قابىلداۋشى وتباسى ينستيتۋتى داميدى
ءبىرىنشى وقىلىمدا جۇمىسقا الىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ جانە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ قىسقاشا بايانداپ شىقتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وقۋ اعارتۋ مينيسترلىگى باستاماشى بولعان تۇزەتۋلەر كاسىبي قابىلداۋشى وتباسى تۇجىرىمداماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتەدى. بالانى قابىلدايتىن كاسىبي وتباسىنا ورنالاستىرۋدىڭ بالاما نىسانىن بەلگىلەۋ ارقىلى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان قۇقىقتىق نورمالار قاراستىرىلادى. بالامالى نىسان جەتىم, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان, پاناسىز جانە كوشەدەگى بالالار سىندى ءتورت ساناتقا قاتىستى بولادى. سونداي-اق ولاردىڭ وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراۋى دا ەسكەرىلمەك.
مۇنداي وتباسىلار قاتارىنا كىم-كورىنگەن قابىلدانا بەرمەيدى. عاني بەكتاي ۇلى زاڭ جوباسىندا كاسىبي قابىلداۋشى تاربيەشىلەرگە قويىلاتىن ناقتى تالاپتار بەلگىلەنەتىنىن ايتتى. ولار بالالارعا قولايلى جاعداي جاساي الاتىن, تۇرعىن ءۇيى بار 30 بەن 53 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار بولۋى كەرەك. كاسىبي قابىلداۋشى وتباسى مارتەبەسىن الۋعا نيەتتى وتباسىلار قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارىندا پسيحولوگيالىق دايىندىقتان جانە اككرەديتتەۋدەن وتۋگە ءتيىس. ولار التى ايدان اسپايتىن ۋاقىت ىشىندە ءبىر مەزگىلدە ءتورت بالاعا دەيىن قابىلداي الادى.
– بۇل رەتتە وتباسىلار قورعانشى نەمەسە قامقورشى ورگانمەن جاسالعان شارت نەگىزىندە بالالاردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تاڭداۋ قۇقىعىنسىز قابىلداۋعا مىندەتتى. تاربيەشىلەردىڭ قىزمەتىنە اي سايىن 70 اەك كولەمىندە اقى تولەنەدى, سونىمەن قاتار مەملەكەت ءار بالانى اسىراۋعا 10 اەك بولەدى.
كاسىبي قابىلداۋشى تاربيەشىلەر توقسان سايىن قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارىنا بالالاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايى, تاربيەلەۋ بارىسى, بالالاردى كۇتىپ-باعۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ جۇمسالۋى, سونداي-اق ولاردىڭ مۇلكىن باسقارۋ تۋرالى ەسەپ بەرۋگە مىندەتتەلەدى, – دەدى مينيستر ع.بەيسەمباەۆ.
ءبىلىم بەرۋ جانە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن حاباردار ەتۋ ءتارتىبى ەنگىزىلمەك. ياعني قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلتايشىلارى (دامۋ ورتالىقتارى, كلۋبتار, سەكتسيالار) رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى زاڭناماعا سايكەس ءوز قىزمەتىنىڭ باستالۋى نەمەسە توقتاتىلۋى تۋرالى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى اۋماقتىق باسقارمالاردى حاباردار ەتۋگە مىندەتتى بولادى.
سونداي-اق الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ساناتتاعى وتباسىلاردىڭ جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقيتىن بالالارى دا الەۋمەتتىك كومەك الا الادى. ياعني تۇزەتۋلەرگە سايكەس الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىگى ەندى جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە دە قاتىستى بولادى.
– بۇگىندە مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە وقيتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ء(حاوت) ساناتىنداعى 500 مىڭنان اسا بالاعا جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە كيىم, مەكتەپ كەرەك-جاراقتارىن ساتىپ الۋ تۇرىندە كومەك كورسەتىلەدى. الايدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقيتىن ءحاوت ساناتىنداعى 25 مىڭنان اسا بالا الەۋمەتتىك كومەكتەن شەت قالىپ وتىر, – دەگەن مينيستر ع.بەيسەمباەۆ الداعى ۋاقىتتا ءحاوت ساناتىنداعى بارلىق بالاعا تەڭ كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە تەتىكتەرى
ءماجىلىس پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە تۋرالى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. ول ازاماتتاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋعا جانە وسى جۇمىسقا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندى, ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردى تارتۋعا باعىتتالعان. وسى ماسەلەگە قاتىستى زاڭ جوباسىن حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايگۇل قۇسپان تانىستىردى.
ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەرگە سايكەس, قورعانىس مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانىنان اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىن قۇرۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق ازاماتتار كۇندەلىكتى جۇمىستارىنان قول ۇزبەي-اق, اقىلى نەگىزدە اسكەري دايىندىقتان وتە الادى. تۇزەتۋلەر اياسىندا اسكەري دايىندىقتان ءوتۋ كەزەڭىندە اسكەري قىزمەتكە مىندەتتىلەرگە رەسپۋبليكاداعى ماننەن جوعارى ەمەس ورتاشا جالاقى تولەۋ ۇسىنىلادى. ال جۇمىسسىزدارعا مەملەكەت ەسەبىنەن ەڭ تومەنگى جالاقى تولەنەدى.
سونىمەن قاتار اسكەري ءبىلىمدى جەتىلدىرۋدىڭ بالامالى نۇسقاسى اسكەري مىندەتتىلەر ءۇشىن اقىلى نەگىزدە كۋرستىق وقىتۋ ەنگىزىلەدى. ازاماتتارعا اسكەري جيىندارعا شاقىرتۋسىز جانە كۇندەلىكتى جۇمىستارىنان قول ۇزبەي-اق تۇرعىلىقتى جەرىندە اسكەري وقۋ ورىندارىندا, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جانىنداعى اسكەري كافەدرالاردا (فاكۋلتەتتەردە), سونداي-اق اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەردە اقىلى نەگىزدە اسكەري دايىندىقتان ءوتۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. وقۋ جۇمىستان تىس ۋاقىتتا جانە وندىرىستەن قول ۇزبەي جۇرگىزىلەدى.
بۇدان بىلاي اسكەري كافەدرالارعا شتاتتان تىس اسكەري لاۋازىم ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا بەرىلگەن قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ساقتاۋ مەن پايدالانۋدى ءبىر مەزگىلدە باقىلايتىن اسكەري وقىتۋشىلاردىڭ مارتەبەسى ايقىندالادى. ال العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرىنە اسكەري بورىشىن وتەۋ تالابى ەنگىزىلدى. بۇل مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە وسى ءپاندى وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك.
سونداي-اق تۇزەتۋلەر اسكەرلەردى جۇرگىزۋشىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشەدى. 18 جاسقا تولعان اسكەري قىزمەتشىلەرگە 21 جاسقا تولعانعا دەيىن «D», «سە» ساناتىنداعى كولىك قۇرالدارىن جۇرگىزۋدى ۇيرەتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولار تەك قارۋلى كۇشتەرگە تيەسىلى كولىكتەردى جۇرگىزە الادى. قارۋلى كۇشتەر قاتارىنداعى اۋىر جۇك كولىكتەرىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ سانى ارتادى, بۇل ءوز كەزەگىندە بولىمشەلەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىك دەڭگەيىن جاقسارتپاق. سونداي-اق قىزمەت وتكەرۋ كەزەڭىندە «اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان اسكەري قىزمەتشىلەر اۆتوبۋستى باسقارۋ قۇقىعىن قوسىمشا وقۋسىز الا الادى.
تۇزەتۋلەر اسكەري اتاقتار بەرۋدەگى ديسپروپورتسيا مەن بەلگىلى ءبىر ادىلەتسىزدىكتەردى جويۋعا دا باعىتتالعان. وسىعان بايلانىستى شەتەلدىك اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋىن جالعاستىرعان نەمەسە اسكەري كوللەدجدى بىتىرگەننەن كەيىن وقۋعا تۇسكەن اسكەري قىزمەتشىلەر «لەيتەنانت» اسكەري اتاعىندا قىزمەت وتكەرۋ مەرزىمىن ءبىر جىلعا دەيىن, ال «اعا لەيتەنانت» اسكەري اتاعىندا ەكى جىلعا دەيىن قىسقارتۋ ۇسىنىلادى. اسكەري كوللەدج تۇلەكتەرىنە «كىشى سەرجانت» شەنىنىڭ ورنىنا «سەرجانت» اتاعى بەرىلەدى.
بۇعان قوسا كادەتتەر اسكەري كوللەدجدى بىتىرگەننەن كەيىن 5 جىلعا عانا كەلىسىمشارتقا وتىرادى. قولدانىستاعى زاڭنامادا اسكەري وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن اسكەري قىزمەت وتكەرۋ مەرزىمى وقۋ ۇزاقتىعىنىڭ ايىرماشىلىعىنا قاراماستان, اسكەري ينستيتۋت كۋرسانتتارى سياقتى 10 جىلدى قۇرايدى.
اسكەري قىزمەتىن اتقارعان ازاماتتار ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ گرانتىن وتەۋ مىندەتى جويىلاتىن بولدى. ياعني زاڭ جوباسىندا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتىن وتەگەن, سونداي-اق اسكەري قىزمەت وتكەرۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاساسقان ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىن وتەۋ مىندەتىن الىپ تاستاۋ ۇسىنىلعان.
اقىلى اۆتوتۇراق حالىقتى قاناپ جاتقان جوق پا؟
جالپى, وتىرىستان كەيىن دەپۋتاتتار ەلدىك ماسەلەنى قاۋزاعان ساۋالدارىن جولدادى. نارتاي سارسەنعاليەۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردان استانا قالاسىنداعى اقىلى كولىك تۇراقتارى مەن وعان قاتىستى ايىپپۇلدىڭ جانە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ قيساپسىز قارجىنى قازىنا قورجىنىنا ەمەس, قايداعى ءبىر كاسىپكەرلەردىڭ قالتاسىنا سالىپ بەرىپ وتىرعان ساياساتتى ءتۇسىندىرىپ بەرۋىن سۇرادى.
2018 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن اقىلى اۆتوتۇراققا تولەنگەن اقشانىڭ 95 پايىزى جەكە سەرىكتەسكە, تەك 5 پايىزى مەملەكەتكە ءتۇسىپ كەلگەن. 2021 جىلى استاناداعى اقىلى اۆتوتۇراقتارعا 90 994 105 تەڭگە تولەنگەن, 2022 جىلى 152 466 542 تەڭگە تولەگەن.
– 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقىلى تۇراق ءۇشىن تولەنگەن اقشانىڭ 75 پايىزى جەكە سەرىكتەسكە, ال 25 پايىزى مەملەكەتكە تۇسەدى دەگەن شەشىم قابىلدانعان. مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرىپ, قارجىنى تولىق مەملەكەتكە ءتۇسىرۋدىڭ ورنىنا بۇل مىندەتتىڭ نەگە جەكە كومپانياعا بەرىلگەنى تۇسىنىكسىز. ناقتى ساندار, 2021 جىلدان 2024 جىلدى قوسا العاندا ازاماتتارىمىز استاناداعى اقىلى اۆتوتۇراقتارعا 725 995 427 تەڭگە تولەگەن. سونىڭ 617 315 439 تەڭگەسى جەكە سەرىكتەستىككە تولەنگەن, تەك 108 679 988 تەڭگەسى عانا قالا بيۋدجەتىنە تۇسكەن, – دەگەن ن.سارسەنعالي ۇلى بۇل جۇيەنى حالىقتى قاناۋ دەپ اتادى.
ال اۆتوتۇراقتاردى اباتتاندىرۋ, جولدى جوندەۋ جانە كوشەنى جيناۋ شىعىندارىن قالا اكىمدىگى كوتەرەدى. وسى ورايدا جەكە كومپانيانىڭ مىندەتى قانداي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
وزگە دەپۋتاتتار دا تاربيە, دەموگرافيا, كاسىپكەرلىك, ءوندىرىس, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ, وندىرىستىك قالدىق, سپورت, حيميا, ەكولوگيا سالالارى توڭىرەگىندە تۇرالاپ تۇرعان وزەكتى جايتتاردى كوتەردى.
