فوتو:اشىق دەرەكوز
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلدىڭ توعىز ايىندا قازاقستاندا ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ 15,9 مىڭنان استام وقيعاسى تىركەلگەن, بۇل بارلىق الاياقتىق تۇرلەرىنىڭ (33 832) شامامەن 47%-ىن قۇرايدى. جالپى شىعىن شامامەن 26 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. قاسكۇنەمدەردەن زارداپ شەككەندەردىڭ قاتارىندا بولماس ءۇشىن, سەرگەكتىكتى جوعالتپاۋ جانە الاياقتىقتى تاني ءبىلۋ ماڭىزدى.
الاياقتار قانداي ادىستەردى قولدانادى؟
ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ ەڭ كەڭ تاراعان ءتۇرى فيشينگ دەپ اتالادى. جىل سايىن فيشينگ ادىستەرى ودان ءارى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى, بىراق ونىڭ باستى ماقساتى وزگەرىسسىز قالادى – ازاماتتاردىڭ جەكە جانە بانك دەرەكتەرىن الۋ.
«فيشەرلەر بەلگىلى ءبىر كومپانيانىڭ سايتىن جاساپ, ونىڭ اتىنان حابارلامالار, سىلتەمەلەر جىبەرىپ, قانداي دا ءبىر جوباعا قارجى سالۋدى نەمەسە مۇقتاج جاندارعا كومەك كورسەتۋدى سۇراي الادى. ازاماتتار وسىعان سەنىپ, وزدەرىنىڭ جەكە دەرەكتەرىن, ونىڭ ىشىندە بانك كارتاسى جانە شوت تۋرالى اقپاراتتارىن بەرەدى.
تەلەفونيانىڭ دامۋىمەن فيشينگ پايدا بولدى, مۇندا الاياقتار تەلەفون ارقىلى بايلانىسقا شىعادى. سحەمالاردىڭ ءبىرى – SIP-تەلەفونيانى قولدانۋ, ول كومپانيالار نەمەسە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ نومىرلەرىن قايتالاۋعا جانە سولاردىڭ اتىنان قۇپيا تولەم اقپاراتىن بەرۋدى سۇراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ەرلان اسانوۆ.
كەيدە قاسكۇنەمدەر بانك قىزمەتكەرى رەتىندە كورىنىپ, نەسيە راسىمدەۋدى ۇسىنادى نەمەسە بانكتىك شوتقا شابۋىل جاسالىپ جاتقانىن ايتادى. ولار قاشىقتان قول جەتكىزۋ باعدارلامالارىن پايدالانا وتىرىپ, ازاماتتاردى ولاردى تەلەفونىنا ورناتۋعا يتەرمەلەيدى, بۇل كۇدىكتىنى انىقتاۋ ءۇشىن قاجەت دەپ سەندىرەدى. اتالعان نۇسقاۋلاردى ورىنداعاننان كەيىن ازاماتتار اۆتوماتتى تۇردە الاياقتارعا جەكە دەرەكتەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ولار تەلەفوندى باقىلاۋعا الىپ, جابىرلەنۋشىنىڭ اتىنان ارەكەت ەتەدى.
سوڭعى ۋاقىتتا الاياقتار سالىق جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ, يۋۆەنالدى پوليتسيانىڭ, كۋرەرلىك جەتكىزۋ قىزمەتىنىڭ, دۇكەندەردىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە دە كورىنەدى.
بانكتىك جۇيە دامي باستاعان كەزدە QR-كود ارقىلى تولەم جاساۋعا ارنالعان قوسىمشالار پايدا بولدى, الاياقتار بۇل تەحنولوگيانى تەز يگەردى. مىسالى, ماركەتپلەيستەردە قاسكۇنەمدەر ساتۋشىلاردى دا, ساتىپ الۋشىلاردى دا الدايدى. كەيبىر جەكە كاسىپكەرلەر ءوز اككاۋنتتارىنا نەمقۇرايلى قارايدى, ولاردى ادال ەمەس ادامدارعا بەرەدى. ناتيجەسىندە ولار تاۋارسىز بولعاندىقتان ساتىپ الۋشىلار الدانىپ قالادى, ولار تاۋاردى تولەگەنىمەن, قولىنا المايدى. كەيدە الاياقتىققا نازار اۋدارماعان ساتۋشىنى سوتقا بەرىپ جاتادى جانە ول ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەۋ قيىنعا سوعادى, سەبەبى وپەراتسيالار ونىڭ اككاۋنتى ارقىلى جۇرگىزىلگەن.
تاعى ءبىر «سۇر» سحەما – الاياقتاردىڭ سالەمدەمەنى تولەۋ تۋرالى وتىنىشپەن حاتتارى. ادام ەشتەڭە تاپسىرىس بەرمەگەنىن ايتادى جانە ودان باس تارتۋدى اۆتوماتتى تۇردە راسىمدەۋ ءۇشىن QR-كودتى سكانەرلەۋدى سۇرايدى. سكانەرلەۋدى وتكىزگەننەن كەيىن جابىرلەنۋشى اۆتوماتتى تۇردە قاسكۇنەمدەرگە دەرەكتەرىن بەرەدى, ولار ءارى قاراي قالاعانىن ىستەي الادى.
ديپفەيك دەپ اتالاتىن جاڭا تەحنولوگيانى قىلمىسكەرلەر اقشا نەمەسە بانكتىك دەرەكتەردى الداۋ ماقساتىندا پايدالانۋدا. ولار بەلگىلى تۇلعالاردىڭ نەمەسە شىنايى ومىردە جوق ادامداردىڭ بەينەلەرىن جاسايدى. ادەتتە, ديپفەيك فيشينگتىك سايتقا سىلتەمەمەن بىرگە جۇرەدى, ونى الاياقتار جەكە دەرەكتەردى ۇرلاۋ ءۇشىن الدىن الا جاسايدى.
مەسسەندجەرلەردە ينتەرنەت-الاياقتار اراسىندا تانىمالى - WhatsApp. مەسسەندجەردەگى اككاۋنت – ادامنىڭ تەلەفونىنا كىرۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى. بۇل ءۇشىن الاياقتار كەزدەيسوق قۇرباننىڭ نومىرىنە قاۋىپسىزدىكتى جاقسارتۋ ءۇشىن اۆتوريزاتسيا كودىمەن SMS جىبەرىپ, وسى كودتى ايتۋدى سۇرايدى. ادام مۇنى جاساسا, الاياقتار ونىڭ اككاۋنتىنا اۆتوماتتى تۇردە قوسىلادى جانە بارلىق كونتاكتىلەردەن قارىزعا اقشا سۇرايدى نەمەسە قۇپيا اقپاراتتى الداپ الادى.
ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
الاياقتىقتان ەشكىم ساقتاندىرىلماعان. سوندىقتان, ەگەر ءسىز الاياقتاردىڭ قۇربانى بولعانىڭىزدى تۇسىنسەڭىز, ەڭ الدىمەن, شوتتار مەن كارتالاردى بۇعاتتاۋ ءۇشىن بانككە حابارلاسىڭىز. تەك سودان كەيىن پوليتسياعا شاعىم بەرىڭىز. كەز كەلگەن قارجىلىق وپەراتسيالاردى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك توقتاتۋ ماڭىزدى, بۇل شىعىندى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەندى قاۋىپسىزدىك بويىنشا نەگىزگى ەرەجەلەردى قاراستىرايىق.
«ەڭ الدىمەن, ەشقاشان جەكە دەرەكتەرىڭىزدى, سونىڭ ىشىندە بانك رەكۆيزيتتەرىن ينتەرنەت نەمەسە تەلەفون ارقىلى بەرمەڭىز. ءتىپتى سىزگە تانىس نومىردەن قوڭىراۋ شالسا دا, باسقا جاقتا كىمنىڭ شىن مانىندە وتىرعانىن ءاردايىم تەكسەرىڭىز. بانك جانە باسقا قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, سونداي-اق سالىق ورگاندارى, ۇقك سىزدەن SMS-تەن كودتاردى نەمەسە باسقا قۇپيا دەرەكتەردى سۇرامايدى جانە سىزدەن كۇماندى ءموبيلدى قوسىمشانى جۇكتەۋدى وتىنبەيدى.
سونداي-اق تەلەفونعا ەكى فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا باعدارلامالارىن ورناتۋ جانە مەسسەندجەرلەردە, اسىرەسە WhatsApp-تا قوسىلعان قۇرىلعىلاردى ۇنەمى تەكسەرىپ تۇرۋ ۇسىنىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى ەرلان اسانوۆ.
ول كۇماندى حابارلامالاردان نەمەسە حاتتاردان سىلتەمەلەرگە ەشقاشان وتپەۋ كەرەك ەكەنىن ەسكە سالدى, ءتىپتى ولار رەسمي كورىنسە دە. الاياقتار ءجيى ءىرى كومپانيالاردىڭ سايتتارى مەن قوسىمشالارىن قولدان جاسايدى. ەگەر كۇماندانساڭىز, ءاردايىم ۇيىمنىڭ رەسمي سايتىندا كورسەتىلگەن ءنومىر بويىنشا ءوزىڭىز قوڭىراۋ شالىڭىز.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەجە – جەكە دەرەكتەرىڭىزگە مۇقيات قاراۋ. قۇجاتتارىڭىزدىڭ نەمەسە بانكتىك كارتالارىڭىزدىڭ فوتوسۋرەتتەرىن مەسسەندجەرلەر ارقىلى ەشقاشان جىبەرمەڭىز. تۋىستار مەن جاقىن دوستار اراسىندا دا دەرەكتەردىڭ تارالۋ قاۋپى بولۋى مۇمكىن.
اقپارات كوزدەرىن تەكسەرىڭىز, اسىرەسە ول قارجىلىق وپەراتسيالارىڭىزعا قاتىستى بولسا. ەگەر سىزدەن قۇپيا دەرەكتەردى بەرۋ سۇرالسا, اڭگىمەنى توقتاتىپ, اقشامەن بايلانىستى بەيتانىس ادامدارعا سەنبەڭىز. انتيۆيرۋستىق باعدارلامالاردى ۇمىتپاڭىز. وسى شارالاردىڭ بارلىعى قاراپايىم, بىراق دەرەكتەرىڭىزدى قورعاۋدا وتە ءتيىمدى.
