مەملەكەت پەن ينۆەستور مۇددەسى قالاي توعىسادى؟

مۇنايداعى مۇمكىندىگىمىز شەكتەۋلى

مۇناي-گاز سالاسىندا بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلە بار. جاڭا مۇناي جوبالارى­ قۇنى­نىڭ جوعارىلىعى, مۇنايدىڭ ەكسپورت­تىق, ىشكى باعالارىنداعى ايىرماشى­لىق, جاھاندىق باعالارعا تاۋەلدىلىك پەن جەرگىلىكتى قامتۋعا قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتار – مۇنىڭ ءبارى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ مۇمكىندىگىن تۇساپ تۇر.

پرەزيدەنت كەڭەسشىسى بولات اق­شو­لاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قولايلى ينۆەس­تي­تسيا­لىق احۋال جاساۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن ينۆەستور مۇددەسى اراسىندا تەڭگەرىم تابۋ ماڭىزدى.

«بىراق ءبىز الەۋمەتتىك اسپەكتىنى – تابيعي رەسۋرستاردان تۇسەتىن كىرىستەردى ءادىل ءبولۋدى ەسكەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جەر قويناۋى حالىققا تيەسىلى. بەلسەندى گەولوگيالىق بارلاۋ مەن رەسۋرستىق بازانىڭ وسۋىندەگى تەجەلىستەر كەلەشەكتە رەسۋرستار تاپ­شى­لىعىنا اكەلۋى مۇمكىن. «قاز­مۇنايگاز» ۇلت­تىق كومپانيا­سى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ, ينۆەستيتسيالاردى ىزدەستىرىپ وسى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. 1 ملرد شاماسىنداعى ينۆەستيتسياعا پوليەتيلەن شىعاراتىن زاۋىت سالۋ جوسپارى بار. قازىر زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. جالپى, مۇناي سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ. قازىر مۇنايدىڭ باسىم بولىگى ەسكى كەن ورىندارىندا ءوندىرىلىپ جاتىر. ءونىمنىڭ دە ءوز مەرزىمى بار. مۇناي دا تاۋسىلادى. ونداي جاعداي بولماۋ ءۇشىن كەن ورىندارىن اشۋ كەرەك. سول ماقساتتا كوپ گەولوگيالىق-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى بولات اقشولاقوۆ.

نارىقتىڭ باسىم بولىگى الپاۋىتتار ەنشىسىندە

گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيا 2013 جىلعى 1,2 ملرد دوللاردان 2023 جىلى 320 ملن دوللارعا دەيىن قىسقارعان. قاراجات قولدانىستاعى جوبالاردىڭ قوسىمشا بارلاۋ ۇڭعىمالارىنا باعىتتالعان. 2023 جىلى وندىرىلگەن 89,9 ملن توننا مۇنايدىڭ 60 ملن تونناسى قاشاعان, قاراشىعاناق جانە تەڭىزگە تيەسىلى ەكەنى ءمالىم. بۇل تۇرعىدان قارايتىن بولساق, تاۋەلسىز كومپانيالار ءوندىرۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ازايتادى.

«مۇناي ءوندىرۋ الەۋەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا, ەلىمىزدەگى ءوندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, قوسىمشا شەتەلدىك جانە ىشكى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پەرسپەكتيۆالى باعىتتاردى دامىتۋ قاجەت. مۇناي-گاز – وتكەن تۋرالى ەمەس, بولاشاق تۋرالى اڭگىمە. بۇل وسى سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن راستايدى. جاڭا اشىلۋلاردىڭ بولماۋى الاڭ تۋدىرىپ وتىر. ءبىز بۇل باعىتتا دامۋعا ينۆەستيتسيا سالماي جاتىرمىز, ال بۇل مۇناي ءوندىرۋدىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن, مۇناي كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەكتەردى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ ماڭىزدى. قورلارى 300-500 مىڭ تونناعا وقشاۋلانعان كەن ورىندارىن يگەرۋگە تارتۋ, مۇناي-گاز حيميا ءوندىرىسىن دامىتۋ – باستى ماسەلە», دەيدى «كazenergy» باس ديرەكتورى جاندوس نۇرماعانبەتوۆ.

جەرگىلىكتى تاۋارلاردى نەگە ساتىپ المايدى؟

سونداي-اق بيزنەس-فورۋم بارىسىندا تەك الەمدىك كومپانيالاردان ەمەس, قازاقستاننىڭ ءىرى زاۋىتتارىنان ساتىپ الۋدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا ءسوز بولدى. ەگەر مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ساتىپ الۋلارعا تالداۋ جاسايتىن بولساق, ونىڭ قۇنى ميللياردتاعان دوللارعا باعالانادى. 2023 جىلى سالاداعى جالپى ساتىپ الۋ سوماسى 14 ملرد دوللارعا جەتكەن, ونىڭ 6,4 ملرد دوللارى – جەرگىلىكتى قامتۋعا تيەسىلى.

«سامۇرىق-قا­زىنا» مەن «قاز­­­مۇناي­گاز»-عا جەر­گى­لىكتى قامتىلعان تاۋارلار ساتى­­­لى­­مى­نىڭ 57 پايىزدان استامى تيەسىلى. ەرەجەگە سايكەس, شەتەلدىك ساتىپ الۋشى جەرگىلىكتى زاۋىتقا باس سۇقپايدى جانە جاھاندىق جەتكىزۋشىلەرمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرا بەرەدى. تەك ءىرى جوبا ءۇشىن قازاقستانعا كەلەتىن جانە جوبا اياقتالعان سوڭ كەتىپ قالاتىن مۇنداي كومپانيالاردى پورتفەلدىك كومپانيالار دەپ سانامايمىز. قاي كومپانيا ەكەنىن ايتپاي-اق قويايىن, بىراق كەزەكتى ءىرى جوبا بىتكەن سوڭ, ول ۇجىم سوڭعى بەس جىلدا 800 ملن دوللار تازا پايدا تاپتى. سول جوباعا قاتىسى بار ءجۇز شاقتى سۋبمەردىگەر كومپانيانىڭ ءوزى وسىنشا پايدا كورگەن جوق», دەيدى «Energy Monitor» ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.

ونىڭ سوزىنشە, قاشاعان, تەڭىز, قاراشىعاناقتى باسقارىپ وتىرعان كومپانيالار قازاقستاندا وندىرىلگەن تاۋاردى ساتىپ الۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. بۇل ولارمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتارداعى پرەفەرەنتسيالارمەن بايلانىستى.

«سەبەبى تاۋاردى سىرتتان يمپورتتاعان جاعدايدا تشو مەن NCOC قوسىلعان قۇن سالىعى (ققس) مەن ىشكى باج سالىقتارىنان بوساتىلادى. ءسويتىپ, يمپورت جاساۋ ولارعا ءتيىمدى بولا تۇسەدى. ولار ققس پەن شيكىزاتقا يمپورتتىق باج تولەيتىن وتاندىق زاۋىتتاردىڭ ءونىمىن ساتىپ الۋعا تالپىنبايدى دا», دەيدى.

ايتۋىنشا, وتاندىق زاۋىتتار مەن يمپورتتاۋ­شىلار اراسىنداعى باسەكە شارتتارىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن سالىق زاڭناماسىنا وزگەرىستەر دە ەنگىزىلگەن.

«سالىق كودەكسىنىڭ 95-بابى, 1-تارماعىندا تەڭىز بەن قاشاعانعا وتاندىق زاۋىتتار ءونىم جەتكىزىپ بەرەتىن بولسا, وندا ققس نولدىك مولشەرلەمەمەن جويىلادى, ءسويتىپ ەكونوميكاعا 12 پايىز بەرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق كوپتەگەن زاۋىت بۇل تۋرالى حاباردار بولماعاندىقتان, اتالعان نورما ۇزاق ۋاقىت بويى ورىندالعان جوق. تەك احۋال كەيىنگى جىلدارى وزگەرە باستادى, الايدا سونىڭ ءوزى وتاندىق زاۋىتتاردى قۇتقارۋعا قاۋقارسىز. مىسالى, ءبىر زاۋىت تەڭىز جوباسىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ونىڭ ققس-تان تۇسەتىن تابىسى نولگە تەڭەسەدى, سول ۋاقىتتا ماتەريال ساتىپ الۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار ققس-قا قوسىلادى. قيسىنعا سالساق, مەملەكەت ققس-تى وتەپ بەرۋگە ءتيىس, بىراق ءىس جۇزىندە بۇل ءار كەز جۇزەگە اسا بەرمەيدى», دەيدى ساراپشى.

جەڭىل مۇنايدىڭ ءداۋىرى ءتامام

فورۋم كەزىندە سوڭعى ون جىلداعى گاز ۇڭعى­مالارى قۇرىلىسىنىڭ ديناميكاسى مەن ونىڭ مۇناي باعاسىنا تاۋەلدىلىگى دە تانىستىرىلدى. 1 425 مەتر­گە دەيىنگى تەرەڭدىك جاعدايىندا ءبىر ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋدىڭ ورتاشا قۇنى 750 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. بىلتىر جالپى بۇرعىلاۋعا 619 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. قازىر ينۆەستور-كومپانيالار مۇناي تابۋ ءۇشىن تاعى دا تەرەڭدەي تۇسۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. بۇرعى تيسە بۇرقىلداپ اتىپ شىعار جەڭىل مۇنايدىڭ ءداۋىرى ءوتتى, دەيدى سالا ساراپشىلارى.