26 جىل – جارتى جولدان ءسال اساتىن بەلەس
ەلىمىز 1998 جىلدان باستاپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتى. سەبەبى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. سول تۇستاعى ورتاق زەينەتاقى جۇيەسىندە زەينەتاقى زەينەتكەرلەرگە جۇمىس ىستەۋشى ازاماتتاردىڭ سالىقتارى ەسەبىنەن تولەنىپ وتىردى. مۇنداي جۇيە مەملەكەتتىڭ مەنشىكتى قاراجاتى جەتكىلىكتى بولعان كەزدە, ياعني شامامەن بەس جۇمىس ىستەۋشى ازاماتقا ءبىر زەينەتكەردەن كەلگەن جاعدايدا عانا وتە تابىستى بولاتىن. ال 1998 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 3 جۇمىسكەرگە دەيىن قىسقارىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنە اسا اۋىر سالماق ءتۇسىردى. سوندىقتان ەل ۇكىمەتىنىڭ ورتاق جۇيەدەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداعانى دۇرىس ءارى باتىل قادام ەكەنىن ارادا وتكەن 26 جىلدىق بەلەس اينا-قاتەسىز ايقىندادى.
زەينەتكە شىققاندا لايىقتى تولەمدەر الۋ ءۇشىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ءبىر ۇرپاقتىڭ تولىق ەڭبەك ەتۋ كەزەڭىنە تەڭ ۋاقىت جۇمىس ىستەپ تۇرۋى كەرەك. بۇل – 40 جىل ۋاقىتتى الاتىن, ياعني 2038 جىلى اياقتالىپ, ءوز مارەسىنە جەتەتىن كەزەڭ. ال ازىرگە ءبىزدىڭ جيناقتاۋشى جۇيەگە بيىل 26 جىل تولدى. ياعني جارتى جولدان ءسال اساتىن كەزەڭدى ەندى عانا ءجۇرىپ وتتىك دەگەن ءسوز.
قازىر ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جانە جيناقتاۋشى قۇرامداۋىشتاردى قامتيتىن كوپ دەڭگەيلى (ارالاس) زەينەتاقى جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسى تومەندەگىدەي نەگىزدە قۇرىلعان:
* ءبىرىنشى دەڭگەي – بارلىق وتاندىق زەينەتكەرلەرگە ارنالعان بازالىق زەينەتاقىنى, 1998 جىلعا دەيىن كەمىندە 6 اي ەڭبەك ءوتىلى بار ادامدارعا ورتاق زەينەتاقىنى قامتيدى.
* ەكىنشى دەڭگەي – جۇمىسكەرلەردىڭ مىندەتتى 10% جارنالارىن (مزج), جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن (مكزج) – زياندى, قاۋىپتى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەر تابىسىنىڭ 5% مولشەرىن قامتيدى. 2024 جىلدان باستاپ جيناقتاۋشى جۇيە جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىمەن (جمزج) تولىقتىرىلدى, ولار تەك 1975 جىلى, ودان كەيىن تۋعان قىزمەتكەرلەرگە ارنالىپ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل شارا ورتاق زەينەتاقىنى پايدالانۋعا مۇمكىندىگى جوق قىزمەتكەرلەردىڭ كورسەتىلگەن ساناتىن زەينەتاقىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيىمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
* ءۇشىنشى دەڭگەي – جەكە جانە كورپوراتيۆتىك ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنان تۇرادى.
ناتيجەسىندە, زەينەتاقى تولەمدەرى ەكى كوزدەن: مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بازالىق جانە ورتاق زەينەتاقى تۇرىندە, بجزق-دان جارنالار مەن ەسەپتەلگەن ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.
ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسى – ءادىل, تۇراقتى, جاھاندىق ترەندتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, زاماناۋي جاعدايلاردى ەسكەرىپ, ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىرادى. زەينەتاقى شوتىنداعى جيناقتار سالىمشىنىڭ مەنشىگى بولىپ تابىلادى جانە مۇراعا قالدىرىلادى. قازاقستان – زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, ساقتالۋىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كەپىلدىك بەرەتىن الەمدەگى جالعىز ەل.
قارت ادامدار سانى كوبەيىپ كەلەدى
قازىر الەمدە دەموگرافيالىق ەرەكشە احۋال قالىپتاسىپ وتىر, ياعني ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى مەن قارت ادامدار سانىنىڭ ءوسىمى بايقالادى. بۇل قۇبىلىس ءبىزدىڭ ەلگە دە ءتان. ساندىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2021 جىلى ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70,23 جاس بولسا, 2023 جىلى 75,09 جاسقا دەيىن وسكەن. بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى الەمدەگى مەملەكەتتەر دەموگرافياسىندا قارت ادامداردىڭ ۇلەسى باسىم بولادى ەكەن. 60 جانە ودان جوعارى جاستاعى ادامداردىڭ ۇلەسى ەلىمىزدە 2008 جىلى 9,7% بولسا, 2023 جىلى 13,6%-دى كورسەتكەن. 2050 جىلعا قاراي 16,7%-عا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر, ياعني 25 جىلدان كەيىن ورتا ەسەپپەن ءاربىر التىنشى ەل ازاماتى 60 جاستان اسا ءومىر سۇرەدى. «بجزق» اق دا ءوز جۇمىسىندا وسى بولجامداردى باسشىلىققا الادى.
ال بۇعان كەرى قۇبىلىس – بالا تۋ كورسەتكىشى ەداۋىر تومەندەگەن. بۇۇ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا ەلىمىزدە 2023 جىلى تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى ءبىر ايەلگە شاققاندا 3,05 بالادان 2,96 بالاعا دەيىن تومەندەگەن. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بولجامىنا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 2,42 بالاعا دەيىن تومەندەيدى. بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى دە جاھاندىق ءۇردىس. ماماندار مۇنداي قۇبىلىس ەڭبەككە قابىلەتتى 1 ادامعا شاققانداعى دەموگرافيالىق جۇكتەمەنى ارتتىرا تۇسەدى دەپ تۇجىرىمدايدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە ەل حالقىنىڭ سانى 20 ملن 160 مىڭ ادامعا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە 25 جاسقا دەيىنگىلەرى – 8,5 ملن (42,6%), 25 جاستان 65 جاسقا دەيىنگىلەر – 9,7 ملن (48,5%), 65 جاستان اسقاندار – 1,8 ملن ادام (8,9%). جالپى ەلىمىزدەگى حالىق سانى 2050 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 26,3 ملن ادامعا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر.
ءبىز مۇنىڭ بارلىعىنا نەگە توقتالىپ وتىرمىز؟ قازىرگى دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەر قوعامعا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋعا بايلانىستى ماڭىزدى مىندەت قويىپ وتىر. بۇل مىندەتتى دەموگرافيالىق, ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا نەعۇرلىم تەگەۋرىندى, ءتوزىمدى بولا الاتىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى شەشەدى.
زەينەتاقى جۇيەسىندەگى جاڭاشىلدىق
ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسى قارجىلىق تۇراقتىلىق پەن اكتيۆتەردىڭ ءوسۋىن ساقتاپ كەلەدى. 2024 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا زەينەتاقى جيناقتارى 21,4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. جىل باسىنان بەرى بجزق سالىمشىلارىنىڭ شوتتارىنا 2,1 ترلن تەڭگەدەن استام تازا ينۆەستيتسيالىق كىرىس ءتۇستى, بۇل 2023 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 52,3%-عا ارتىق.
جالپى, سوڭعى ەكى جىل زەينەتاقى جۇيەسى ءۇشىن جاڭالىقتارعا تولى بولدى. 2023 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە كۇشىنە ەنگەن الەۋمەتتىك كودەكستىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن بارلىق ساناتتاعى ەڭبەككەرلەر تولەۋگە مىندەتتەلدى. جەكە كاسىپشىلىك جاساپ جۇرگەندەر دە, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق, كونسۋلدىق مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىندەر دە زەينەتاقى جارناسىن تولەي باستادى. زەينەتكە ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى بويىنشا شىققان ادامدارعا مىندەتتى جارنالار ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلعان جيناعىنىڭ بارلىعىن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا نەمەسە ەمدەلۋگە جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. جەرلەۋگە بەرىلەتىن ءبىر رەتتىك تولەمنىڭ سوماسى كوبەيتىلدى. ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بجزق-نىڭ تسيفرلىق زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ دەڭگەيى 92%-دان استى. مۇنى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ميلليونداعان ازاماتتار كۇندەلىكتى پايدالانادى.
بيىل دا جاڭالىقتار از بولعان جوق. 1 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءار بالاسىنىڭ نىسانالى جيناقتاۋ شوتىنا 100 اقش دوللارى 52 تسەنتى مولشەرىندە اقشا ءتۇسىپ, ونى بيىل كامەلەتكە تولعان ازاماتتار تۇرعىن ءۇي نەمەسە ءبىلىم الۋ اقىسىن تولەۋ ماقساتىنا پايدالانۋعا مۇمكىندىك الدى.
سونداي-اق جىل باسىنان بەرى جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (جمزج) تولەنە باستادى. جمزج مولشەرى قىزمەتكەردىڭ ايلىق تابىسىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى, ونى جۇمىس بەرۋشى ءوز ەسەبىنەن اۋدارادى. وسى رەتتە جارنا بىرتىندەپ ۇلعايتىلادى. بيىل 1,5% مولشەردەن باستالعان سوما 2028 جىلى قىزمەتكەردىڭ تابىسىنىڭ 5%-ى مولشەرىنە جەتكىزىلمەك. بۇل شارا 1975 جىلدان كەيىن تۋعان, زەينەتاقى مولشەرى زەينەتاقى اۋدارىمدارىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىن وتانداستارىمىزدى قولداۋعا باعىتتالعان. زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلارعا ارنالعان زەينەتكەرلىككە دەيىنگى تولەمدەر ەنگىزىلدى. مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى (مكزج) كەمىندە 84 اي اۋدارىلعان قىزمەتكەرلەرگە 55 جاسقا تولعاننان باستاپ قولجەتىمدى بولادى.
زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋمەن ۇلتتىق بانك اينالىسادى. ال 2021 جىلدان باستاپ مۇنداي قۇزىرەت ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشىلارعا (يپب) دا بەرىلدى. ءبىزدىڭ جيناعىمىزدى ساقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوبەيتۋ دە ولاردىڭ تىكەلەي مىندەتى.
الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىلدانۋىمەن قاتار سالىمشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىس الۋ مۇمكىندىكتەرى دە كەڭەيدى. ەندى مزج مەن مكزج ەسەبىنەن 50% مولشەرگە دەيىن, ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن (ەزج) 100%-عا دەيىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۋدى. مەملەكەت مزج مەن مكزج ەسەبىنەن تۇزىلگەن زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋىنداعى بولىگىنىڭ ساقتالۋىنا ينفلياتسيا دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, كەپىلدىك بەرەدى. ال مزج مەن مكزج جيناقتارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋىنا بەرىلگەن بولىگىنىڭ ساقتالۋىنا سالىمشى تاڭداعان يپب جاۋاپتى.
بۇل رەتتە بجزق زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ دە ەسەبىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرا بەرەدى. سالىمشىلار ۇيالى قوسىمشاداعى جەكە كابينەتتە يپب-نىڭ وزدەرى ءۇشىن قانشا اقشا تاپقانى تۋرالى اقپاراتتى كورە الادى. ال ماماندار ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتىڭ ناتيجەلەرىن ۇزاق مەرزىمدى, كەم دەگەندە ءبىر جىل كەزەڭ ىشىندە باعالاۋعا كەڭەس بەرەدى.
جالپى, 2021 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنان 2024 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىنگى ارالىقتا 41 936 ءوتىنىش بويىنشا 57,5 ملرد تەڭگە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا اۋدارىلعان ەكەن.
ءتۇيىن
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا 12,2 ملن-نان استام جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى شوتى بار. ەڭ باستىسى, قازىردىڭ وزىندە شامامەن 500 مىڭ وتاندىق زەينەتكەر زەينەتاقىسىن قوردان الىپ وتىر. ارينە, زەينەتاقى كولەمى ءارتۇرلى دەڭگەيدە. دەمەك, رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەپ, زەينەتاقى جارنالارىڭىزدى قورداعى جەكە زەينەتاقى شوتىڭىزعا تۇراقتى تۇردە اۋدارىپ, ونى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
سالىمشىلار مەن الۋشىلاردىڭ قورداعى زەينەتاقى جيناقتارى تەك قانا جارنالاردان تۇرمايدى. ولارعا كۇن سايىن ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەپتەلىپ وتىرادى. ونىڭ مولشەرى سالىمشىنىڭ شوتىنداعى قاراجاتتىڭ, اي سايىن تۇسەتىن جارنالاردىڭ كولەمىنە, ولاردىڭ ءتۇسۋ جيىلىگىنە, جيناقتاردى ينۆەستيتسيالاۋ كەزەڭىنە, سونداي-اق ساتىپ الىنعان باعالى قاعازداردىڭ نارىقتىق باعاسى مەن ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىنە تىكەلەي تاۋەلدى. بۇگىندە قورداعى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ 70 پايىزى سالىمشىلاردىڭ جارنالارىنان, 30 پايىزى تولەمدەردى ەسكەرە وتىرىپ جيناقتالعان ينۆەستيتسيالىق كىرىستەن تۇرادى.
بولاشاق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى سالىمشىلاردىڭ جارنالاردى قورعا قانداي مولشەردە, قانشالىقتى تۇراقتى اۋدارعانىنا بايلانىستى. قازىر جيناپ جاتقان اقشامىز ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ ارقاسىندا ءوسىپ جاتىر. باسقاشا ايتساق, ساۋساقتىڭ ۇشىن قيمىلداتپاي تابىس تاۋىپ جاتىرمىز. ول ءبىزدىڭ, ياعني سالىمشىلاردىڭ بىلدىرگەن سەنىمىنە بەرىلگەن ديۆيدەند. سوندىقتان قازىنالى قارتتىققا قامداعان قارجىڭىزدى شاماڭىز كەلگەنشە ساقتاپ, قورداعى جيناعىڭىزعا تيىسپەگەنىڭىز ابزال.
نۇرلان سارسەنعالي ۇلى
