ترويتسك قالاسىنداعى «راسۋليا» مەدرەسەسى
بۇل مالىمەت تۋرالى بىرنەشە دەرەك ساقتالعان. الدىمەن ول تۋرالى امەريكالىق عالىم حاميد الگاردىڭ «پوسلەدني ناكشابانديسكي شەيح ۆولگو-ۋرالسكوگو رەگيونا. نەپريزناننىي يستوريكامي دۋحوۆنىي ليدەر» اتتى ماقالاسىندا جاريالاندى. وندا «ريادوم سو سۆوەي مەچەتيۋ زاينۋللا وسنوۆال مەدرەسە, يزۆەستنوە كاك راسۋلييا, كوتوروە سرەدي تاتار, باشكير ي كازاحوۆ زاۆوەۆالو رەپۋتاتسيۋ ودنوگو يز لۋچشيح ينستيتۋتوۆ مۋسۋلمانسكوگو وبرازوۆانيا. راسۋلەۆ پولزوۆالسيا ماتەريالنوي پوددەرجكوي بوگاتوگو كازاحسكوگو كۋپتسا التىنسارينا…», دەپ كورسەتىلگەن. ال رەسەيلىك ولكەتانۋشى عالىم ر.ن.گيزاتۋللين دا «رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ترويتسك مۇسىلمان وقۋ ورىندارى» مونوگرافياسىندا: «ۆ 1884 گ. نا سرەدستۆا كازاحسكوگو كۋپتسا التىنسارينا بىلي پوستروەنى دەرەۆياننىە زدانيا ۋچەبنوگو كورپۋسا ي وبششەجيتيا دليا شاكيردوۆ» دەپ جازىپ, ۇلى اعارتۋشىنىڭ ءوز قاراجاتىنا شاكىرتتەرىنە ارناپ وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانا عيماراتىن سالدىرعانىن» ايتادى. فرانتسۋز تاريحشىسى الەكساندر بەنيگسەن دە ءوز ەڭبەگىندە راسۋليا مەدرەسەسىن مۇسىلمان الەمىندەگى ەڭ جاقسى اكادەميالىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى دەپ سيپاتتاپ, وعان ى.ءالتىنساريننىڭ قولداۋ كورسەتكەنىن ناقتى اتاپ وتكەن. سونداي-اق د.ن.دەنيسوۆتىڭ «وچەركي پو يستوري مۋسۋلمانسكيح وبششين چەليابينسكوگو كرايا (XVIII – ناچالو حح ۆ.)» اتتى ەڭبەگىندە «اعاش وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانانى 1884 جىلى قازاق بايى التىنسارين سالعان» دەپ جازىلعان. بۇل اقپارات باشقۇرت جازۋشىسى ليرا احمات-ياكشيباەۆانىڭ «زاينۋللا يشان». نا پۋتي ك يستينە» اتتى كىتابىندا دا باياندالادى.
ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا ترويتسكىدەگى مۇسىلماندار سانى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ 40 پايىزىن قۇراعان. ءسويتىپ, ترويتسك قالاسى ناعىز قاسيەتتى ورداعا اينالىپ, وندا مەشىتتەر بوي كوتەرىپ, ءدىني وقۋ ورىندارى اشىلعان. مۇندا سول كەزەڭدە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم جەتەكشى تەولوگتەر ەڭبەك ەتتى. «راسۋليا» مەدرەسەسى 1883 جىلى ترويتسك قالاسىندا اشىلعان. ونىڭ ىرگەتاسىن باشقۇرت حالقىنىڭ كورنەكتى ءدىن جانە قوعام قايراتكەرى, ويشىل-فيلوسوف, تەولوگ جانە اعارتۋشى زاينۋللا راسۋلەۆ قالاعان. ونىڭ تولىق اتى-ءجونى – شەيح زاينۋللا ءال-راسۋلي ءاش-شاريفي ان-ناقشباندي (زەينۋللا بين حابيبۋللا بين راسۋل). ول 1833-1917 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. زاينۋللا راسۋلەۆ رەسەيگە سوپىلىقتىڭ رۋحاني تالىمگەرلىك تارماعىنىڭ ءىلىمىن اكەلگەن. كەيىن ترويتسك قالاسىنداعى وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا بەلسەنە ارالاسقان. ايتا كەتەيىك, «راسۋليا» مەدرەسەسى تاتار, باشقۇرت جانە قازاقتار اراسىندا مۇسىلماندىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. وندا جاديتتىك باعىتىندا ءبىلىم بەرىلدى. سول جىلدارى حالىق اراسىندا جاڭا وقۋ جۇيەسىنە كوشكەن مەكتەپتەر ء«جاديت مەكتەبى» دەپ, ال مۇنداي ءادىستى جاقتاۋشىلار ء«جاديتشىل» نەمەسە ء«جاديت» (جاڭاشىل) اتالدى. بۇل ءۇردىس ەكپىن الۋىمەن جاديتشىلدىك قوزعالىس دەگەن اتقا يە بولدى.
«راسۋليا» ءمۋدداريسى زاينۋللا ءجاديتيزمدى ۇستانىپ, سول كەزدەرى يسلام ءدىني مەكتەپتەرىندە باسىم بولعان سحولاستيكاعا قارسى بولدى. زاينۋللا راسۋلەۆتىڭ ارقاسىندا مەدرەسەدە دىبىستى وقىتۋ ءادىسى, سىنىپ-ساباق جۇيەسى, سونداي-اق زايىرلى پاندەردى مەڭگەرۋ ەنگىزىلدى. حح عاسىردىڭ باسىندا مەدرەسە 11 جىلدىق وقۋ كۋرسى بار جارتىلاي زايىرلى وقۋ ورنى بولدى. مەدرەسە باسشىلىعىن اكەسى زاينۋللادان العان عابدىراحمان راسۋلەۆتىڭ ارقاسىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا ءدىني ءىلىم, اراب, تۇرىك, ورىس تىلدەرى كالليگرافيا, وقۋ, جاتتاۋ جانە قۇران مەن حاديس ءتاپسىرى, ماتەماتيكا, تۇرىك, رەسەي جانە جالپى تاريح, يسلام تاريحى, تاريح, تەولوگيا, مۇسىلمان قۇقىعى, ەتيكا, گيگيەنا, گەوگرافيا, تابيعاتتانۋ, فيزيكا, حيميا, زوولوگيا جانە پەداگوگيكا پاندەرى كىردى. شاكىرتتەر مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن تۇپنۇسقادان تانىپ ءبىلدى. مەدرەسەدە ستانوكتارمەن جابدىقتالعان وقۋ شەبەرحاناسى جۇمىس ىستەدى. ولار بولاشاقتا جۇمىسشى ماماندىقتارى پايدالى بولاتىنىنا سەنىمدى ەدى. پانسيوناتتا اسحانا مەن اس ءۇي, سونداي-اق قوناق بولمەلەرى بولدى. مەدرەسەدە ترويتسكىدەگى العاشقى باسپاحانا جۇمىس ىستەي باستادى, وندا تۇڭعىش قازاق جۋرنالى «ايقاپ» باسىلدى. ترويتسكىدە ءبىلىم aلعaن قaزaق جaستaرى حaلىق aعaرتۋ ءىسى مەن ەلدىڭ مادەني دەڭگەيىن كوتەرۋگە بەلسەنە aرaلaستى. «راسۋليانىڭ» تۇلەكتەرى اراسىندا اقىن, جۋرناليست اكىرام عالىموۆ (1892–1913) پەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى (1893–1920) بولدى. سونىمەن بىرگە الaش يدەياسىنa ءۇن قوسىپ, توڭكەرىستەن كەيىنگى جىلدaرى حaلىق aعaرتۋ ىسىنە بەلسەنە aتسaلىسقaن aقىن, ءدىن قaيرaتكەرى المaعaمبەت وسپaن ۇلى تورعايدا ىبىراي التىنسارين اشقان قولونەر ۋچيليششەسىندە وقىپ, 1911 جىلى ترويتسكىدەگى زەينوللa يشaن مەدرەسەسىنە ءتۇستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا وقۋ جۇيەسىنە قىزىعۋشىلار قاتارى ءوسىپ, مۇنداي مەكتەپتى اشۋعا كومەك كورسەتۋدى سۇراۋشىلار ارتا ءتۇستى. 1892 جىلى رەسەي يمپەرياسى اۋماعىندا جاڭا وقۋ ادىسىندەگى مۇسىلماندىق مەكتەپتىڭ سانى 32-گە جەتتى.
1903 جىلى اعاش عيمارات بۇزىلىپ, سول ورىنعا قايتا جاڭا كىرپىشتەن نىسان سالىندى. جاڭا بۇل نىسان گ.راسۋلەۆ, كوپەس عابباسوۆتاردىڭ قاراجاتىنا قايتادان تۇرعىزىلدى. ال وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانا عيماراتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ تۇر. قازىر بۇل نىسان – تۇرعىن ءۇي. قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان ءۇي (ىبىراي سالدىرعان مەدرەسە جاتاقحاناسى) مادەني مۇرا نىسانى بولىپ سانالمايدى, ونى بولاشاقتا بۇزۋ جوسپارلانىپ قويعان. سۇر سيليكات كىرپىشتەن سالىنعان عيماراتتا 1905 جىلدان 1919 جىلعا دەيىن مەدرەسە ورنالاسقان, سودان كەيىن تۇرعىن ءۇي رەتىندە پايدالانىلىپ كەلەدى.
قوستاناي وبلىستىق ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەموريالدىق مۋزەيى ۇلى اعارتۋشىنىڭ بۇرىن سوڭدى بەيمالىم بولىپ كەلگەن بۇل ەلەۋلى قىزمەتى جايىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ترويتسك قالاسىنا ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى. اعارتۋشىنىڭ ۇلەسى بار تاريحي ورىنعا مەموريالدىق تاقتا ورناتۋ جونىندە چەليابى وبلىسى ترويتسك قالاسىنىڭ مەرى ا.گ.ۆينوگرادوۆقا قوستاناي وبلىسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ اتىنان رەسمي حات جولداندى. بۇعان ترويتسك قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى ارنايى جاۋاپ حات جولداپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. مەموريالدىق تاقتانى قالانىڭ تاريحي ماڭىزى بار ورتالىعىندا ورنالاسقان, ترويتسك قالاسىنداعى وكتيابرسكايا كوشەسى, 88 مەكەنجايىنداعى «راسۋليا» مەدرەسەسىنىڭ جاڭا عيماراتىنا ورنالاستىرعانى ءجون دەپ ويلايمىز. مەموريالدىق تاقتاعا: «1884 جىلى قازاقتىڭ ۇلى پەداگوگ-اعارتۋشىسى ى.التىنسارين «راسۋليا» مەدرەسەسىنىڭ وقۋ كورپۋسى مەن شاكىرتتەرگە ارنالعان جاتاقحانا سالدى» دەپ جازىلسا, تاريحي تۇرعىدان ادىلەتتى بولاتىنى داۋسىز.
ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ترويتسكىدەگى ءومىر جولىن زەردەلەي كەلە, ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇلعا ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى تەك قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, تۇركى حالىقتارى ءۇشىن دە ۇلكەن قۇندىلىققا يە.
سالتانات وتەلباەۆا,
ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى
قوستاناي
