سۋرەت: اشىق دەرەككوز
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى 2024 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ سانى 2,1 مىڭعا جۋىقتاپ, 2023 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 7,2 پايىزعا ازايعانىن مالىمدەدى. كوميتەت دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءوز-وزىنە قول جۇمسايتىنداردىڭ باسىم بولىگىن 30 جاستان اسقان ازاماتتار قۇرايدى, ولاردىڭ 81 پايىزى بۇل قادامعا ىشىمدىك ءىشىپ, ەسىرتكى قولدانۋ سالدارىنان بارعان. 2024 جىلدىڭ العاشقى التى ايىنداعى 2,1 مىڭ وقيعانىڭ 112-ءى ءجاسوسپىرىم بالالارعا تيەسىلى. ياعني بۇل تاراپتا دا ءولىم سانى ەداۋىر ازايىپ, وڭ وزگەرىستەر بايقالعان.
ساراپشى ماماندار ەلدەگى سۋيتسيد سانى كەمىگەنىمەن, قوعام ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى جويىلمايتىنىن ەسكەرتەدى. بۇل ورايدا ءبىزدى «جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ماسەلەلەسىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى وڭىرلەردە قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراق مازالايدى؟ ماسەلەن, وقۋ اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ بالا قۇقىعى جونىندەگى اتىراۋ وبلىسىنداعى وڭىرلىك ۋاكىلى ايجان سارسەمباەۆامەن سۇحباتتاسقانىمىزدا بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد قازىرگى قوعامنىڭ وتە اۋىر پروبلەماسى ەكەنىن, ونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا الەم مەملەكەتتەرى كەشەندى جۇمىستار اتقارىپ جاتقانىن, بىراق ول شارالاردىڭ تيىمدىلىگى ءار ەلدە, ءار قوعامدا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءسوز ەتتى.
«مەنىڭ ويىمشا, بىرىنشىدەن, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدىڭ باستى جولى – مەكتەپتەر مەن بالالار ۇيىمدارىندا جالپى تاربيەلىك ءمانى بار ءىس-شارالاردى كوبىرەك ۇيىمداستىرۋ. بۇل ورايدا جاسوسپىرىمدەردىڭ ساناسىنا سيتۋاتسيالىق ويىندار ارقىلى مەيىرىم مەن جىلۋلىق سىيلاۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, ءبىز وسى دەرتتىڭ قاۋىپتى بەلگىلەرىن بالالار مەن اتا-انالاردىڭ وزدەرى دە سارالاي الاتىنداي ءبىلىم بەرىپ, ولاردىڭ تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە كوڭىل بولەمىز. بالا كەز كەلگەن دەپرەسسيالىق جاعدايعا تۇسكەندە كومەك سۇراۋعا ارلانباۋعا ءتيىس. قينالعان ساتتە كىمگە, قايدا جۇگىنۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى اقپاراتتاردى دا بىلگەنى دۇرىس. ۇشىنشىدەن, مەكتەپتەردەگى پسيحولوگتەردىڭ جانە ءتۇرلى كريزيس ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەۋ قاجەت. بالالار وتپەلى كەزەڭدە ءتۇرلى پسيحولوگيالىق قىسىمدارعا وڭاي بەرىلەدى. پسيحولوگتەر جاسوسپىرىمدەردىڭ ىشكى ەموتسياسى مەن كوڭىل كۇيىن باسقارۋدى ۇيرەتىپ, ولارمەن ۇدايى جاقىن قارىم-قاتىناستا بولۋعا ءتيىس. بۇل ورايدا ۇرپاقتىڭ كۇيزەلىسپەن كۇرەسۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرىپ, كوڭىل كۇي ينتەللەكتىسىن دامىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر نازاردا بولسا, ماماندار «بالانى نە تولعاندىرادى, ونىڭ قالاۋى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرە السا, ءوزىن-وزىنە قول سالۋ دەرەكتەرى دە ازايار ەدى. تورتىنشىدەن, جاس ۇرپاقتىڭ سۋيتسيد جاساۋعا تاۋەكەل ەتۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپ – الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بولماۋى. الەۋمەتتىك الەۋەتى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا قول ۇشىن سوزىپ, ولاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋىنە جاعداي جاساۋ سياقتى جۇمىستاردى توقتاتپاعان دۇرىس», دەيدى ايجان ماقسۇتقىزى.
ساراپشىلار اتا-انالار مەن بالالارى ءبىر-بىرىمەن اشىق اڭگىمەلەسپەيتىنىنە دە الاڭدايدى. سوندىقتان دا اكە مەن شەشە بالا تاربيەسىنە قاتىستى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ۇستازدارعا ارتا سالىپ, قايعىلى جاعداي تۋا قالسا, مەكتەپتى, وقۋ ورىندارىنداعى تاربيەنى كىنالاۋ بەلەڭ الىپ بارا جاتىر.
«اتا-انا وتپەلى كەزەڭگە اياق باسقان ءار ءجاسوسپىرىمنىڭ پىكىرىن تىڭداپ, ولارمەن دوس سەكىلدى سىرلاسۋعا ءتيىس. وسى ورايدا اتىراۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان زەردەلەۋ توبى قۇرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل توپ سۋيتسيد وقيعالارى ورىن العان مەكتەپتەرگە بارىپ, زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ەگەر دە اتا-انالار بالاسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ قۇبىلۋىن بايقاسا, ۋاقىت وتكىزبەي ءتيىستى ورگاندارعا حابارلاسىپ, ارنايى مامانداردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكىم كەلەدى», دەيدى ا.سارسەمباەۆا.
ال قوستاناي وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ پسيحولوگيالىق قولداۋدىڭ وڭىرلىك وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى ديرەكتورى ەلەنا پەترەنكو ءوزى باسشىلىق ەتەتىن وڭىرلىك مەكەمەنىڭ التى جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىنىن, وسى التى جىلدا ورتالىق جاسوسپىرىمدەردىڭ تاربيە جانە پروفيلاكتيكالىق جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بىرىنشىدەن, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ دەرەكتەرىن ازايتۋدىڭ جولى – ينتەرنەتتى دۇرىس پايدالانۋ. ءبىزدىڭ ورتالىق وسى باعىتتا كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مونيتورينگىن جاساپ وتىرادى. وسى قادام ارقىلى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا ءتيىس وقۋشىلاردى انىقتاپ, ولارعا بارىنشا پسيحولوگيالىق جاردەم كورسەتىپ جاتىرمىز. مەنىڭشە, بۇل پروبلەمانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىمىزدى بارىنشا دامىتۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن, سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ 80 پايىزى اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى جانجال سەبەبىنەن تۋىندايدى. سوندىقتان دا ءبىز بالالارمەن عانا ەمەس, اتا-انالارمەن دە جۇمىستى كۇشەيتۋدى قولعا الدىق. ورتالىقتىڭ پسيحولوگتەرى كەز كەلگەن ازاماتقا تاۋلىك بويى تەگىن اقىل كەڭەس بەرىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جاردەمدەسۋگە دايىن. ءتىپتى بىزدە ءانونيمدى سەنىم تەلەفونى دا جۇمىس ىستەيدى. سەنىم تەلەفونىندا بىلىكتى پسيحولوگتەر ءجاسوسپىرىم مەن اتا-انا اراسىنداعى جانجالدان تۋىنداعان كەز كەلگەن پروبلەمانى شەشۋگە كومەكتەسەدى. سەنىم تەلەفونىنا حابارلاسقان جەتكىنشەكتىڭ پسيحولوگياسى تولىق قالىپقا كەلگەنگە دەيىن ونى نازارىمىزدا ۇستايمىز», دەيدى ە.پەترەنكو.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ورتالىق قوستاناي وبلىسىنداعى مەكتەپ, كوللەدج جانە بالاباقشالاردىڭ جايىن دا ءجىتى قاداعالاپ, پسيحولوگتەر توقسان سايىن وقۋشىلاردىڭ ەموتسيونالدى كوڭىل كۇيىنە دياگنوستيكا جاساپ, ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك توپتاردى انىقتايدى ەكەن. بۇعان قوسا وڭىردە بىلتىردان بەرى قاناتقاقتى رەجىمدە اۆتورلىق «سيگنال» اتتى اۆتوماتتاندىرىلعان جوبا ىسكە قوسىلعان. بۇل جوبا اياسىندا ستۋدەنتتەرمەن ءانونيمدى ساۋالداما جۇرگىزىلىپ, ونى كومپيۋتەر ارقىلى وڭدەپ, پسيحولوگتەردىڭ قاۋىپتىڭ الدىن الىپ, جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسالعان. سونداي-اق اتالعان باعدارلاما بۋللينگ, كيبەربۋللينگ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە دە قابىلەتتى.
ە.پەترەنكو وبلىستاعى ءبىلىم بەرۋ وردالارىندا قىزمەت ەتىپ جاتقان 1-2 جىلدىق قانا جۇمىس ءوتىلى بار مامانداردى وقىتاتىن «پەداگوگ-پسيحولوگتاردىڭ باستاۋىش مەكتەبى» اتتى جوبانىڭ ىسكە قوسىلعانىن, بۇل قادام پسيحولوگتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, كاسىبي بىلىگىن شىڭدايتىنىن ايتتى.
سونىمەن قاتار ول پسيحولوگيالىق قولداۋدىڭ وڭىرلىك وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى جۇمىس ىستەي باستاعان التى جىلدىڭ ىشىندە بۋللينگ, كيبەربۋللينگ, اۋتودەسترۋكتيۆتى جانە سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىقتىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى 200-دەن اسا سەمينار وتكىزىپ, 10 مىڭنان اسا پروفيلاكتيكالىق كورنەكى ماتەريالدار دايىندالعانىن, ونداعان اۆتورلىق, الەۋمەتتىك تاسپالار جارىق كورىپ, سەنىم تەلەفونى مىڭداعان قوڭىراۋلاردى قابىلداعانىن, قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ماماندارى 600 پسيحولوگيالىق قىزمەتكە ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋ جۇرگىزىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى مەن ەلىمىزدەگى وسى سالاعا جاۋاپتى ماماندار قازىر قوعامعا قاسىڭدا جۇرگەن ادامدى تىڭداۋ, جاقىندارىڭا رۋحاني دەمەۋ بولۋ جانە ولارعا ءاردايىم قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى دا قىزمەت ەتۋگە بولاتىنىن ايتادى. دەمەك ءبارىمىز ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدا سەرگەكتىك تانىتىپ, جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ بالالىقتىڭ بالداۋرەنى مەن قىزىققا تولى شۋاقتى ساتتەرىن الاڭسىز وتكىزۋىنە جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاساق ەكەن.
