سۋرەت: jambylinfo.kz
ەمانسيپاتسيا مەن فەمينيزم يدەولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنان باتىسەۋروپالىق فيلوسوفياداعى پاتريارحاتتىق ءداستۇردىڭ ەكپىنى باسىلعانداي بولدى. پاتريارحاتتىق قۇرىلىمى باسىم كەلەتىن فيلوسوفيالىق ويلاۋدىڭ ءداستۇرلى بينارلىق (ەركەك/ايەل) پراكتيكاسىنان باس تارتىپ, قازىرگى مۋلتيكۋلتۋراليزم جاعدايىندا جىنىستىڭ الەۋمەتتىك تەورياسى – گەندەرلىك ءىلىم دۇنيەگە كەلدى.
ايەل مەن ەردىڭ سپورت الەمىندە الاتىن ورنىن ايقىندايتىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇرىلىم رەتىندەگى ۇعىمى XIX عاسىردان باستاپ باتىس ەلدەرىنىڭ جاڭا كاپيتاليستىك نارىقتىق قاتىناستارعا تارتىلۋىمەن قالىپتاستى. سپورتتاعى گەندەرلىك ستەرەوتيپ تۇسىنىگى – ءىس-ارەكەت پەن مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ «سپورتشى ەر» مەن «سپورتشى ايەل» مودەلدەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن تۇسىنىك. گەندەرلىك ستەرەوتيپتەردى ۇشكە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.
ءبىرىنشى توپ «ماسكۋليندىك-فەميندىك» قاسيەتى, ياعني تۇلعانىڭ جەكە قاسيەتتەرىنە بايلانىستى. بۇل ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ ناقتى پسيحولوگيالىق قابىلەتى مەن مۇمكىندىگىنە قاراي ءارتۇرلى تەمپەرامەنتتەر مەن ادەتتەرى ارقىلى ءبولىنۋى. كوپ جاعدايدا ايەل ادامعا پاسسيۆتىلىك, تاۋەلدىلىك, شەشىمگە دەگەن سەنىمسىزدىك, لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ەرەكشەلىگى, جەڭىسكە دەگەن كوزقاراس دەڭگەيى ەر ادامعا قاراعاندا تومەن, ەموتسيونالدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. ال ەر ادامدارعا ءىس-ارەكەت اكتيۆتىلىگى, اگرەسسيا, شەشىمدى تەز قابىلداعىش, جەڭىسكە دەگەن ۇمتىلىسى, ەموتسيونالدىلىقتىڭ تومەنگى دەڭگەيدە بولۋى ءتان. سپورتتىڭ كوپ تۇرىندە الەۋمەتتەندىرۋ نەگىزىندە جەكە تۇلعانىڭ ەكىنشى ءتۇرى كوبىرەك ماقۇلدانادى جانە سول تيپكە قاراي تاربيە بەرىلەدى.
گەندەرلىك ءبولىنىستىڭ ەكىنشىسى جىنىسقا, وتباسىنداعى رولدەر مەن مامانداندىرۋعا بايلانىستى رولدەردىڭ ستەرەوتيپتەرىنە قاتىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قوعامدا كوبىنە ەر ادامداردى كاسىبي جەتىستىگىنە, ايەل ادامدى وتباسىلىق جاعدايعا قاراپ باعالايدى. ەرلەردىڭ باعىتى بەلگىلى ءبىر كاسىبي ماقساتتارعا جەتۋ بولسا, ايەلدەردىڭ باعىتى – ادامدار اراسىنداعى جاقىن بايلانىستى ورناتۋ. سپورتتاعى قىزدار قاتارىنىڭ ەرلەرگە قاراعاندا از بولۋىن وسى سەبەپپەن تۇسىندىرە الامىز.
ال ءۇشىنشى ءتۇرى – ەڭبەكتىڭ مازمۇنى, ونى ورىنداۋ كەزىندەگى مىنەزدەمەگە بايلانىستى ءبولىنىسى. ياعني ەر ادامداردىڭ ەڭبەككە ينسترۋمەنتالدى تۇردە باعىتتالۋى, ايەل ادامنىڭ ەكسپرەسسيۆتى تۇردە باعىتتالۋىن نەگىز ەتۋگە بولادى. وسىدان سپورت تۇرلەرىنىڭ ەرلەرگە نەمەسە ايەلدەرگە ارنالعان تۇرلەرگە ءبولىنۋ سەبەپتەرى شىعادى. كوبىنە ايەل ادامدارعا لايىقتى سپورت تۇرلەرى دەپ ارتىستىك قابىلەتتى قاجەت ەتەتىن, نازىكتىككە باعىتتالعان سپورت باعىتتارى اتالادى.
دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت سالاسىندا قولدانىلاتىن تەوريالاردا جىنىستىق ديفورميزم تاقىرىبى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەپ سانالادى. ديفورميزم – ەكىتۇرلى توپتىڭ ءبىر سالادا بولۋى جانە دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن قاراستىراتىن ۇعىم. دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت سالاسىندا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردىڭ جىبەرەتىن كەمشىلىگى – سپورتتاعى گەندەرلىك ءديفورميزمدى قاراستىرماۋىندا.
باسقا سالالاردا ەر نەمەسە ايەل ادامنىڭ مامانداندىرىلۋى, بىلىكتىلىگى, ءبىلىمى سياقتى اسپەكتىلەر ءبىرىنشى ورىنعا قويىلىپ, گەندەرلىك ديفورميزم ەسەپكە الىنبايدى. اسىرەسە ايەلدەر سپورتى نەمەسە ونى تەجەۋشى فاكتورلار مەن جەتىستىككە جەتۋ جولدارىن قاراستىرۋ بارىسىندا تابيعي مۇمكىندىكتەرمەن ساناسۋعا ءتيىس. گەندەرلىك ديفورميزم سپورت الەمىندە دە كورىنىس تاپقان. ەر سپورتشىلار مەن ايەل سپورتشىلار اراسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىق – ولاردىڭ دەنە ءبىتىمىنىڭ ولشەمىندە. ەر ادامدار ايەلدەرگە قاراعاندا ءىرى جانە ۇزىن. ەر ادامنىڭ جۇرەگىنىڭ كولەمى ايەل ادامنىڭ جۇرەگىنە قاراعاندا ۇلكەن جانە وكپە سىيىمدىلىعى كەڭ. بىراق بۇل اقپاراتتارمەن قاتار جەكە ينديۆيدۋالدى قابىلەتتەردى دە ەسكەرۋ كەرەك. سپورتتا كوورديناتسيالىق قابىلەت دەگەن تۇسىنىكتىڭ اياسىنا جىلدامدىق, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ, ىرعاق, كەلىسىمدى ءىس-ارەكەت, كەڭىستىكتە تەڭدىكتى ساقتاۋ ۇعىمدارى كىرەدى.
ايەل ادام كاسىبي دايىندىق دەڭگەيىنە قاراماستان, جەكپە-جەك كۇرەسىندە دايىندىق دەڭگەيى جوعارى ەر ادامدى ەشقاشان جەڭە المايدى. فەميندىك امبيتسيانىڭ وسۋىنە بايلانىستى ءابسوليۋتتى جىنىستىق تەڭدىكتى قولدار بولساق, سپورتتىق جارىستار جىنىستىق ديفورميزمگە قاراماي, تەك بويى, سالماعى ەسكەرىلسە, ايەل ادامنىڭ اعزاسىنا, ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ تونەدى, تولىق تەڭدىك بولۋ مۇمكىن ەمەس.
ۆارشاۆاداعى دەنە تاربيەسى اكادەمياسىنىڭ عالىمى دارۋيش بلاحنيونىڭ ايتۋىنشا, سپورت تۇرلەرىنىڭ باسىم بولىگىندەگى ەرلەردىڭ كوشباسشىلىق پوزيتسياسىنا ەش قاۋىپ جوق. سەبەبى ەر ازاماتتاردىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا بيولوگيالىق تۇرعىدا مۇمكىندىگى كوبىرەك. عالىم ايەل ادام كۇشەيتىلگەن جاتتىعۋلاردى جاساعانمەن, ەر ادام بويىندا بۇلشىقەتتەردىڭ وسۋىنە جاۋاپتى تەستوستەرون اتتى گورموننىڭ وزگەشەلىگىن دە اتاپ وتكەن. جىنىستىق ديفورميزم نەگىزىندە كوپتەگەن ايەل سپورتشىلاردىڭ جەڭىستەرىن دە سيپاتتاساق, امەريكالىق لينن كوسستىڭ جۇزۋدەگى رەكوردتىق كورسەتكىشى, ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى بولىپ الياسكادان چۋكوتكاعا دەيىن بەرينگ بۇعازى ارقىلى ءجۇزىپ ءوتۋى, پەنني ءديننىڭ جالعىز ءوزى لا مانشتى باعىندىرۋى – ايەل ادامنىڭ اعزاسى تەرموكيىم تارىزدەس بولۋىنىڭ مىسالى.
قورىتىندىلاي كەلە, ەر ادام مەن ايەل ادامنىڭ تابيعاتى ەرەكشە بولاتىنىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت سياقتى ايرىقشا كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەتىن باعىتتا ايەل ادام مەن ەر ادامنىڭ مۇمكىندىكتەرىن سالىستىرا وتىرىپ, وقۋ-جاتتىعۋلىق ءادىسناما نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋ سپورتتاعى جەڭىسكە اپارار ءتيىمدى جول بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ايەل ادام مەن ەر ادامنىڭ پسيحولوگيالىق, فيزيولوگيالىق, تابيعي مۇمكىندىكتەرىمەن قاتار جەكە قابىلەتتىڭ بولۋى نەمەسە كەرىسىنشە ىڭعايىنىڭ بولماۋى دا ەرەكشە فاكتور ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جۇلدىز كۇمىسبەك,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
