قىس تۇسە اۋەسقوي اڭشىلارعا ىلەسىپ, مەكتەپتەگى سول كۇنگى ساباق اياقتالماستان تۇرا جۇگىرەتىن كۇندەر ارتتا قالدى. كەشكە ىمىرت تۇسە ۇيگە سۋ بولعان اياقتى ارەڭ باسىپ, قارىن اشقاننان بۇراتىلا كىرەتىنىمىز قايدا؟ ءبىر تابا ناندى ءۇزىپ سوعىپ جىبەرىپ دالاعا شىعىپ مال جايۋعا قوراعا اسىعامىز. شارشاعانىڭنىڭ وتەۋى – كۇنى بويعى اڭدى الىستان بولسا دا كورىپ, ىزىنە ءتۇسىپ, تازى يتتەردىڭ ءاربىر ارەكەتىنە قىزىعىپ, تابيعات سۇلۋلىعىن تاماشالاپ, بىرنەشە شاقىرىمدى جاياۋ ءجۇرىپ, كەيدە جۇگىرىپ, ءىن تورۋىلداپ ونىڭ ىشىندەگى اڭعا ءتۇرلى اڭشىلىق ادىستەردى قولدانىپ, اۋەسقوي اڭشى اعالاردىڭ ءازىل-شىنى ارالاس اڭگىمەلەرىن تىڭداپ ءجۇرىپ كەش باتقانىن بايقاماي قالۋشى ەدىك. ءتىپتى وسى اڭدى العا توسىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ايتىلىپ كەلە جاتقان سول اۋىل ادامدارىنىڭ قونىسىندا «تۇلكىقازعان» (جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانى ت.دۇيسەباي ۇلى اۋىلى) دەگەن بەيرەسمي ساي اتاۋى دا بار. ايتقانداي-اق شەڭگەل وسكەن توبە بىرنەشە اۋىزدى ىننەن تۇرادى. عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا, اسەمدىگىمەن كوز اربايتىن جىرتقىش اڭنىڭ ءالى كۇنگە دەيىنگى مەكەنى. بالالىق شاقتاعى اۋىلدان قازىرگى الماتىداي ءىرى قالا ىرگەسىندەگى تابيعات سىيىنىڭ تىرشىلىگىنە نازار سالايىق.
ەلىمىزدە مەكەندەيتىن تۇلكىلەردىڭ تۇستەرى ءارتۇرلى. ولاردىڭ ىشىنەن تەرىسىنىڭ ءجۇنى قىپ-قىزىل, قۇم تۇستەس رەڭسىز سۇرعىلت, بىرەن-ساران قارا ءتۇستى جىرتقىشتاردى دا كەزدەستىرۋگە بولادى. بارىنە ورتاق بەلگى – قۇلاق قالقاندارىنىڭ سىرتى قارا, ۇزىن ءارى ۇلپىلدەك ءجۇنىنىڭ ۇشى اق. قازاقستاندا تۇلكىنىڭ 4 تۇرشەسى كەزدەسەدى: قازاقستان تۇلكىسى (V.v kazakhstanica); قاراعان (V.v karagan; دالا نەمەسە قۇم تۇستەس تۇلكى (V.v diluta), تيانشان تۇلكىسى (V.v ochroxantha). ەلىمىزدە بۇل جىرتقىش بارلىق جەردە ءوزى ءىن قازىپ نەمەسە باسقا ءبىر اڭنىڭ (اسىرەسە بورسىق پەن سۋىردىڭ) ەسكى باسپانالارىن پايدالانىپ مەكەندەيدى. تىرشىلىگىنە قولايلى جاعدايلار ىزدەپ, ءبىر ورىننان ەكىنشى ورىنعا كوشىپ-قونىپ وتىرادى. جاپپاي قونىس اۋدارۋى سالقىن تۇسە كۇزدە انىق بايقالادى.
جىلىنا ءبىر رەت تۇلەيدى. ول اقپان-ءساۋىر ايلارىندا باستالىپ, جۇندەرى ۋىس-ۋىس بولىپ ءتۇسىپ, جازدا تەك قىلشىقتارى عانا وسەدى. كۇزگە قاراي تۇبىتتەرى شىعا باستاپ, قازان ايىنىڭ ورتاسىندا, قاراشادا تولىق جەتىلەدى. قار جاۋىپ, وعان اۋناعان سايىن ءجۇنى قۇلپىرا تۇسەدى. كوپشىلىك جاعدايدا جەمىن اۋلاۋعا ىمىرت جابىلا شىعادى, قىس پەن ەرتە كوكتەمدە كۇندىز دە ىندەرىنەن شىعىپ, قورەگىن ىزدەپ, سەندەلىپ جۇرە بەرەدى. ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعى دالالى بەلدەۋدەن بيىك قۇز-جارتاستى, مۇزدىقتار, شىڭدار ورنالاسقان تاۋلى ايماق. بىرىڭعاي قىلقاندى ورمان, ارالاس توعايلار مەن بۇتالىقتار كومكەرگەن بەتكەيلەردەن تۇرادى. سونىمەن قاتار ءالپى, ءسۋبالپى زونالارى دا ورنالاسقان. جان-جانۋارلاردىڭ مەكەندەۋىنە قولايلى ورىندار وتە كوپ. تۇلكىلەر تاۋ ەتەگىنەن باستاپ ءالپى زوناسىنا دەيىن مەكەنىن وزگەرتىپ وتىرادى. شيەبورى مەن قاسقىر باسىم شاتقالداردا تۇلكىنى بايقاۋ قيىن. ءاربىر ساي مەملەكەتتىك ينسپەكتوردىڭ كۇزەتىنسىز قالمايدى. ولار كەزدەسەتىن اڭ-قۇستى كۇندەلىك كىتاپشاسىنا جازىپ وتىرادى. سوڭعى كەزدەردە تۇلكى اتاۋلى تاۋدىڭ بيىك ايماعىنان تىركەلۋدە. سەبەبى تومەنگى بەلدەۋدە شيەبورى شوعىرى كوپ. ولار بۇلاڭ قۇيرىقتىنى بىرتىندەپ ىعىستىرۋدا.
ۇلتتىق پاركتىڭ اڭتانۋشى-بيولوگتەرى مەن اينالىم ينسپەكتورلارىمەن بىرلەسىپ تاۋدىڭ جوعارعى بەلدەمى, ياعني تەڭىز دەڭگەيىنەن 2000 م جوعارى ورىندارعا قويىلعان فوتوقاقپانداردان الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە تۇلكى تىرشىلىگى باقىلاندى. جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان قىستىڭ قاڭتارىنا دەيىن ءبىر نۇكتەدەن باقىلانعان جوعارى بەلدەمدە (تەڭىز دەڭگەيىنەن 3000 م بيىكتىكتە) تۇلكى كۇندەلىكتى كەيدە كۇنارا فوتوقاقپان كامەراسىنا ءتۇستى. ءاربىر وتكەندەگى سىرتتاي مىنەز-قۇلقى مەن تۇرپاتى, باسقا اڭ-قۇستاردىڭ تىركەلۋى, تابيعات قۇبىلىستارى بەينەتاسپالانىپ قۇندى عىلىمي ماتەريالدار الىندى. باقىلانعان مونيتورينگتىك ورىنداردان تۇلكىنىڭ جىل بويى سول ايماقتى قىزعىشتاي قورىپ, جيىلەپ ءوز مەكەن ەتۋ اۋماعىن بەلگىلەپ ء(ناجىس تاستاپ, ءزار شاشىپ, ارقاسىمەن اۋناپ تۇگىن قالدىرىپ, تۇمسىعىن سۇيكەپ سىلەكەيىن جاعىپ دەگەندەي) كەتىپ وتىردى. باقىلاۋ بارىسىندا تۇگىنىڭ وزگەرۋىنە فەنولوگيالىق قاداعالاۋ جاسالىندى. جالپى, تۇلكى جىرتقىش اڭ بولسا دا, ورمان شارۋاشىلىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ايتارلىقتاي پايدا كەلتىرەدى. سەبەبى ولار كەمىرگىشتەردىڭ سانالۋان تۇرلەرىن جويادى جانە جاس جاۋتاڭدارى (كۇشىگى) وسىمدىك زينكەس ءتۇرلى قوڭىزدار مەن شەگىرتكەلەردى قورەك ەتەدى. «كوپ جورىتقان تۇلكى – تەرىسىنەن ايىرىلار» دەگەن ماقال ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارعا قاتىسى جوق. ۇلتتىق پاركتە بارلىق تابيعات تىرشىلىك يەلەرى مەن نىساندارى قاتاڭ قورعالادى.
تۇڭعىش جاپارقۇلوۆ,
ىلە-الاتاۋ مۇتپ عىلىمي قىزمەتكەرى
