ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا — قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى, «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سابىر قاسىموۆ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى سۋدياسى, زاڭگەر بەكەت تۇرعاراەۆ, ۇعا اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي, ءاليحانتانۋشى, رhD سۇلتان حان اققۇل ۇلى, فيلولوگ عالىمدار, تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريحشى-عالىم جومارت جەڭىس ۇلى, الاشتانۋشىلار ساعىمباي جۇماعۇلوۆ, قايىربەك كەمەڭگەر, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى كەمەل وسپانوۆ, اقساقالدار, قوعام بەلسەندىلەرى, جۋرناليستەر جانە ت.ب. تانىمال ازاماتتار قاتىستى.
2021 جىلى استانادا الاش قايراتكەرلەرىنە ارناپ ەسكەرتكىش اشىلعاندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «الاش — حالقىمىز ءۇشىن قاسيەتتى ۇعىم. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلتىمىزدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى الاش يدەياسىنىڭ توڭىرەگىنە بىرىكتى. ولار ەلىنىڭ ازاتتىعى مەن وركەندەۋى جولىندا قىزمەت ەتتى. حالىقتىڭ رۋحىن وياتىپ, ساناسىنا سىلكىنىس اكەلدى. جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتتى. ءتول ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەردى. وركەنيەتتى زيالىلىقتىڭ نەگىزىن قالادى. الاش ارىستارى زاماننىڭ سىن-قاتەرىنە قاراماي, قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتشىلدىك يدەياسىن جاڭعىرتتى», دەگەن ەدى. مىنا رۋحانيات ورداسى – پرەزيدەنتتىڭ سول سوزدەرىن جاڭعىرتىپ, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان مەن ۇلت زيالىلارى رۋحىنا باعىشتالىپ سالىنعان مەشىت. سوندىقتان دا ونىڭ اشىلۋىنا ەلىمىزدىڭ اتاقتى الاشتانۋشى ازاماتتارى قاتىستى. بۇل شاعىن اۋدان كەزىندە «بەنزوستروي» اتالىپ, تۇرعىندارمەن قاتار قالانىڭ جانار-جاعارماي قويمالارى ورنالاسقان ءوندىرىستى اۋماق بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ كەيىنگى جىلدارىندا ول جاڭعىرىپ, جاڭا ۇيلەر ءتۇسىپ, ساۋلەتتى قۇرىلىستار بوي كوتەرىپ, اتى دا «بەرەكەگە» وزگەرگەن ەدى.
بەلگىلى عالىم, ءاليحانتانۋشى سۇلتان حان اققۇل ۇلىنىڭ زەرتتەۋىنشە, 1916 جىلعى «يۋن جارلىعىمەن» مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الىنعان قازاقتىڭ 19 بەن 31 جاستاعى جىگىتتەرىنىڭ تاعدىرىنا جانى اشىپ, ءاليحان ءوزى باستاپ, پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, قازان قالالارىندا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىن دا بۇل ىسكە شاقىرىپ, ءتىل بىلمەيتىن قانداستارىمىزدىڭ اراسىنا بارىپ, ءتىلماش ءرولىن اتقارۋدى, تاماعى مەن كيىمدەرىنىڭ, جاتىن ورىندارىنىڭ دۇرىس بولۋىن قاداعالاۋدى, اۋىرعاندارىنىڭ ەمدەلۋىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىرادى.
قالىڭ ەل, قازاق دالاسى ءاليحاننىڭ مايدانعا بارعان جاستاردى قورعاعان ەرلىگىن جوعارى باعالادى. «قازاق» گازەتىندە قارقارالى ءوڭىرى جىگىتتەرىنىڭ اتىنان ازناباي سابەك ۇلى دەگەن ازامات ءاليحاننىڭ ىسىنە العىسىن ايتا وتىرىپ, «وقىعان جاس قازاقتارعا ۇران شاقىرىپ, جۇمىسقا الىنعان باۋىرلارىنا باس-كوز بولۋعا باسشى بولعان ءاليحان مىرزانىڭ اتىنا ءبىر بەلگى قالدىرۋعا جاردەم جيىپ, ءبىر سەنىمدى كىسىنىڭ قولىنا تاپسىرىپ جاتىرمىز», دەپ جازادى. وسىنداي ويلار ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىندە ايتىلىپ, سول كەزدەگى ۇلت زيالىلارى ءماشھۇر ءجۇسىپ, ءارىپ اقىن, كوكباي, سۇلتانماحمۇت, ماعجان, قوشكە, سماعۇل, ت.ب. قولداپ, ءۇن قوسادى. ءبارى دە ءاليحاننىڭ اتىنا ءبىر مەشىت نەمەسە مەكتەپ, مەدرەسە سالۋدى, ونىڭ اتىنان ءبىر ستيپەنديا تاعايىنداۋدى قولدايدى. شاكارىم ءاليحاننىڭ ەرلىگىنە ەسكەرتكىش ورناتۋدى «ار قارىزى» دەپ اتاعان. الايدا سول كەزدەگى اۋمالى-توكپەلى زامان بۇعان مۇرسات بەرمەگەن. ال پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءاليحاننىڭ قايراتكەرلىگى تۋرالى: «حح عاسىردىڭ باسىندا ءاليحان باستاعان قازاق زيالىلارى ۇلتتىق مۇددە جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى», دەپ جازعان ەدى.
ءاليحاننىڭ اتىن ارداقتاۋعا ەلىمىز تەك تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا عانا قول جەتكىزدى. قازىر ەلىمىزدىڭ بارلىق قالاسىندا دەرلىك ونىڭ اتىندا اۋدان, كوشە, وقۋ ورىندارى, ەسكەرتكىش, الاڭدار بار. الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبارىنىڭ تابانى تيگەن قىزىلجاردا دا 2019 جىلى وسى «بەرەكە» شاعىن اۋدانىندا ءا.بوكەيحان اتىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپ اشىلدى.
الاش كوسەمىنىڭ ارداقتالىپ, جارقىن ەسىمىنىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا تانىلۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى – شىمكەنت وڭىرىنەن شىققان بەلگىلى كاسىپكەر, مەتسەنات, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «وتىرار-چاريتي» قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ باسشىسى ءابدىماجيت سىزدىقبەك. ول ءاليحاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ەلىمىزدىڭ تەرىستىك قاقپاسىندا كەمشىن ەكەنىن ەسكەرىپ, «بەرەكە» شاعىن اۋدانىنا ءاليحان ورتالىعىن, ورتاسىنا ءاليحان مەشىتىن سالماق بولىپ ىسكە كىرىسەدى. ونى بۇل ىسكە قامشىلاعان جوعارىدا ايتقان شاكارىمنىڭ «ار قارىزى» دەگەن ماقالاسى ەكەن. مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءوزىنىڭ ارۋاق الدىنداعى پارىزىن ورىنداعانىن ايتا كەلىپ, ءابدىماجيت ساتتار ۇلى: «بۇل مەشىتتى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى حالقىنان سولتۇستىكتەگى اعايىنعا سىيلىق دەپ قابىلداڭىزدار!» دەدى. سونىمەن بىرگە ول قالادان جەر الۋدا, ءتۇرلى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ايداربەك ساپاروۆتىڭ كومەك قولىن سوزعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ, جاڭا مەشىتتىڭ ءبىر سيپاتى – ەلىمىزدىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىن جاقىنداتقانداي بولدى. باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى كيەلى قىزىلجار وڭىرىندە ەجەلدەن مەشىت, مەدرەسەلەردىڭ كوپ بولعانىن اۋىزعا الدى. «اتاقتى ناۋان قازىرەت, ءماشھۇر ءجۇسىپ, ت.ب. ءدىن قايراتكەرلەرى قىزىلجار مەدرەسەسىنەن ءبىلىم العان. ءاربىر مۇسىلمان ءۇشىن ىزگى امالداردىڭ ءبىرى – مەشىت سالۋ. مەشىت مۇسىلمان قاۋىمىن بىرلىككە ۇندەپ, ىزگى ىستەرگە ۇيىتادى», دەدى. رەسپۋبليكالىق «قاھارماندار» قورىنىڭ پرەزيدەنتى سابىر قاسىموۆ ءاليحان مەشىتىنىڭ اشىلۋى كەزەكتى ءىس-شارا ەمەس, حالقىمىزدىڭ قاھارمان پەرزەنتىنە دەگەن قۇرمەتى مەن ىقىلاسى. ول وسىدان 110 جىل بۇرىن سالىنۋعا ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازاق جەرىنە سىرتتان تاڭىلعان بولشەۆيكتىك توڭكەرىس پەن ازامات سوعىسى سالدارىنان مەشىت سالىنباي قالدى, دەي كەلىپ ول: «العاشقى ءبىلىمىن مولدادان العان الەكەڭ سىندى الاش زيالىلارى مۇسىلماندىقتان ايىرىلعان جوق. ءداستۇرلى ءدىنىمىز قازاقتى عانا ەمەس, ءيسى تۇرىك حالىقتارى بىرلىگىنىڭ ساقتالۋىنا قىزمەت ەتتى. سوندىقتان دا الاش زيالىلارى بولشەۆيكتەردىڭ دىنسىزدىك ساياساتىنا قارسى تۇردى», دەدى. ودان ءارى شەشەن ءوزى قىزمەت ىستەيتىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى بارىسىندا ءاليحاننىڭ ءوز حالقىنا, وتانىنا بيىك دارەجەدە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, ۇلى ەرلىك جاساعاندىعىنا كوزى جەتكەنىن ايتتى. «ونىڭ ءىسى قازىرگىلەرگە دە, بولاشاق ۇرپاققا دا, اسىرەسە ساياسي ليدەر بولامىن دەگەن تۇلعالارعا ۇلكەن ۇلگى-ونەگە. ول ازاتتىق تۋىن كوتەرىپ قانا قويماي, ۇزاق عاسىرلارعا سوزىلعان وتارشىل ساياساتتان ابدەن قالجىراعان, جانشىلعان حالقىن بوستاندىق جولىنداعى كۇرەسكە جۇمىلدىرا ءبىلدى. شوگىپ قالعان حالقىنىڭ ەڭسەسىن كوتەردى. ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ جاندانۋىنا, ەگەمەندى قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىنا دەيىن جەتكىزدى», دەدى. سونىمەن قاتار سابىر احمەتجان ۇلى: «1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ءاليحان رەسەيدى دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالادى دەپ ۇمىتتەنىپ, ونىڭ فەدەراتيۆتى دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا قۇرۋ يدەياسىن قولداپ, رەسەيدىڭ دەموكراتيالىق مەملەكەت بولۋىنا كومەكتەسكىسى كەلدى. دەموكراتيالىق فەدەراتسيا شەڭبەرىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي جانە وزگە دە نەگىزدەرىن جاساۋدى ماقسات ەتتى», دەدى. الايدا پەتروگرادتاعى مەملەكەتتىك توڭكەرىستەن سوڭ بولشەۆيكتەر 1917 جىلى 25 قازاندا رەسەيدەگى بيلىكتى باسىپ الىپ, ديكتاتورلىق بيلىك ورناتقاننان كەيىن ءاليحان وزگە دە الاش زيالىلارىمەن بىرگە 1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ورىنبور قالاسىندا جالپى قازاق سەزىن (قۇرىلتاي) ۇيىمداستىرىپ, رەسپۋبليكالىق ۇلگىدەگى الاش ەگەمەندى اۆتونومياسىن قۇرىپ, ءا.بوكەيحان باسقارعان الاشوردا ۇلتتىق ۇكىمەتى سايلانعانىن ايتتى. س.ا.قاسىموۆ: «مەملەكەتتىك كوميسسيا عالىمدارى مەن ساراپشىلارى بۇرىن قولجەتىمسىز بولعان ارحيۆ دەرەكتەرىن, اسىرەسە بۇرىن زەردەلەنبەگەن وڭىرلىك ارحيۆ مالىمەتتەرىن تالداۋ نەگىزىندە ءا.بوكەيحان باسقارعان «الاش» پارتياسى مەن الاش وردا ۇكىمەتى ءداۋىرى – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق رەنەسسانس ءداۋىرى بولدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ەگەر دە, دەموكراتيالىق, بەيبىت سايلاۋ بولعان جاعدايدا, «الاش» پارتياسى قازاقستاندا كەز كەلگەن ساياسي كۇشپەن, سونىڭ ىشىندە بولشەۆيكتىك-كوممۋنيستىك پارتيامەن باسەكەگە ءتۇسىپ, جەڭە الاتىن ەدى. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز بەن ساراپشىلارىمىز ءا.بوكەيحاننىڭ مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتىن جوعارى باعالاپ, حالىقتىڭ ناعىز اعارتۋشى كوسەمى, ءوزىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعدارلامالارى مەن ماقساتتارىنان ەشقاشان اينىماعان تاباندى كوزقاراسىن وزگەرتپەي, دانالىق پەن تاكتيكالىق يكەمدىلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن دانا ادام دەپ سانايدى», دەپ ءسوزىن قورىتتى.
ۇلت مۇددەسى جولىندا بەلسەندى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بەكەت تۇرعاراەۆ «كەشەگى كوسەمدەرىمىز «ويان, قازاق!» دەسە, بۇگىنگى قازاققا «ويلان, قازاق!» دەۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىگىمىزدى, ۇلتتىعىمىزدى, يماندىلىعىمىزدى, مۇسىلماندىعىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ءبىز ءالى كوپ جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. جاھاندانۋدىڭ جاعىمسىز ارەكەتتەرىنە جىرتىلىپ كەتپەي, ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى, ءتىلىمىزدى, ءدىلىمىز بەن ءدىنىمىزدى ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. سونى ساقتاۋدىڭ بەرىك قورعانى – اشىلىپ جاتقان مەشىت», دەي كەلىپ, ونى تۇرعىزعان ءابدىماجيت سىزدىقبەككە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
«بەرەكە» شاعىن اۋدانىنا سالىنعان بۇل مەشىتكە «بەرەكە مەشىتى» دەگەن رەسمي اتاۋ بەرىلدى. سىرتىنا ءاليحان بوكەيحان رۋحىنا ارنالىپ سالىنعان مەشىت ەكەنى جازىلعان تاقتا ىلىنگەن.
يماندىلىق ورداسىنىڭ تاعى دا ءبىر ەلدىك سيپاتى – ىشىندە «الاش كىتاپحاناسى» بولمەسىنىڭ جابدىقتالۋى دەر ەدىك. مۇندا وتاندىق قۇندى زەرتتەۋلەر مەن مۇرالار جيناقتالىپتى.
شىمكەنت قالاسىنداعى №90 مەكتەپ وقۋشىلارى جاساعان تايقازاننىڭ كوشىرمەسى
جالپى, جيىن بارىسىندا قازاق ەلىنىڭ, سولتۇستىك ءوڭىردىڭ يماني بەرەكە-بىرلىگى كوپ ايتىلدى. ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ايماقتا دىنارالىق تاتۋلىق تا, ەتنوسارالىق ىنتىماق تا اسا كەرەك. سونىڭ ىشىندە ۇلت بىرلىگى ماڭىزدى. بۇيىرسا, ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرى ازاماتتارى تەرىسكەيگە مەتسەنات ءا.سىزدىقبەك مىرزاداي ۇلەس قوسىپ جاتسا, بۇعان ەل بەك قۋانادى.
سونىمەن قىزىلجاردا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق, اسا ساۋلەتتى ءبىر ءدىني ورتالىق بوي كوتەردى. وندا عيبادات ەتۋگە دە, كورۋگە دە, ىشىندەگى تايقازاننىڭ كوشىرمەسىن ۇستاۋعا دا ۇمتىلاتىن ادامدار لەگى ازايار ەمەس. ال تايقازاننىڭ بۇل كوشىرمەسىن شىمكەنت قالاسىنىڭ №90 مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ءوز قولىمەن اعاشتان جاساپ, ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ناق وزىندە سوڭعى سايكەستەندىرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, قىزىلجار ءوڭىرى جاڭا مەشىتىنە سىيعا تارتتى. مەشىتتىڭ يمامى بولىپ ابىلاي قۇرساقوۆ تاعايىندالدى. ول بۇرىن وسىنداعى ەسكى مەشىتتىڭ يمامى ەدى. «بەرەكە» شاعىن اۋدانىنداعى الاش رۋحىنا باعىشتالىپ تۇرعىزىلعان مەشىت بەرەكەگە باستايدى دەپ سەنەمىز.
پەتروپاۆل
