اپاتتىڭ سىن-قاتەرى مەن ساباعى

اۋا رايىنىڭ توتەنشە جاعداي­لا­رىنىڭ شامامەن 75 پايىزى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى. جىل سايىن الەمدە ميلليونداعان ادام سۋ تاسقىنى, قۇرعاقشىلىق, جىلۋ تولقىندارى سياقتى توتەنشە اۋىتقۋلاردىڭ اسەرىنە تاپ بولادى. بۇۇ-نىڭ ەسەپتەۋىنشە, 2030 جىلعا قاراي جىل سايىن شامامەن 560 اپات بولۋى مۇمكىن. تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى وراسان زور زيانىمەن قوسا, ەلدەردىڭ دامۋىنداعى, عالامدىق يگىلىكتەردى بولۋ­دە­گى تەڭسىزدىكتىڭ وسۋىنە اپارادى. دۇلەي اپات سالدارىنان 2020 جىلى الەمنىڭ بارلىق ەلى شەككەن جيىنتىق شىعىن 270 ملرد دوللاردى قۇراسا, 2021 جىلى 320 ملرد دوللارعا جەتكەن. جىل سايىنعى اپاتتان كەلگەن زالال 400 ملرد دوللارعا جاقىنداپ قالعانىن ايتىپ دابىل قاققان مامانداردىڭ تاياۋ كەزەڭگە جاساپ وتىرعان بولجامى دا كوڭىل كونشىتپەيدى.

ورتالىق ازيانىڭ وزگە وڭىرلەرى سياقتى, ءبىزدىڭ ەلىمىز دە كليماتتىڭ وزگەرۋ قاۋپىنىڭ ۇدەۋىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. توپان سۋ اۋىر انتروپوگەندىك زارداپتارمەن, ەكونوميكالىق شىعىندارمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق دەرلىك وڭىرىنە قاۋىپ توندىرەدى. كوپتەگەن جىلداعى ەڭ اۋقىمدى سۋ تاسقىنى 300 ميلليارد تەڭگە شىعىن كەلتىردى. اباي, قوستاناي وبلىستارىنداعى الاپات ورمان ءورتى 100 مىڭ گەكتاردان استام القاپتى جالمادى. «سەمەي ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىنداعى ءتىلسىز جاۋدىڭ سالدارىنان 15 ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. كەيىنگى جىلدارى جيىلەپ, ءدۇمپۋى كۇشەيگەن جەر سىلكىنىسى دە جۇرتتىڭ قۇتىن قاشىرىپ, ساناسىن سان-ساققا جۇگىرتتى. سىن-قاتەرلەر كليماتتىڭ وزگەرۋىنە سالماقتى قاراپ, تابيعي اپاتتان ساقتانۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى تاسىلدەرىن قابىلداۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارادى.

جىل سايىن 13 قازاندا الەم اتاپ وتەتىن حالىقارالىق اپاتتار قاتەرىن ازايتۋ كۇنى ءوسىپ كەلە جاتقان تابيعي, تەحنوگەندىك, بيولوگيالىق تاۋەكەلدەر جاعدايىندا ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, ماتەريالدىق, مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدا مەملەكەتتەر مەن جۇرتشىلىق تاراپىنان ۇدايى كۇش-جىگەر جۇمسالۋى قاجەتتىگىن ەسكە سالادى. 1989 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى بەكىتكەن ماڭىزدى داتا بۇل پروبلەمانىڭ اۋقىمىن, قانشالىقتى قاۋىپتى ءۇردىس بايقالاتىنىن باعالاۋعا شاقىرادى. نەگىزگى ماقسات – جاھاندىق مادەنيەتتى ىنتا­­لاندىرۋ, اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا, ولاردىڭ سالدارىن بولدىرماۋعا باعىت­­تالعان شارالاردان حالىقتىڭ حابار­دار­لى­عىن ارتتىرۋ. حالىقارالىق ستراتەگيا تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدىڭ, قولجەتىمدى قۇرالدارعا قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن بىلدىرەدى.

ەلىمىزدىڭ سەنداي نەگىزدەمەلىك باع­دار­لاماسى, پاريج كەلىسىمى سياقتى حا­لىقارالىق قۇجاتتار شەڭبەرىندەگى مىن­دەتتەمەلەرى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ, تومەنكومىرتەكتى دامۋ سالا­سىن­داعى, سونداي-اق تابيعاتتى پايدالانۋدى تۇراقتى رەتتەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى شەشىمدەردى ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدى شيراتا تۇسەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ بارىسىندا ەلىمىز تابيعي اپاتتارعا توزىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ەنگىزىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – جاپونيا ۇكىمەتىمەن, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلعان «ورتالىق ازياداعى اپاتتار مەن كليماتتىڭ وزگەرۋ قاۋپىنە قالالاردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ» جوباسى. ول كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن تابيعي اپاتتار قاۋپىن ازايتۋ شارالارىن قالا قۇرىلىسى مەن دامۋىنا ىقپالداستىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە, قىرعىزستاندا, تاجىكستاندا, تۇرىكمەنستاندا, وزبەك­ستاندا ىنتىماقتاستىقتىڭ وڭىرلىك تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى كەشەندى ءتاسىلدى قولدانۋدى كوزدەيدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرىن ەلىمىزدەگى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا ينتەگراتسيالاۋعا باعىت­تالعان. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى جاسىل كليمات قورىنىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن سەرىكتەستىكتە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبا شەڭبەرىندە ازاماتتىق قورعاۋ, توتەنشە جاعدايلار سالاسىنداعى, سونداي-اق ورمان, سۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورلارىنداعى ۇلتتىق زاڭنامانى تالداۋ ماقسات ەتىلگەن. سونىمەن قاتار ۇلتتىق, اۋماقتىق دامۋ جوسپارلارىنا بەيىمدەلۋدى ينتەگراتسيالاۋعا جاعداي جاسالىپ, تاۋەكەلدەر انىقتالماق.

الەمدىك قوعامداستىق سەنداي نەگىز­دەمەلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە, سونداي-اق ودان تىس اپاتتار قاتەرىن ازايتۋعا قاتىستى قابىلداپ جاتقان شارالار, نەگىزىنەن حالىقتى ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسىن دامىتۋ ادام شىعىنىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2022 جىلى بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش 2027 جىلعا قاراي ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەلەرى جەر بەتىندەگى ءاربىر ادامدى قورعاۋى تيىستىگىن ەرەكشە ايتتى.

«بارلىعىنا ەرتە ەسكەرتۋ» باستاماسى بۇۇ ۇيىمدارىنىڭ, ۇكىمەتتەردىڭ, ازاماتتىق قوعامنىڭ, مەملەكەتتىك, جەكە سەكتوردىڭ دامۋ سەرىكتەستەرىنىڭ كەڭ جۇيەسىن بىرىكتىرەدى. قازىردىڭ وزىندە قازگيدرومەتتى (بولجاۋ ءۇشىن), داعدارىس جاعدايىنداعى باسقارۋ ورتالىعىن (ۇيلەستىرۋ ءۇشىن), 112 بىرىڭعاي كەزەكشى-ديسپەتچەرلىك قىزمەتتى (شۇعىل قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن), سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا ازىرلەنىپ جاتقان سۋ تاسقىنىن بولجاۋ, مودەلدەۋدى قامتيتىن بىرىڭعاي مونيتورينگ جۇيەسىن دامىتۋ ارقىلى ناقتى قادامدار جاسالدى.

دەسەك تە ەلدىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلىنا قاراماستان, جاڭا قاۋىپتەر مەن سىن-قاتەرلەر, ءوسىپ كەلە جاتقان كليماتتىق تاۋەكەلدەر ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى قايتا قاراپ, ودان ءارى جەتىلدىرۋدى, اپات سالدارىن جويۋدان ولار­دىڭ الدىن الۋعا كوشۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق.