الەۋمەتتىك سايكەستىكتىڭ قىر-سىرى

كوپقىرلى الەمدە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ تا­نىمال ساناتتارىنىڭ بىرى­نە اي­نالعان سايكەستىك (identity) ۇعى­مى الەۋمەتتانۋ, مادەنيەت­تا­نۋ, ءتىلتانۋ, تاريح, فيلوسوفيا, ەكونوميكا, پسيحولوگيا, ءتىپتى ماركەتينگ سالاسى مامان­دا­رىنىڭ تەرەڭ زەرتتەۋىنە ارقاۋ بولعان. بۇل تۇجىرىمداما الدە­قاشان پاندىك شەكارادان اسىپ, جەكە, الەۋمەتتىك, مادەني, ساياسي قۇبىلىس رەتىندە كورىنىس تاپتى. قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سترا­تيفيكاتسياسى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گە­يى مەن ساپاسى, كەدەيلىك پەن الەۋمەتتىك شەتتەلۋ, ءادىل دە ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساياسات قۇرۋ تۋرالى ءداستۇرلى ماسەلەلەردەن باسقا, قازىردە الەۋمەتتىك عىلىمداردىڭ كۇن تارتىبىنە سايكەستىكتىڭ كوپ­دەڭ­گەيلى قۇرىلىمى, ادام مەن قورشاعان ورتانىڭ قارىم-قاتىناسى, قوعامنىڭ تەحنو­لو­گيا­لىق وزگەرىستەر مەن سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋى, وتكىر توپتار اراسىنداعى قاقتىعىستار, قۇندىلىق ايىرماشىلىقتارى سياقتى ماسەلەلەر شىقتى. الەۋ­مەتتىك الەمدەگى بەتالىس, كوپ­با­عىتتى, ترانسفورماتسيالىق, ديناميكالىق ۇدەرىس وتكەنگە عى­لى­مي كوزقاراس, بولاشاققا بايسالدى بولجام جاساۋدى قاجەت ەتەدى.

قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك ساي­كەستىك (ول كەيدە الەۋمەتتىك بىرە­گەيلىك دەپ تە اتالىپ ءجۇر) ماسەلەلەرى تۇركىتىلدەس ەلدەر­دىڭ قاتىسۋىمەن الماتىدا وتكەن الەۋ­مەتتانۋشىلاردىڭ VIII كون­گرەسىندە كەڭ تالقى­لاۋ­عا نەگىز بولدى. قازاقستان الەۋ­مەت­تانۋشىلار قاۋىم­داس­تى­عى (حالىقارالىق الەۋمەتتانۋ قاۋىمداستىعىنىڭ (ISA) تۇراقتى مۇشەسى) ۇيىمداستىرعان ءىس-شارا مامانداردى داعدى-تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا بىرىكتىرىپ, ءتۇرلى ەلدەردەگى الەۋمەتتىك ساي­كەس­تىك ماسەلەسىنە الەۋمەتتانۋ زەرتتەۋلەرى تۇرعىسىنان قاراۋ­عا, جاھاندانۋ مەن كوشى-قون ۇدە­رىستەرىنىڭ قوعامنىڭ قالىپ­تاسۋىنا اسەرىن تالقىلاۋعا مۇم­كىن­دىك بەردى. مەملەكەت باسشىسى ماڭىزدى ىستەرگە ساراپشىلاردى جۇمىلدىرىپ, كەشەندى تالداۋلارعا سۇيەنىپ شەشىم قا­بىل­داۋدىڭ وزەكتىلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەر كەزەڭىندە قوعامنىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن مۇنداي جوبا الەۋمەتتانۋ ۇيىم­دارى مەن مامانداردىڭ عىلى­مي-تاجىريبەلىك الەۋەتىن ورتاق مۇد­دە­گە جۇمىلدىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى.

ەكونوميكالىق ورتانىڭ, الەۋ­مەت­تىك قۇرىلىمنىڭ كۇردە­لەن­ۋى, ەل­دەردىڭ ءوزارا تاۋەلدىلىگى الەۋ­مەت­تىك عىلىمدار الدىنا جاڭا مىندەت-شەشىمدەر قويدى. عاسىر شيرەگىنە ەندى عانا جەتە باستاساق تا, جاڭا ءومىر شىندىعىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. الەۋمەتتىك دامۋ ۇدەرىسىنىڭ سايكەستىككە ىق­پالى مەن ونىڭ ادىستەمەلىك پروب­لەمالارىنا توقتالعان قازاق­ستان الەۋمەتتانۋشىلار قاۋىم­داس­تى­عى پرەزيدەنتى مارات ءتاجين­نىڭ ايتۋىنشا, ەگەر الەۋ­مەت­تىك سايكەستىك – ادامنىڭ ءوزىن قانداي دا ءبىر توپقا جاتاتىنىن ءتۇيسىنۋى بولسا, زاماناۋي الەمنىڭ قات­پار­لى سيپاتتاماسىنا بايلا­نىس­تى سايكەستىك مەحانيزمىنىڭ وزگەرۋى بارىسىندا كوپمولشەرلى سايكەستىك, ءتىپتى ودان دا قۋاتتىسى – گيبريدتى سايكەستىك سەكىلدى جاپپاي قۇبىلىس تارالا باستادى. بۇگىندە ۆيرتۋالدى سايكەستىك تۋرالى ايتۋعا تولىق نەگىز بار. قۇدىرەتى كۇشتى ءتۇرلى دۇنيەجۇزىلىك با­زا­لىق دەرەكتەردىڭ, جەلى­لىك قاۋىم­داستىقتاردىڭ ىق­پا­لى ارت­قان سايىن الەمدە ميل­ليون­داعان ادام, اسىرەسە جاس­تار كوم­پيۋتەرلىك, قۇمار ويىن­دار­دىڭ جەتەگىنە ەرىپ, ۆيرتۋال­دى الەمگە سىناپتاي ءسىڭىپ بارا جاتىر. سونداي-اق ەگەر بۇرىن­دارى ادامداردىڭ باسىم بولى­گى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك توبىن وبەك­تيۆ­تى تۇردە تاڭداپ, ءارى قاراي سوعان سايكەس بولۋعا, توپتىق مىنەز-ق ۇلىققا, نورمالار مەن ستان­دارت­تار­عا, قۇندىلىقتارعا تالپىنسا, بۇگىندە بۇل سايكەستىك جىلدان-جىلعا شاپشاڭ وزگەرىپ بارا جاتقانىن, كوز الدىمىزدا بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ سىن-سيپاتىنىڭ, كەلبەتىنىڭ قۇبىلۋىن بايقايمىز.

زاماناۋي ەۋروپا قالالارىن­داعى كۆارتالداردىڭ ەتنوستىق ەرەكشەلىگى, سول سەكىلدى ىزگىلەندىرۋ بارىسىندا ورتالىق ازيادا قار­قىندى بايقالىپ وتىرعان اۋىل­دىق ميگرانتتاردىڭ ء(بىرىن­شى, ءتىپتى ەكىنشى ۇرپاعىنىڭ) ۋرباندالعان ايماققا نەمەسە مەگا­پو­ليستەرگە اعىلۋى – كوپ­مول­شەرلى سايكەستىكتىڭ ايقىن كورىنىسى. م.ءتاجين مۇنداي شىن مانىندە كۇردەلى پروبلەماعا جەكە پىكىر-بايلام توڭىرەگىنەن ەمەس, تەرەڭ ادىستەمەلىك-تەورە­تيكالىق تۇرعىدان قاراۋ قاجەت­تى­گىنە نازار اۋداردى. قاق تورا­عاسى الەۋمەتتىك سايكەستىك (social identity) سىندى ءىرى ۇعىم اياسىندا جاڭا الەۋمەتتىك لەكسيكا, ءتيىمدى ادىستەمە جاساپ, تازا تەو­رە­تي­كالىق تۇرعىدا ىلگەرى جىل­جۋعا, سول ارقىلى ءجۇرىپ جات­قان ۇدە­رىس­تەردى بارابار تۇسىنۋگە بولاتىنىن جەكىزدى.

ەۋرازيا الەۋمەتتانۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى حاياتي تۇفەكچيوعلۋ جاڭا بىرە­گەي­لىكتى, ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ما­سە­لەسىنىڭ ومىرلىك ماڭىز­دى­لى­عىن ارت­تىراتىن تاعى ءبىر اسپەكت دەموگرافيالىق قۇرىلىممەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. «تاۋەل­سىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاق­ستان حالقىنىڭ قۇرامىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى 50 پايىزدان از بولدى. سونىمەن قاتار ەلدە الەم ءۇشىن بىرەگەي بولىپ سانالاتىن تىلدىك ماسەلە وتكىر تۇردى. قازاق قوعامى كوپۇلتتى جانە كوپتىلدى. تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى كەزەڭدە ورىس ءتىلى كوپتەگەن ەتنوستىق توپ­تاردى بايلانىستىراتىن ءتىل قىزمەتىن اتقارعان. دەمەك قا­زاق­ستان ءۇشىن بىرەگەيلىك پەن ۇلتتىق قۇرىلىم ماسەلەسى باسقا كوپتەگەن قوعامدارعا قاراعاندا الدەقايدا ماڭىزدى ءارى كۇردەلى», دەيدى ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­­­سورى.

رەسەي سالىستىرمالى الەۋ­مەت­­تىك زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تىنىڭ دي­رەك­­تورى ا.اندرەەنكوۆانىڭ پا­يى­مىنشا, الەۋمەتتىك عى­لىم­دار­دىڭ جاڭا ادىستەمەلىك مۇم­كىن­دىكتەرى ءتۇرلى ەلدەر مەن مادەنيەت­تەر­دەگى الەۋمەتتىك تەوريالاردى تەكسەرۋگە, مونوەلدىك مودەلدەن الشاقتاۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە كەم دەگەندە ءىشىنارا جاقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدەرگە ورتاق الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق, ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى, سونداي-اق الەۋمەتتىك ءومىردىڭ بىرەگەيلىگىن, ءارتۇرلى توپتاردىڭ قۇرىلىمىن زەرتتەۋ شىن مانىندە جاھاندىق عى­لىم­نىڭ ءومىر سۇرۋى­نە ىقپال ەتەدى.

وزبەكستاننىڭ «يجتيموي فيكر» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق پىكىر زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ن.راحيموۆا تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن, كوڭىل-كۇيىن, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندارعا جەتكىزۋدەگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ, ساۋال­نا­مالاردىڭ ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەنىنە توقتالىپ, وزبەكستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىگى جو­نىندەگى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. الەۋمەتتانۋشىلار, ساياساتتانۋشىلار, تاريحشىلار, فيلوسوفتار قوزعالعان تاقىرىپ اياسىندا ءوز كوزقاراستارىن بايانداپ, پىكىرتالاسقا قاتىسقان ساراپشىلار دەرەكتەردىڭ اشىقتىعى مەن جۇرتشىلىققا كەڭ قولجەتىم­دى­لىگى ماسەلەسىنە ماڭىز بەردى. قاۋىم­داستىق بۇگىندە وتاندىق الەۋ­مەتتانۋشىلاردىڭ ينتتەلەك­تۋال­دىق, ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق الەۋەتىن جەتىل­دى­رۋدە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. العاشقى كونگرەس­تەن باستاپ مازمۇندى, اۋقىمدى باع­دارلامالار قاتىسۋشىلارعا پراك­­­تيكالىق داعدىلارمەن قاتار جاڭا زەرتتەۋ يدەيالارىن ۇسىنىپ, ولار­­دىڭ كاسىبي بايلانىس جەلىسىن بايىتىپ كەلەدى.

ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار اتاپ وتكەندەي, وتاندىق الەۋمەتتانۋ سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ۋاقىتتىڭ سىن-تەگەۋرىندەرىنە جاۋاپ بەرە الاتىن بىلىكتى مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. ولار تەوريالىق شەڭبەرلەردى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان تەحنيكالىق داعدىلارعا يە بولۋى ءتيىس. بۇل كاسىبي سۇرا­نىس­تى ەلدە زەرتتەۋشىلەر مەن ساراپشىلارعا ارنالىپ جاڭادان اشىلىپ جاتقان مەكتەپتەر مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى قۋات­تاپ وتىر. كونگرەسس اياسىن­دا وتكى­زىلگەن جاس سوتسيولوگتەر فو­رۋمى قالىپتاسقان ساباق­تاس­تىقتىڭ ساقتالۋىنا جول اشا­دى. فورۋم اياسىنداعى وقى­تۋ­لار ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ الەۋمەتتانۋ جانە الەۋمەتتىك جۇمىس كافەدراسىنىڭ بازاسىندا ءوتتى.

قوعام ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سالالارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا جاتقان فاكتى­لەر مەن قۇبىلىستاردى جان-جاقتى زەرتتەۋ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋ دەڭگەيىنەن باستاپ, قالاداعى, اۋىلداعى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنان, جەرگىلىكتى ماسەلەلەر مەن ەرەكشەلىكتەر جايىنان مول ماعلۇمات بەرەدى. الەۋمەتتانۋ عىلىمى حالىقتىڭ جاي-كۇيىن, تىنىس-تىرشىلىگىن باعا­لاۋمەن قاتار, سول ماندە ازا­ماتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدا وڭدى شەشىمدەر ۇسىنادى. سول تۇرعىدا ادامداردىڭ ءوز ءومىرىن قالاي قابىلدايتىنىن, ءوزىن تۋعان ەلىمەن قالاي بايلانىستىراتىنىن زەرتتەپ, قوعامدىق پىكىردىڭ بايىبىنا جەتە بويلاۋ ماڭىزدى.