جيرەن اڭ قاشان كەلەدى

عىلىمدا بەلگىلى ءبىر جانۋاردى بۇرىن تىرشىلىك ەتپەگەن تابيعي ورتاعا اكەلسە, ونى جەرسىندىرۋ (ينترودۋكتسيا) دەيدى, ال بۇرىن تىرشىلىك ەتىپ, كەيىننەن جويىلىپ كەتكەن جانۋاردى ءوز ورتاسىنا جىبەرىپ كوبەيتۋ قايتا جەرسىندىرۋ (رەينترودۋكتسيا) دەپ اتالادى. رەينترودۋكتسيانىڭ ماقساتى – جويىلىپ كەتكەن ءتۇردى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, سانىن كوبەيتۋ. كەيىنگى 300 جىلدىڭ ىشىندە جەر بەتىنەن اڭداردىڭ 120-عا جۋىق ءتۇرى مەن تۇرشەسى جويىلدى. ءبىز دە ءبىر كەزدەرى جولبارىس (Panthera tigris), تارپاڭ (Equus ferus ferus), كەرتاعى (Equus przewalskii), قۇندىز (Lutra), توعاي بۇعىسى (Cervus elaphus bactrianus), قۇلان (Equus hemionus) سەكىلدى جانۋارلاردىڭ جۇرتىن سيپاپ قالدىق. الايدا كەيىنگى جىلدارى بۇل جانۋارلار قايتا جەرسىندىرۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ارنايى قورعاۋعا الىنىپ, سانى بىرتە-بىرتە كوبەيىپ كەلەدى. ءدال وسى سەكىلدى قايتا جەرسىندىرۋدى, بايىرعى مەكەنىنە قايتارۋدى قاجەت ەتەتىن جانۋاردىڭ ءبىرى – زەرەن.

قازىر «زەرەن» دەگەن جانۋار تابيعات­تانۋشىلار بولماسا, كوپشىلىك اراسىندا ۇمىت بولىپ كەتكەن. اۋەلى وسى جانۋار تۋرالى بىرەر ءسوز. زەرەننىڭ تۇرقى, ءتۇسى قارا­قۇيرىقتان اۋمايدى. قاراقۇيرىق­تىڭ حالىقارالىق اتى – Gazella subgutturosa, ال زەرەن – Procapra gutturosa. بىراق ورىس­تار ەكەۋىن دە دجەيران دەپ اتايدى. ءبىز­دىڭ ەلدە قاراقۇيرىقتى (Gazella subgutturosa) ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى ما, «جايران» دەپ تە اتايدى. ياعني ءبىر جانۋاردىڭ ەكى اتى بار: قاراقۇيرىق, جايران. ەلىمىزدە جان-جانۋارلار دۇنيەسىندە وزگەرىسكە ۇشىرا­عان الدە قاتە قولدانىلىپ كەتكەن اتاۋ­لار كوپ. ءتىپتى اقبوكەن مەن كيىكتىڭ ءوزى ەكى بولەك جانۋار, بىرەۋى مۇلدە جويىلىپ كەتكەن ءتۇر دەيتىن دە پىكىر بار. سوندىقتان اۋەلى ەكى جانۋاردىڭ ءوز اتاۋ­لارىن وزىنە قايتارىپ, ارا-جىگىن اشىپ الۋىمىز قاجەت.

«ەستىگەن – وتىرىك, كورگەن – شىن». بالا كەزدە اۋىلدا (التايدا) ۇلكەندەردەن «جيرەن» دەگەن اڭنىڭ اتىن تالاي ەستىپ ەدىك. ءبىر توبىن موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعى جەرىنەن كورگەنىم بار. كەيىن وسى جيرەن دەگەن اڭدى ىزدەپ تاپپادىم. ءسويتىپ, بۇل جانۋاردى موڭعوليادان كورگەندىكتەن, سول جاقتان ىزدەدىم. موڭعوليادا «تساگاان زەەر» (لات. Procapra gutturosa, Mongolian gazelle) اق زەرەن, «حار ءسۇۇلت زەەر» (Gazella subgutturosa) قاراقۇيرىق زەرەن دەگەن ەكى جانۋار بار ەكەن. ياعني موڭعولدار زەرەن, قاراقۇيرىق زەرەن دەپ دۇرىس اتايدى.

موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ «جيرەن» دەپ اتاپ جۇرگەن جانۋارى وسى زەرەن (Procapra gutturosa) ەكەن. ورىس تىلىندە ەكەۋىن دە «جەيران» دەپ اتايدى. موڭعولياداعى زەرەندى «مونگولسكي دجەيران» دەيدى. ال «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا»: «جايران نەمەسە زەرەن – (لات. Procapra gutturosa, Gazella gutturosa) قۋىس مۇيىزدىلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن جۇپ تۇياقتى سۇتقورەكتى جانۋار» دەپ جازىلىپتى («قازاقستان»: ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا /باس رەد. ءا.نىسانباەۆ. – الماتى, 1998). دەمەك بۇل جانۋاردىڭ اتاۋى تۇركى تىلىنەن شىققانىن بايقاۋعا بولادى. ياعني جيرەن دەگەن ءسوز سول تىلدەردىڭ يكەمىنە سايكەس, زەرەن, جەيران بولىپ ءسىڭىسىپ كەتكەن ءتارىزدى. مىسالى, مويىنقۇم, جۋالىداعى قازاقتار قاراقۇيرىقتى ءالى دە «جايران» دەپ اتايدى ەكەن. بۇل دا جيرەننەن الىس ەمەس.

بىراق جانۋاردى ەل ىشىندە «قارا­قۇيرىق» دەپ اتايتىندار دا بارىن جوققا شى­عارمايمىز. ويتكەنى جانۋاردىڭ ­قۇي­رى­عى قارا كەلەدى. ال زەرەننىڭ قۇيرىعى قارا بولمايدى.

قاراقۇيرىق (Gazella subgutturosa). بەتپاقدالا. 2024 جىل. مالىك نۇكىسبەكوۆ

قاراقۇيرىق بىزدە قىزىل كىتاپقا ەن­گىزىلىپ ء(ىىى سانات), قورعاۋعا الىنعان. ال حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ (IUCN) قىزىل كىتابىندا وسال توپ رەتىندە تىركەلگەن. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاق جەرىن­دە 200 مىڭداي قاراقۇيرىق بولسا, ونىڭ 100 مىڭعا جۋىعى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تىرشىلىك ەتىپتى. بىراق 70-جىلدارى ولاردىڭ سانى كۇرت ازايىپ, 10 مىڭدايى عانا قالعان. ازايۋعا نەگىزگى سەبەپ: براكونەرلىك, جۇت, ەپيزووتيا, سونداي-اق تابيعات جاۋلارى­نىڭ شابۋىلى. بۇگىندە بۇل تاعىلار ءۇستىرت, بارساكەلمەس قورىقتارىندا, «التىن­ەمەل», «شارىن» ۇلتتىق پاركتەرىندە, اقتاۋ-بوزاشى, قاراقيا-قاراكول, بال­قاش, قاروي, اندىساي, كەندىرلى-قاياسان, جۋسان­دالا مەملەكەتتىك قورعاۋ ايماق­تارىن­دا قورعاۋعا الىنعان. ۇلتتىق ستا­تيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەل اۋما­عىنداعى بۇل جانۋاردىڭ سانى (2019 جىلعى ساناق) 14 391 باس بولعان.

قاراقۇيرىق دەپ جۇرگەنىمىز كادىمگى اقبوكەندەردىڭ تۋىسى. مۇنىڭ عىلىمدا اntilopinae, رeleinae, hippotraginae, neotraginae, alcelaphinae, cephalophinae, aepycerotinae, bovinae دەگەن ءتۇرى بار. ال ونىڭ ءوز ىشىندە ون ەكى تۇرشەسى كەزدە­سە­دى. زەرەن تۇقىمداستاردى اعىلشىنشا «Gazella» دەپ اتايدى. عىلىمدا ونىڭ Gazella arabica, Gazella bennettii, Gazella bilkis, Gazella dorcas, Gazella gazella, Gazella saudiya, Gazella spekei, Gazella cuvieri, Gazella leptoceros, Procapra gutturosa, Gazella gutturosa, Gazella subgutturosa دەگەن تۇرشەلەرى انىقتالعان. قازاق جە­رىندەگى سوڭعىسى – Gazella subgutturosa (جەيران). Gazella ءسوزى (ورىسشا گازەل) اعىلشىنعا ارابتان ەنىپتى. ارابشا عازال جىلدام, جۇيرىك دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇيرىك جيرەن جانۋار ءۇستىرت پەن ماڭعىستاۋ­دا, ارال وڭىرىندە, قىزىلقۇم, مويىن­قۇم, بەتپاقدالانىڭ وڭتۇستىگىندە, وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندە (تاۋقۇم, سارىەسىكاتىراۋ) كەزدەسەدى. سوڭعى جىلدارى ەرتىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى قۇمداردا كورىنىپ ءجۇر.

«زەرەن – قازاقستاندا جوق. بىراق قازبا جۇمىستارىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ جوعارعى سەرافيموۆكا اۋىلىندا, الماتى وبلىسىنداعى شارىن وزەنى بويىندا انتروپوگەن قاباتىنان تابىلعان», دەپ جازىپتى «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى». مۇنى قازىرگى قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى (اسبك) دا راستاپ وتىر.

زەرەننىڭ (Procapra gutturosa) تارالۋ ايماعى. WWF-ءتىڭ زەرتتەۋىنشە,
قازىر موڭعوليادا بۇل جانۋاردىڭ سانى –13 895 (دەرەككوزى: unuudur.mn).

بۇل جانۋار ەلىمىزدە مۇلدە جويىلىپ كەتكەن. الايدا زەرەنمەن بايلانىستى ەلىمىزدە زەرەندى اۋدانى بار. عالىمدار اراسىندا زەرەندى ءتوپونيمىنىڭ شىعۋى وسى اڭمەن بايلانىستىرىلادى. زەرەندى – كول مەن اۋىلدىڭ اتاۋى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور وعاز سۇلتانياەۆ: «زەرەندى دەگەندەگى «زەرەن» موڭعول ءسوزى, «اقبوكەن» دەگەندى بىلدىرەدى», دەپ جازادى.

بۇل جەردە پروفەسسور كادىمگى اقبو­كەن­دەردى ايتىپ وتىرعان جوق, ياعني كيىك تۇ­قىم­داستار دەگىسى كەلسە كەرەك. مۇنى دا­يەك­تەيتىن تاعى ءبىر عالىمنىڭ ءسوزىن كەل­تىرەيىك. توپونيميست عالىم ايتىم ءابدى­راحمانوۆ: «زەرەندi» ءسوزىنىڭ ەكى ماعىناسى بار, ءبىرىنشىسى – كونە تۇرىك­تىڭ ­«زەرەنزە», ەكىنشىسى «زەرەن» – «قاراقۇي­رىق» دەگەندى بىلدىرەدى», دەيدى. عالىم­نىڭ «قاراقۇيرىق» دەپ قازىرگى اتاۋمەن بەر­گەنى بولماسا, بۇل دا ءبىز ايتىپ وتىرعان زەرەن ەكەنى تۇسىنىكتى.

«زەرەندى اۋدانىنىڭ تۋماسى بولعان سوڭ, مەن بۇل تاقىرىپتى كوپ زەرتتەدىم, اۋىزشا سوزگە سەنبەي, ەسكى كارتالاردى, ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتاردىم. ورىس زەرتتەۋشىسى سلوۆتسوۆ «كوكشەتاۋ ۋەزدىنە 1878 جىلعى جولساپار» اتتى جولجازباسىندا كوكشەتاۋ تاۋلارىندا ءحىح عاسىردىڭ باسىندا جولبارىستىڭ بولعانىن, سپاسكي دەگەن ارحەولوگ-تاريحشى 1814 جىلى ەسىل مەن ەرتىس اراسىنان جولبارىستى ءوز كوزىمەن كورگەنىن جازادى. سلوۆتسوۆ, سونداي-اق كوكشەتاۋ ماڭىندا, مارالدى تاۋلارىندا مارالدىڭ, ايىرتاۋ, زەرەندى, جاقسى جالعىزتاۋ تاۋلارىندا ءسىبىر ەلىگىنىڭ («كوزۋليا», Cervus capreolus pygargus pall), سايعاقتىڭ («سaيگا», Antilope saiga pall) بولعانىن تىلگە تيەك ەتكەن. (جالپى, قازاق ەرتەرەكتە «سايعا» دەپ ۇرعاشىسىن, «سايعاق» دەپ ەركەگىن اتاسا كەرەك). ال «زەرەن» مەن زەرەندىگە قاتىستى ايتار بولساق, زەرەندى كولى مەن جەرىنىڭ اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحىن «زەرەن» دەيتىن قىمىز ىشەتىن زەرلى اعاش توستاعانمەن بايلانىستىراتىندار بار. بۇل – كۇماندى نۇسقا. مەنىڭشە, زەرەندى كولىنىڭ اتاۋى وسى «زەرەن» دەيتىن كيىك تەكتەس كيەلى اڭمەن قاتىستى شىققان. ەرتەدەگى قازاق ەلىنىڭ ادەتىندە جەرگە, كولگە ات قويعاندا سول جەردى, سۋدى قونىستاعان اڭنىڭ, قۇستىڭ, بالىقتىڭ اتىنا قاراي اتاعانى شىندىق. وعان دالەل – جوعارىدا ايتىلعان كوكشەتاۋ توڭىرەگىندەگى مارالدى, زەرەندى, ەلىكتى, جىلاندى, بۇركىتتى تاۋلارى. تاعى دا ءبىر ەسكەرتە كەتەر جايت, «زەرەندى» دەگەن تاۋ جوق, ول تەك كولدىڭ اتى. بۇل تاۋدىڭ ەسكى كارتالار مەن كىتاپتارداعى اتاۋى – «قاراشا تاۋ». كونەلەردىڭ كوزىن كورگەن قارت جازۋشى ساپارعالي بەگالين ش.ءۋاليحانوۆ تۋرالى جازعان «شوقان اسۋلارى» (الماتى: جازۋشى, 1971) كىتابىندا: «شوقان-جان دۇرىس سۇراعان. اكەيلەردىڭ ءبىر اڭگىمەلە­سىپ وتىرعاندا, وسى كولدىڭ قالاي «زەرەندى» اتال­عانىن ايتقاندارى بار ەدى. ۇلكەندەر­دىڭ ايتۋىندا قاراعايلى, تاۋلى جەردە جۇرە­تىن «زەرەن» دەگەن كيىكتەكتەس ءبىر قوڭىر اڭ بار كورىنەدى. سول اڭ وسى قاراعايلى ادىردا كوپ بولادى ەكەن. مىنا كولدەن سۋ ءىشىپ, قاراعايدى قونىستاپ جۇرسە كەرەك. بەرتىن ەل قونىستاپ, جازدا جايلاۋ, قىستا قىستاۋ ەتكەن سوڭ قونىس ىزدەپ, باسقا ەلى از جەرگە اۋىپ كەتسە كەرەك», دەيدى كوكشەتاۋلىق اقىن, ولكەتانۋشى الماس تەمىرباي.

عىلىمدا بۇل جانۋارلار العاش ورتا عاسىردا, ياعني اراب ءتىلىنىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە زەرتتەلىپ جازىلعان سياقتى. ويتكەنى الەمنىڭ كوپتەگەن تىلىندە «گازەل» سوزىمەن ەنگەن, ال كەيبىر ەلدەردە تۇركىلىك اتاۋىمەن, ياعني زەرەن (جيرەن) اتاۋىمەن قالعان. مىسالى, ورىس – جەيران, موڭعول – زەرەن, قىرعىز – جەيرەن, وزبەك – جايرون, ازەربايجان – جەيران (ceyran), تۇرىك – جەيلان (ceylan). ال رەسەيدەگى تۇرىك حالىقتاردىڭ كوبى جيرەندى «جەرەن» (Jeren) دەيدى ەكەن.

قورىتا ايتقاندا, كەز كەلگەن نارسە­نىڭ اتاۋىندا ءتۇرلى نۇسقالار بولاتىنى قا­لىپتى جايت. ءبىر ەسەپتە سول ءتىلدىڭ قورى­نا نەمەسە ءارتۇرلى ايماقتىق ەرەكشەلىكتە­رىنە ءتان. سول سەبەپتى كەيبىر اتاۋلار ءارتۇرلى ­نەمەسە قاتە قولدانىلسا, وعان عالىمدار ­مەن جۋرناليستەر قاۋىمىن جازعىرۋ دا ءجون­سىز شىعار. جالپى, ەڭبەكتەر ءبىرىزدى بولۋعا ءتيىس.

ال نەگىزگى ماسەلە بۇرىن قازاق توپى­راعىندا بولىپ, بۇگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان جيرەن اڭدى ءوز توپىراعىندا قاي­تا تۇلەتىپ, سانىن كوبەيتۋ, قايتا جەر­سىن­دىرۋ ەلىمىزدەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, ەكوجۇيەنى قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر قۇتتى قادامى بولار ەدى. بۇعان ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى بەي-جاي قارامايدى دەپ سەنەمىز.