وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن باياناۋىل اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى, رۋحانيات جاناشىرى قوراباي شاكىروۆ پەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ باستاما كوتەرىپ, ءوڭىردىڭ ساي-سالاسىندا جاتقان بالباستاستاردىڭ بارلىعىن سۋرەتكە ءتۇسىرتىپ, ولشەمدەرىن جاساعان. بۇلار – بىزگە بەلگىلىلەرى عانا. ودان سوڭ جەرگىلىكتى اعايىندى شەبەرلەر بالتا, بالعا ءجامىنوۆ دەگەن ازاماتتارعا تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ كوشىرمەسىن اينا-قاتەسىز قاشاتىپ, اۋدان ورتالىعىنا جىيىپ قويادى. بۇگىندە بۇل كوشىرمەلەر باياناۋىل كەنتىنىڭ ورتالىعىنداعى باققا قويىلىپ, تۇپنۇسقالارىنىڭ ورنالاسقان جەرى تۋرالى تاقتايشالار ورناتىلعان.
قازاقستانداعى بالبالتاس تاريحى تۋرالى العاشقى زەرتتەۋدى اكادەميك الكەي مارعۇلان جۇرگىزگەنى ءمالىم. عالىم «ەجەلگى مادەنيەت كۋاگەرلەرى» ەڭبەگىندە بالبالتاستار ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ءدىني عۇرىپتىق كەشەنى ەكەنىن جازعان. «ەجەلگى تۇركى عۇرىپتىق كەشەنىنىڭ قۇرامى ارنايى بارىق-كەسەنەدەن, قورعاننان, ساندىقتاستان, ءماتىن جازىلعان بىتىكتاستان جانە ونىڭ تۇعىرتاسىنان (نەمەسە تاسباقاسى), سونداي-اق بادىزدەر – بالبالداردان تۇردى (سانى 10-600 دانادان استامعا دەيىن بارادى). ەجەلگى تۇركى عۇرىپتىق كەشەندەرىنىڭ كوپشىلىگى قاعان, تەگىن, تارحان, ءچۇر, ءتۇدۇن سىندى بيلىك يەلەرىنىڭ جانە اتاقتى بەكزادالارىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالىپ جاسالدى. قاراپايىم حالىققا ارنالعاندارى دا بار. وسى كەشەندەردە ازا تۇتۋ, اس بەرۋ نەمەسە ارۋاققا باعىشتالعان «جوقتاۋ» سياقتى ەتنوستىڭ تىرشىلىك تسيكلىنىڭ اسا ماڭىزدى عۇرىپتىق جوسىندارى اتقارىلعان», دەپ باياندالادى ەڭبەكتە.
باياناۋىل توڭىرەگىنەن الكەي مارعۇلان 50-گە جۋىق بالباستاس ساناپ شىققان ەكەن.
– بۇل توڭىرەكتە كۇركەلى, قىزىلتاۋ, تورايعىر, قاراتومار اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ اۋماعىندا بالبالتاستار ءجيى كەزدەسەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كوبىن كەزىندە كەڭەستىك ارحەولوگتەر توناپ, سىندىرىپ, رەسەيدەگى مۋزەيلەرگە الىپ كەتكەن. بىزگە جەتكەندەرى شامالى عانا. امان قالعاندارىنىڭ جاعدايى دا وڭىپ تۇرعان جوق. ءار جەردە شاشىلىپ, ەلەۋسىز جاتىر. مال سۇيكەنىپ, قۇلاپ جاتقاندارى دا بار. ولاردى ورنىنان قوزعاماي, تەك كوشىرمەلەرىن جاساۋدى ءجون دەپ شەشكەن ەدىك. سول ويىمىزدىڭ دۇرىس بولىپ شىققانىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر, – دەيدى ولكەتانۋشى, تۋريزم سالاسىنىڭ ۇزدىگى, «ەلىم-اي» تۇڭعىش سىيلىعىنىڭ يەگەرى التىنبەك قۇرمانوۆ.
باياناۋىلداعى بالبالتاستار شامامەن VI-VIII عاسىرلارعا تيەسىلى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن التىنبەك اعا كەيبىر تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ارنايى ىزدەپ بارىپ, باسىنا بەلگىتاستار قويۋعا اتسالىسقان. سونىڭ ءبىرى – قىزىلتاۋداعى سىرى عالىمدارعا ءالى كۇنگە بەيمالىم «جۇمباق قىز» تاسى مەن «قۇلان اۋليە ۇڭگىرى».
«بالبالتاستار كونە تۇركى داۋىرىندە بابالاردىڭ رۋحىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ نىشانى رەتىندە قويىلعان. ەكىنشىدەن, حالقىمىز كوشىپ بارا جاتقاندا اتا-باباسى جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن دەپ, بۇل جەردە قۇرباندىق شالعان. ياعني كەيبىر ورىندار كادىمگى تاڭىرشىلدىك سەنىمىنىڭ عيباداتحاناسى ىسپەتتى بولعان. اتاقتى ويشىل ءارى شەشەن يوللىق تەگىن اكەسى بىلگە قاعانعا ەسكەرتكىش ورناتقاندا بىلاي دەپ جازعان: «اكەم قاعانعا بالبىق (بالبال) تىكتىم». ياعني بالبالتاس دەگەن كوبىنە قابىر باسىنا تۇرعىزىلاتىن, تاستان قاشاپ جاسالعان ادام ءمۇسىنى. كوسەمدەر مەن ابىزدار دۇنيەدەن وتكەندە ەرەكشە اسپەتتەلىپ جاسالعان. اناۋ قالماققىرعان, كۇركەلى ايماقتارىندا مەنىڭ بالا كەزىمدە بالبالتاستار ءجيى كەزدەسەتىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, ولاردىڭ كوبى تونالدى. ءوزىم كۋا بولعان ءبىر كەلەڭسىز جايت, رەسەيدەگى ومبىنىڭ ولكەتانۋ مۋزەيىندە بولعانىمدا كەزىندە باياناۋىلدان كورگەن بالبالتاستاردى ۇشىراستىردىم. قايبىر جىلدارى كورشى ەلدىڭ عالىمدارى الىپ كەتكەن عوي. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى قولدان قۇرتقانى بەلگىلى. وسىنداي تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدى توناپ اكەتىپ, تۇركى حالىقتارىندا ەشقانداي وركەنيەت بولماعان دەگەن سىڭارجاق پىكىرلەر ايتىلىپ كەلدى», دەپ قىنجىلدى ولكەتانۋشى.
التىنبەك جۇمات ۇلى باياناۋىلداعى تاريحي كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا جەرگىلىكتى بيلىك ارەكەتسىزدىك تانىتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. ماسەلەن, جاسىباي دەمالىس ايماعى ورنالاسقان جەردە ەجەلگى ساق زامانىنان قالعان ەسكەرتكىشتەر مەن XVII-XVIII عاسىرلاردا قازاق-جوڭعار سوعىسىندا قازا بولعان باتىرلارىمىزدىڭ زيراتتارى بارشىلىق. ول اۋماقتار اناۋ ءبىر جىلدارى رەسمي قۇجاتتاردا ايرىقشا قورعالاتىن جەر رەتىندە كورسەتىلگەن ەكەن. الايدا باياناۋىل ۇلتتىق پاركىنىڭ باسشىلىعى مەن اۋدان اكىمدەرى اۋىسا-اۋىسا, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا الۋ ماسەلەسى ۇمىت قالعان. سالدارىنان تاريحىمىزدى باياندايتىن ەسكەرتكىشتەر كەيىنگى جىلدارى تىپ-تيپىل ەتىپ بۇزىلىپ, ورنىنا دەمالىس ۇيلەرى سالىنعان. بۇل جەرلەردە بۇگىندە «كەڭ دالا», «زولوتىە پەسكي» دەگەن دەمالىس ۇيلەرى پايدا بولىپتى.
ولكەتانۋشى اۋدان ورتالىعىنداعى بالبالتاستار كوشىرمەسىنىڭ ورنالاسقان جەرىنە دە كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزدى. «الدىندا مەملەكەتتىك تۋ الاڭىندا, كوزگە تۇسەتىن, بيىكتەۋ جەردە تۇرعان ەدى. كەيىن ورتالىقتاعى بالالار وينايتىن باققا اكەپ تاستاپتى. ەندى ەلەۋسىز جاتىر. وسىنى باياناۋىل بيلىگى نازارىنا السا ەكەن», دەپ تىلەگىن جانە قوستى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
