تسيفرلاندىرۋ قارجىلىق قىزمەتتى وڭتايلاندىرادى

ەستونيانىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتى

مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جول­داۋىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ورىندالماي جاتقانىن ايتقان بولاتىن. مۇنى بۇرىنعى دا, قازىرگى دە ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ ۇلكەن ولقىلىعى دەپ سىنادى. «مۇنداي جاعداي ءجيى قاي­تا­لانسا, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ دامۋىن تەجەيدى» دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ونىڭ شىعىس بولىگىن شەكتەۋ ارقىلى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىرعان ەدى.

الەم ەلدەرىندەگى تاجىريبەلەر دالەل­دەگەندەي, مەملەكەتتىك قارجى سالاسىن ءتيىمدى باسقارۋعا تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ سەبى كوبىرەك تيەدى. ونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ەستونيانىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتى مەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا­سىن ايتۋعا بولادى. 2000 جىلداردىڭ با­سىندا بۇل ەل قارجى سالاسىن تسيفرلان­دىرىپ, ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ العاشقى قادامدارىن جاسادى. قازىر الەمدەگى ەڭ وزىق تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالىپ وتىر. مەملەكەتتىك قارجى مەن سالىق جۇيەسى تولىق تسيفرلان­عان. ماسەلەن, «e-Residency» جوباسى ارقى­لى كەز كەلگەن ادام ەستونيانىڭ ەلەكترون­دى رەزيدەنتى بولىپ, كومپانيالار­دى ونلاين تىركەپ, قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزە الادى. بۇل مودەل سالىق­تى جيناۋ مەن بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى ءتيىمدى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەردى. تسيفر­­لاندىرىلعان قارجى جۇيەسى ەل ەكو­نو­ميكاسىن ايتارلىقتاي كۇشەيتتى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ اشىقتىعىن ارتتىردى.

ءبىز دە بۇل دۇرمەكتە اداسىپ قالعان جوقپىز. قارجى مينيسترلىگىنە قاراس­تى ەلەكتروندىق قارجى ورتالى­عى بۇل با­عىتتا اۋقىمدى جۇمىس­تار اتقا­رىپ جا­تىر. ورتالىق ەلىمىز­دە­گى بيز­نەس-ۇدە­رىستەردى تسيفرلى ترانس­فور­ماتسيا­لاۋدىڭ نەگىزگى قۇرىلىمىنا اينالدى. قۇرىلعانىنا 45 جىلدان اسقان ۇيىم وزىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن مەملەكەتتىك قارجى سالاسىندا ءىت جوبالاردى ۇسىنىپ ءجۇر.

جوسپارلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى

«IMF» زەرتتەۋلەرىنە ۇڭىلسەك, بيۋدجەت­تىك اشىقتىق دەڭگەيى جوعارى ەلدەردە ينۆەستيتسيالىق اعىن ورتا ەسەپپەن 15%-عا ارتادى ەكەن. ناتيجەسىندە, ەكونو­ميكالىق ءوسىم دە جەدەلدەي تۇسپەك. ايتالىق, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى – مەملەكەتتىك اقپا­راتتىق رەسۋرستاردىڭ مالىمەتتەرى جات­قان اقپاراتتى-تالدامالىق ءونىم. ول ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى, بيۋدجەتارالىق ترانس­فەرتتەر كولەمىن قالىپتاستىرۋ, رەزەرۆ­تى رەتتەۋ مەن باسقا دا قىزمەتتەردە قولدانىلىپ ءجۇر.

جوبا مىنا ىلكىمدى ىستەرگە مۇرىندىق بولادى:

• بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى بولۋگە سەپتەسەدى;
• بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدان باستاپ ورىنداۋعا دەيىنگى مونيتورينگتى جۇزەگە اسىرادى;
• بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى.

بىرىڭعاي ساتىپ الۋ پلاتفورماسى

بۇۇ-نىڭ «e-Procurement» جوباسى اياسىندا 2019 جىلى 50-دەن استام ەل بىرىڭعاي ساتىپ الۋ پلاتفورمالارىن ەنگىزدى. بۇل پلاتفورمالار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ اشىقتىعىن 30%-عا ارتتىرىپ, بيۋدجەتتىك شىعىندى 5-10% ارالىعىندا قىسقارتتى. ەۋرووداقتىڭ بىرنەشە مەم­لەكەتى (اسىرەسە گەرمانيا مەن فرانتسيا) وسى جۇيەنى ەنگىزگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى راسىمدەر 25%-عا دەيىن قىسقارعان. سونىمەن قاتار ساتىپ الۋ شىعىن­دارىنىڭ 12%-عا ازايعانى بايقال­دى. دەمەك جۇيە بيۋروكراتيالىق كەدەر­گىلەردى ازايتىپ, نارىققا ەركىندىك بەرەدى.

پرەزيدەنتتىڭ حالىققا ارناعان جول­داۋىنداعى تاپسىرمانى ورىنداۋ ماق­ساتىندا بىرىڭعاي ساتىپ الۋ پلاتفورماسىن (بسپ) دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس تا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. بسپ-دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ساتىپ الۋلارى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ جەكەلەگەن سۋبەكتىلەرىنىڭ جانە باسقا دا الاڭداردىڭ ساتىپ الۋلارى قامتىلادى.

قازىر قولدانۋشىلاردى بىرىڭعاي تىركەۋ, ونىڭ ىشىندە QR-تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ تىركەۋ جۇمىسى ىسكە اسىرىلىپ, انىقتامالىقتار (لوتتار مارتەبەسى, وتىنىمدەر, شارتتار, ساتىپ الۋ بەلگىلەرى) ءبىر ىزگە كەلتىرىلدى. ىزدەۋ قىزمەتىن ورتالىقتاندىرۋ ماقساتىندا تىزىمدەر (جوسپار, لوت, حابارلاندىرۋ جانە ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتى) مەن ءتىزى­لىمدى (قاتىسۋشىلار, جوسىقسىز قاتى­سۋشىلار) الۋ بويىنشا فۋنكتسيونال جولعا قويىلدى. وڭىرلەر مەن ساتىپ الۋ الاڭ­دارى بولىنىسىندە ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە اقپاراتتى كورسە­تەتىن جوسپار, حابارلاندىرۋ, لوت, كەلىسىمشارتتاردىڭ ينتە­راكتيۆتى كارتاسى ازىرلەندى. اتالعان جوبا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىن ىسكە قوسۋ ارقىلى پايدالانۋشىلار جۇمىسىن جەڭىل­دەتىپ, ولاردىڭ ءتۇرلى ساناتىنا «جەكە كابينەت» قۇرۋعا, ساتىپ الۋ ۇدەرى­سىنە مونيتورينگ پەن باقىلاۋ جۇرگىزۋگە جول اشادى.

تاۋارلاردىڭ ەلەكتروندى كاتالوگى

جاپونيادا 2000 جىلدارى ەلەكتروندى كاتالوگتەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنىڭ تيىم­دىلىگى 25%-عا ارتقان. بۇل جۇيە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ناقتى جۇمسالۋىن باقى­لاپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتتى.

«ەۋروپا ەلدەرىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى اشىقتىق 40%-عا دەيىن ارت­قان. گەرمانيا مەن فرانتسيادا مەملەكەتتىك ورگاندار ەلەكتروندى كاتالوگ ارقىلى 15%-عا دەيىن ۇنەمدەگەن, ال ساتىپ الۋ مەرزىمدەرى 20%-عا قىسقارعان. تاۋارلاردىڭ ەلەكتروندى كاتالوگى (تەك) – بىرەگەي يدەنتيفيكاتور, ناقتىلانعان سيپاتتاما, سۋرەت, سەرتيفيكات پەن ستاندارتتاردى قوسا العاندا, تاۋارلار تۋرالى دەرەكتەردى ساقتاپ, باسقارۋعا ارنالعان اقپاراتتىق جۇيە. ونىڭ ارتىقشىلىعى – بەرىلگەن وتىنىمدەر مارتەبەسىن جەدەل باقىلاۋعا جانە ولاردىڭ ۋاقتىلى وڭدەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەگەن اقپا­رات بەرەدى قارجى مينيسترلىگى.

قازىر ەلىمىزدە تەك-تا 825 257 تاۋار بار. 30,3 مىڭى – كەڭسە ءونىمى, 18,7 مىڭى – ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق تاۋارلار. جەتكىزۋشىلەر سانى 10,5 مىڭنان اسادى. تۇتاستاي العاندا, تاۋارلاردى تىركەۋگە بايلانىستى 53 759 ءوتىنىم قارالدى. جۇيە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ەداۋىر تومەندەتىپ, بيۋدجەتتى ءدال بولجاۋ­عا, سونداي-اق تاۋار اينالىمىن باقىلاۋ مەن باسقارۋدى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.

ونلاين بيۋدجەتتىك مونيتورينگ

قارجى مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ۆەدومستۆو ءتۇرلى اقپاراتتىق جۇيەنىڭ دەرەكتەرىن پايدالانىپ, بيۋدجەتتىڭ سايكەسسىزدىگىنە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى دەر كەزىندە انىقتاپ, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە مونيتورينگ جۇرگىزەدى.

«بۇل شارا بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرمەگەن مەملەكەتتىك ورگانداردى انىقتاپ, قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال وعان تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قوسار بولساق, ۇدەرىستىڭ پايداسى ۇدەمەك. مىسالى, گرۋزيادا ونلاين بيۋدجەتتىك مونيتورينگ جۇيەسى 2000 جىلداردىڭ باسىندا ەنگىزىلدى. ول ارقىلى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ 30%-عا ارتتى. بىزدە بۇل جۇيە 2019 جىلدان باستاپ ەنگىزىلدى. قارجى مينيسترلىگى بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مەن اتقارۋ كەزىندە كەزدەسەتىن تاۋەكەلدەردى ەرتە انىقتاۋعا باسا ءمان بەرۋگە بەل بۋدى», دەلىنەدى مينيسترلىك مالىمدەمەسىندە.

1414 نومىرىنە حابارلاسىپ, بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعىنان بارلىق قاجەتتى اقپاراتتى الۋعا بولادى. مۇندا سالىق­تىق, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە مەملەكەتتىك م ۇلىكتىڭ بارلىق ماسەلەسى بويىنشا كەڭەس بەرىلىپ, تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتىلەدى. سونداي-اق قاجەتتى اقپاراتتى بەرەتىن چات-بوتتىڭ جۇمىسى رەتكە كەلتىرىلگەن. قانداي دا ءبىر ماسەلە شەشىلمەگەن جاعدايدا پايدالانۋشىعا تەحنيكالىق قولداۋ سۇراۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.