كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
تەڭ ديالوگكە جول اشادى
ۇلتتىق قۇرىلتاي مەملەكەتىمىزدەگى شەتىن يدەولوگيالىق ماسەلەلەردى تالقىلايتىن بىردەن-ءبىر مىنبەرگە اينالدى. باياعى تۇركى بابالارىمىزدان باستالىپ, قازاق حاندىعى داۋىرىندە سالتانات قۇرىپ, الاشورداشىلار زامانىندا دا جالعاسقان ەلدىك ماسەلەلەردى شەشەتىن ۇلتتىق تانىمداعى رەسمي جيىننىڭ جاڭعىرۋى ەجەلگى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولدا دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
بيلىك ترانزيتىنەن كەيىن ەلىمىزدە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, سانامىزعا «ادىلەتتى قازاقستان» اتتى ۇعىم ەنە باستادى. ۇلتتىق تانىمىمىزداعى قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ وشپەي, ساقتالىپ قالۋى – بۇقارا مەن بيلىك اراسىنداعى تەڭ ديالوگتىڭ باياعىدان بولعانىنىڭ ناقتى ايعاعى. قازىرگى ساياساتىڭ باستى باعىتى دا قوعامداعى ءتۇرلى قارىم-قاتىناستاردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. وسى ورايدا ء«تۇرلى الەۋمەتتىك توپتار مەن بيلىك اراسىنداعى تەڭ ديالوگ قۇرۋعا جول اشاتىن «ۇلتتىق قۇرىلتاي» اتتى التىن كوپىردىڭ ءمان-ماڭىزىن قوعامعا جەتە تۇسىندىرە الىپ وتىرمىز با؟» دەگەن ساۋال وزدىگىنەن تۋىندايدى.
بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن اتىراۋدا وتكەن ءىىى قۇرىلتايعا ارنايى قوناق رەتىندە قاتىسقانىمدا تاپتىم. كەيىنگى وتىز جىلدىقتا ۇلتتىق يدەولوگيامىزعا قاتىستى ءتۇرلى سىنداردىڭ بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. ەسكى قازاقستان «ەكونوميكالىق دامۋدى باستى نازاردا ۇستاماق بولىپ», يدەولوگيالىق ماسەلەلەردى كولەڭكەدە قالدىردى. مۇنىڭ سالدارى ەكونوميكالىق ءھام رۋحاني تۇرعىدا دا تۇرالاۋىمىزعا اكەپ سوقتى. ۋاقىتتىڭ ءوزى ەكى سالانىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاماي, العا قادام باسۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايقىنداپ بەردى.
يدەولوگيا دەگەن – زاڭمەن, كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلەتىن قۇندىلىق ەمەس. مىسالى, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگياسى ءبىر پارتيالىق جۇيەگە نەگىزدەلدى. وسىلايشا, كەڭەستىك تاجىريبە دە توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ءارتۇرلى ساياسي كوزقاراستىڭ دامۋىنا, الۋان ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. كەڭەستىڭ اياققا تۇساۋ سالعان يدەولوگياسىنىڭ سوڭى الىپ يمپەريانى ىدىراتىپ تىندى.
بۇل ەكى مىسال, بىرىنشىدەن, بىزدەگى يدەولوگيانىڭ جۇلگەسى بۇقارا مەن بيلىك اراسىنداعى تەڭ ديالوگكە نەگىز سالۋى كەرەگىن كورسەتتى. ەكىنشىدەن, قوعامداعى الۋان پىكىرلەردى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن اڭعارتتى. ۇشىنشىدەن, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءۇنىن جالپى جۇرتشىلىققا ەستىرتۋگە تەڭ مۇمكىندىك بەرەتىن ورتاق مىنبەردىڭ قاجەتتىگى بايقالدى. ول مىنبەردىڭ مىندەتىن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتقارۋى تاريحي تۇرعىدا ادىلەتتى بولارى انىق اڭعارىلدى.
ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا بەرىلگەن مۇمكىندىك
بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي بىزگە تاۋەلسىزدىكتى ەشكىم قولدان بەرە سالعان جوق. قازاق حالقى ساياسي ۇلت رەتىندەگى ازاتتىعىن الۋ جولىندا تالاي كۇرەستى باستان كەشتى. تاۋەلسىزدىك ءوز اياعىمەن كەلدى دەۋ ارقىلى العاش وتارلىقتىڭ قامىتى موينىمىزعا ىلىنگەن كۇننەن باستاپ 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەيىنگى بوستاندىق الۋ جولىنداعى قانشاما كۇرەستى ۇمىت قالدىرارىمىز انىق.
مەملەكەتتىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشۋى ءۇشىن دە ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ سالتانات قۇرۋىنا مۇددەلىمىز. ماسەلەن, دامىعان ەلدەردە مەملەكەتتىك ءھام ۇلتتىق يدەولوگيانى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى جاساپ بەرەدى. ياعني يدەولوگيالىق ءونىمدى وندىرۋمەن, تاراتۋمەن, مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتىن ايقىنداۋمەن قوعامدىق ۇيىمدار اينالىسادى. بىزدە مۇنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇقىقتىق نەگىزى ءالى كۇنگە دەيىن جۇيەلەنە قويماعاندىقتان, ۇلتتىق يدەولوگيانى جوقتاۋشىلاردىڭ سىن-پىكىرلەرىن دە نەگىزسىز دەي المايمىز.
وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, قوعامداعى ءتۇرلى پىكىرلەردى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, ۇسىنىستاردى جينايتىن, تالقىلايتىن پلاتفورما قاجەت ەدى. قازىر ۇلتتىق قۇرىلتاي سول پلاتفورمانىڭ باستى مىنبەرىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەن, اتىراۋدا وتكەن قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنتكە جۇزدەن اسا ۇسىنىم كەلىپ ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسى سول ۇسىنىستاردى قاراپ, ءتيىستى ورگاندارعا تىكەلەي تاپسىرما بەرىپ وتىردى. ءتىپتى پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا سول ۇسىنىستاردىڭ كەيبىرى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارى رەتىندە كورسەتىلۋى قوعام ءۇنىنىڭ بيلىككە جەتۋ مەحانيزمىنىڭ ىسكە قوسىلعانىن كورسەتتى. دەمەك, ۇلتتىق قۇرىلتايدى ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا بەرىلگەن مۇمكىندىك رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز.
الەۋمەتتىك كەسەل ءھام قۇقىقتىق مادەنيەت
ۇلتتىق قۇرىلتاي مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ىرگەتاسىن قالاي باستاعانىن ايتتىق. ول يدەولوگيانىڭ سار جەلىپ كەتۋىنە قوعامداعى الەۋمەتتىك كەسەلدەر كەدەرگى كەلتىرەتىنى – ايدان انىق دۇنيە. بۇل ورايدا تسيفرلىق قوعاممەن ەرە كەلگەن كەسەلدەرگە دە كەڭىرەك توقتالۋ قاجەت سياقتى. سەبەبى قازاق «ەلەمەگەن بۇتاق كوز شىعارادى» دەيدى. بىزدە يدەولوگيالىق تۇرعىدا قاۋپى جوعارى ءىرى قىلمىستارمەن كۇرەسۋدى ماڭىزدى دەپ سانايتىن قاتە تۇسىنىك بار. سول سەبەپتى دە كوزگە كورىنە قويمايتىن ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلارعا ءتىپتى نازار اۋدارمايمىز.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ يدەيالىق تۇرعىدا وسى قاتەلىكتى تۇزەۋى قوعامدىق ساناعا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلدى. بۇل ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ وركەن جايۋىنا جاسالعان العاشقى قادام بولدى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك كەسەلگە اينالعان توعىز ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىققا (تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, سينتەتيكالىق ەسىرتكى, لۋدومانيا, قىز الىپ قاشۋ, ۆەيپ, ناسىباي, ۆانداليزم, ىسىراپشىلدىق ت.ب.) ارنايى توقتالدى.
ەگەر وسى توعىز الەۋمەتتىك كەسەلدى اۋىزدىقتاي الساق, ءتورت ءتۇرلى قۇقىقتىق مادەنيەتتى ورنىقتىرار ەدىك. ولار – زورلىققا قارسى مادەنيەت, قوعامدىق ورىندا ءوزىن ۇستاۋ مادەنيەتى, ەكولوگيالىق مادەنيەت, ادال ەڭبەك مادەنيەتى. بۇل ءتورت مادەنيەتتىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋداعى ءمان-ماڭىزىن تارقاتىپ ايتا بەرۋگە بولادى. ماسەلەن, ءبىر عانا دەرەكتى العا تارتايىق. ەلىمىزدە قۇمار ويىنعا شىرمالىپ, لۋدومانيا دەرتىنەن ايىعا الماي جۇرگەن 470 مىڭداي ازامات بار ەكەن.
پرەزيدەنت بۇل كەسەلدىڭ جاپپاي تارالۋىنا ەلدەگى ادال ەڭبەك مادەنيەتىنىڭ دۇرىس دارىپتەلمەۋى باستى سەبەپ بولعانىن ايتتى. ءبىر كۇندە, ءبىر مەزەتتە بايىپ شىعا كەلۋگە دەگەن قۇمارلىقتىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ونىڭ ورنىن قوعامداعى ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت باسۋعا ءتيىس. باي بولۋدىڭ باستى جولى تاباندى ەڭبەك پەن ماڭداي تەر ارقىلى كەلەتىنىن ساناعا سىڭىرمەي قۇمار ويىنعا دەگەن قۇلشىنىستى جويا المايمىز. دەمەك, الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ ورنىن جاڭا قۇندىلىق باسۋى كەرەك. ەگەر ءبىزدىڭ يدەولوگيا سول جارتى ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ پروبلەماسىن اينالىپ وتسە, ول يدەيانىڭ بولاشاعىنا دا كۇمانمەن قاراۋعا تۋرا كەلەر ەدى.
سەنىمدى نىعايتا تۇسپەك
ۇلتتىق يدەولوگيا بۇقارا مەن بيلىكتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋدى باستى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدى حالىقتىڭ بيلىككە, بيلىكتىڭ حالىققا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتەتىن مىنبەرگە اينالدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا جۇرتتىڭ بيلىككە دەگەن, مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەگەن سەنىم ماسەلەسى ەڭ وزەكتى تاقىرىپ سانالادى. باتىس عالىمدارى ءبىز ايتىپ وتىرعان سەنىم جايىن ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. ءبىرىنشىسى – ۆەرتيكالدى سەنىم. بۇل جالپى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى سەنىم ماسەلەسىن تىكەلەي سيپاتتايتىن سالا. ەكىنشىسى – گوريزونتالدى سەنىم. بۇل ءبولىم بۇقارا مەن الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ ءوزارا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋدى كوزدەۋگە ءتيىس. ياعني سەنىمنىڭ بۇل ءتۇرى ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان قازاق ۇلتى مەن باسقا ەتنوس وكىلدەرىن ءبىر يدەياعا جۇمىلدىرىپ, ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ بولماۋىن قاداعالايتىن سيپاتقا يە بولۋى كەرەك. وكىنىشتىسى سول, بىزدە وزگە ەتنوستاردى بىلاي قويىپ, جەرگىلىكتى حالىق پەن قانداس اعايىن اراسىنداعى سەنىم ماسەلەسىندە دە قايشىلىق بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ياعني قۇرىلتاي وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ وركەنيەتتى جولدارىن ۇسىنۋعا ءتيىس.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ الدىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ۆەرتيكالدى سەنىمدى عانا ەمەس, گوريزونتالدى سەنىمدى دە قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىزدە وتكەن قۇرىلتايلار قوعام ىشىندەگى ءتۇرلى توپتار مەن تۇلعاارالىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەمەي, جالپىعا ورتاق قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الماي, مەملەكەتتە قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ سالتانات قۇرىپ تۇرۋى قيىنعا سوعاتىنىن دالەلدەپ بەردى. قۇرىلتاي بولاشاقتا دا ءوز جۇمىسىن ءارى قاراي ءساتتى جالعاستىرا بەرەتىنىن بايقايمىز.
رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي يدەولوگيامىزدى تۇزۋدەن بولەك, ءبىرتۇتاس مەملەكەت رەتىندەگى رۋحىمىزدى تىكتەپ, اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋعا, ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستىڭ مادەنيەتى, ءتىلى, داستۇرلەرىن دامىتىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتۋعا جول اشاتىن جيىنعا اينالعانىن دا سۇيىنشىلەۋگە بولاتىن سەكىلدى.
قازىبەك ءداۋىتالى,
زاڭگەر
