردىڭ قوعامدى ىلگەرىلەتۋدەگى ءرولىن باعامداۋعا قوزعاۋ بولار ەدى. وسى جاعىنان اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرنەشە جىل بۇرىن اشىلعان جۇبانوۆتار زەرتحاناسىنىڭ ءرولى وتە جوعارى. بۇل تۇلعاتانۋ باعىتىنداعى زور قادام, دەيدى ەردەن قاجىبەك.
تەكتىلىكپەن كەلگەن تەمىر مىنەز
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجاننىڭ ءتىل تاريحىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەردىڭ كەنجەلەپ قالعانىن جاسىرمادى. ادامنىڭ ءتىلى مەن ساناسى اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەيتىن پسيحولينگۆيستيكا سالاسى دا تۇرالادى, قازاق ءتىلىنىڭ ەتيمولوگيالىق جاڭا سوزدىگىن دايارلاۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس. «مۇنىڭ العىشارتىن الىڭعى بۋىن باستاپ كەتتى. ماسەلەن, ق.جۇبانوۆ «كۇي» دەگەن ماقالاسىندا كۇي توڭىرەگىندەگى قانشاما كونە سوزدەردىڭ ەتيمولوگيالىق انىقتاماسىن بەرە وتىرىپ, جىر مەن تولعاۋ, قيسسا-داستانداردىڭ ۇلتتىڭ رۋحى, جانى ەكەندىگىن ۇعىندىرادى. پسيحولينگۆيستيكادا ۇلتتىق سانا, مەملەكەت, وتان, تۋعان جەر ۇعىمدارى بالانىڭ وي-ساناسىندا قالىپتاسىپ, ومىرلىك باعدارىنا اينالادى. وسى ۇعىمداردى تولىقتاي ءسىڭىرۋ قازىرگى جاھاندانۋ كەزىندە وزەكتىرەك بولا تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونداي-اق قولدانبالى لينگۆيستيكانىڭ نەگىزىن قالاعان اسقار قۇدايبەرگەن ۇلى جۇبانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە دە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ كەرەك.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ سەمەي قالاسىنداعى فيليال ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان ەردەمبەكوۆ قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ادامي بولمىسىنا توقتالدى. گۋبەرنيالىق وقۋ بولىمىندە قىزمەت ەتكەن جىلداردان باستاپ دارىندى جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساعان, ۇيىندە جاتقىزىپ قارجىلاي كومەكتەسكەن. قازپي-دە وقىتۋشىلىق قىزمەتىندە دە جاس مامانداردى عىلىمعا, ۇستازدىققا باۋلىعان. «پىكىر قايشىلىقتارىنا بايلانىستى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ اراسىنا الاۋىزدىق تۋعىزعىسى كەلگەندەرگە قاراماستان, ولار اعا مەن ىنىدەي سىيلاستى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى قۋعىندالىپ, جۇمىستان بوساپ قالعاندا, قازپي-گە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا سەبەپشى بولدى. كوركەم مىنەزدى, سابىرلى, اسا ءبىلىمدى, ساياساتقا دا بەلسەنە ارالاسپاعان, تازا عىلىم مەن ءبىلىمىنىڭ سوڭىندا جۇرگەن قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى اباقتىعا قامالسا, ءارى كەتكەندە سىبىرگە ايدالسا جانى امان قالار ما ەدى دەپ كۇيىنەمىز. قىلمىستىق ايىپتاۋ ىسىمەن تانىسقانىمىزدا, ونىڭ اتىلۋىنا قاسىندا جۇرگەن, ستۋدەنت كەزىنەن تانىس, بىرگە قىزمەتتەس بولعان ەكى ارىپتەسىنىڭ ارىزى سەبەپ بولعانىن بىلدىك. بۇل جەردە ىشتارلىق پەن كورەالماۋشىلىقتان باسقا ەشتەڭە جوق. تەرگەۋ ماتەريالدارىن وقىپ وتىرىپ, عالىمنىڭ باتىلدىعىنا ءتانتى بولدىق. ءتۇرلى جازالاۋ, قيناۋدى ايتپاعاندا, بالا-شاعاسىنا زيان تيگىزەمىز دەگەن قىسىمنان سوڭ ايىپتالۋشىلار امالسىزدان مويىنداۋعا, كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولسا, قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى اجالعا قاسقايىپ تۇرىپ, كەسىمدى ءسوزىن ايتقان. اشتان قىرىلعان ادامداردىڭ سۇيەگىنىڭ ۇستىنە ورناتقان ءسوتسياليزمنىڭ قاجەتى قانشا دەيدى تەرگەۋشىگە. بولشەۆيكتەردىڭ قازاقتارعا جاساپ جاتقان قانقۇيلى ارەكەتتەرىن تەرگەۋشىنىڭ بەتىنە باسۋ جۇرەك جۇتقاندىق قانا ەمەس, تەكتىلىكپەن كەلگەن تەمىر مىنەز. 1930-ى ابايعا قارسى باستالعان شابۋىلدار 1950-ءى جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسىپ, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ بەرەكەسىن كەتىردى. اقىن مۇراسىن نەگىزسىز شابۋىلداردان ەكى ادام قورعاسا, ونىڭ ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆ, ەكىنشىسى – قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى ەدى. 1934 جىلى جازعان ماقالاسىندا قۇدايبەرگەن اعامىز ابايدىڭ قۋعىندا جۇرگەن تۇراع ۇلى جونىندە اتاپ كەتەدى. وسى ماقالادان ابايدى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە قامدانعانىن بايقايمىز. شىعىس كلاسسيكتەرى, رەنەسسانس وكىلدەرىن ابايدىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىمەن سالىستىرادى. ابايدىڭ ويشىلدى, شىعارماشىلىق بولمىسىنىڭ تەرەڭدىگى, ءتىلىنىڭ شۇرايلىلىعى جان-جاقتى تالدانا كەلە, جۇبانوۆ ۇلى اقىنىمىزعا حالىق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى دەپ باعا بەرەدى. بۇل جەردە ايتىپ وتەتىن ءبىر ماسەلە – قازىرگى كەزدە ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي ەمەس, حالىق اۋىز ادەبيەتى دەپ ەمەس, حالىق ادەبيەتى دەپ قالىپتاستىرعان», دەدى باۋىرجان ەردەمبەكوۆ.
كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاي كەلە, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى لاۋرا قاراباسوۆا قازىرگى وزگەرمەلى, سىن-قاتەرگە تولى دۇنيەدە ستۋدەنتتەرىمىزگە دۇرىس باعدار بەرۋدە, ولاردىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرۋدا جانە ومىردە ءوز ورىندارىن تابۋدا تۇلعاتانۋدىڭ ماڭىزدىعىن اتاپ ءوتتى. «قازاق قوعامىنىڭ ساپالىق دامۋىنا جاقسى ۇلگى بولا بىلگەن جۇبانوۆتار ءالى دە تالاي ۇرپاققا ونەگە بولىپ قالماقشى. ەكىنشى جاعىنان, قازاق ءتىلىنىڭ زامانمەن بىرگە ءوسىپ, جاڭا تىلدىك قولدانىستارمەن تولىعۋىنا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ءتىلدى ۇنەمى وزگەرىپ, جاڭارىپ, تولىعىپ تۇراتىن تۇتاس ۇلتتىڭ جاندى اعزاسى دەپ قاراستىرعان عالىمنىڭ مۇرالارىن ءار قىرىنان زەرتتەۋدى جالعاستىرا بەرمەكپىز», دەپ قورىتىندىلادى.
اقتوبە وبلىسى
