ماي ءوندىرىسىنىڭ مۇمكىندىگى مەن ماشاقاتى

قانشا جىل قالىپتاسقان استىقتى ەكسپورتتاۋ ساياساتى بۇگىندە الەمدىك نارىقتان ءوز پوزيتسياسىن جوعالتقان. كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىز ءداندى, مايلى داقىلداردى 63 ەلگە ەكسپورتتاسا, قازىر 44-كە تومەندەگەن. 2018 جىلى 10 ملن توننادان استام وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمى ەكسپورتتالعان. بۇگىندە 4 ملن تونناعا ەكسپورت كولەمى ايتارلىقتاي ازايعان. نەگىزى بىزدە ءبىرشاما ماي زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. بىراق بۇل زاۋىت­تاردىڭ قۋاتتى 40%-دان اسپايدى. شيكىزات جەتىسپەيدى, قايتا وڭدەۋ ءىسى كەنجەلەپ قالعان.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى دەرە­گى­نە سۇيەنسەك, بىرنەشە جىلدان بەرى ماي وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسى تومەن دەڭگەيدەن كوتەرىلە الماي وتىر. 2019 جىلى رافينادتالعان كۇنباعىس مايىن وندىرۋگە ارنالعان جاب­دىقتاردىڭ ورتاشا جىلدىق قۋا­تى 32,9% بولسا, تازارتىلماعان ماي وندىرۋدە 44,3% بولعان. سودان بەرى ارادا 4 جىل ءوتتى, كورسەتكىشتەر ارتۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, 2-3%-عا تۇسكەن.

بۇل جەردەگى پارادوكستى «شيكىزات قارعىسى» (resource curse) ۇعىمى ۇعىن­دىرا تۇسەدى. ول رەسۋرستارعا تاۋەل­دى ەلدەردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەرگە تاپ بولاتىنىن كورسەتەدى. XX عاسىردىڭ سوڭىندا ريچارد اۋتتي ەنگىزگەن وسى كونتسەپتسيادا «گوللاند اۋرۋى» فاكتورى دا بار. ماي ءوندىرىسىنىڭ وركەندەۋىنە ءدال وسى فاكتور اسەر ەتىپ وتىر. 2018 جىلى ەلدەگى كۇنباعىس تۇقىمى ەكسپورتىنىڭ كولەمى 1 ملن توننادان استى, 2019 جىلى ول 26,9%-عا ۇلعايىپ, 1 ملن 270 مىڭ توننانى قۇرادى. كورسەتكىش جىلدان-جىلعا ءوسىپ جاتىر. قازىرگى ناقتى پارادوكسالدى جاعداي: رەسپۋبليكادا شيكىزاتتىڭ جەتكىلىكتى مولشەرى وندىرىلەدى, ونى وڭدەۋگە ارنالعان قۋات­تارى بار, بىراق زاۋىتتاردىڭ جۇك­­تەمەسى 32%-دى عانا قۇرايدى. تابيعي رەسۋرستاردىڭ ەكسپورتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كۇشەيۋىنە اكەلىپ, باسقا ەكسپورتتىق سەكتورلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى. وعان دالەل – ەلدە كۇنباعىس ەگىستىك القاپتارىنىڭ كولەمى مەن ماي ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى. مايلى داقىلداردى كوپ وندىرسەك تە, اتالعان شارۋاشىلىق شابانداي تۇسكەن. وعان مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋدەگى كەدەرگىلەر كەسىرىن تيگىزىپ وتىر.

بيىل مايلى داقىلدىڭ ەگىستىك القابى 1,3 ملن گەكتارعا جەتكەن (2019 جىلعا قاراعاندا 57,3%-عا ۇلعايعان). ءدال قازىرگى كەزەڭ – مايلى داقىلدار وسىرەتىن شار­ۋا­شىلىقتار مەملەكەتتەن بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ قىزىعىن كورىپ, قالتاسىن قامپايتىپ جاتاتىن ۋاقىت. بىراق ساراپشىلار مەن دەپۋتاتتار ودان تۇك پايدا جوق, شيكىزاتقا ەمەس, ەكسپورتقا باسا نازار اۋدارايىق دەپ دابىل قاعىپ ءجۇر. سەناتور سۇلتان دۇيسەنبينوۆ ۇكىمەتكە جولداعان ساۋالىندا قايتا وڭدەۋ سالا­سىن­داعى توقىراۋدى توقتاتاتىن شۇعىل شارا قابىلداۋ كەرەگىن ايتقان.

«ەلدىڭ اگرارلىق سالاسىن قولداۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تەك كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە عانا اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەنىنە باعىتتالعان سۋبسي­ديالىق قاراجات سوماسى 929,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. الايدا ءبارىمىز كورىپ وتىرعانداي سالادا ەشقانداي ناقتى العا جىلجۋ جوق. ەكونوميكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى نەبارى 5%-دىق مەجەدەن اسار ەمەس. ەكسپورتتىڭ كولەمى دە باسقا سالالاردىڭ ونىمدەرىمەن سا­لىس­تىرعاندا تىم تومەن دەڭگەيدە», دەيدى.

ايتۋىنشا, ەلدەگى ماي زاۋىتتارى تولىق جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەمەي تۇر­عان كەزدە شيكىزات رەتىندە ساتىلاتىن كۇنباعىس ءدانىن ەكسپورتتاۋ دۇرىس ستراتەگيا ەمەس. ءار وتباسىندا تۇتىنىلاتىن بۇل ءونىمنىڭ ەگىستىك القابى كەيىنگى ءۇش جىلدا 40%-عا وسكەن. كۇنباعىستىڭ جالپى جينالۋى 1 ملن توننادان استام, ال زاۋىتتاردىڭ وڭدەۋ قۋاتتىلىعى شامامەن 3,3 ملن توننانى قۇرايدى. دەمەك ەگىس كولەمىن ۇلعايتىپ, ءونىم ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا بولادى.

«ماي ءوندىرىسى – بارلىق باعىتتا ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزىپ, رەسپۋب­ليكادا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالا. وسى ورايدا ورتالىق ازيادا مايلى داقىلدار تاپشىلىعى بار ەكەنىن ايتۋ كەرەك. ويتكەنى وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان ەلدەرى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا, ەگىس القاپتارىنىڭ شەك­تەۋلى بولۋىنا بايلانىستى بۇل داقىل­دى جەتكىلىكتى كولەمدە وسىرە المايدى. ال كۇنباعىس ءوسىرۋ بويىنشا ورتالىق ازياداعى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز 90%-عا جۋىق­تايدى. كۇنباعىس ەگىس القاپتارىنىڭ ۇل­عايۋى­مەن قاتار, كۇنباعىس داندەرىن جيناۋ كورسەتكىشتەرى دە ءوستى. 2019–2023 جىلدار ارالىعىندا ءوندىرىس 47,4%-عا ارتىپ, 838,7 مىڭ توننادان 1,2 ملن تونناعا جەتتى. وعان قوسا مايلى داقىل قورى دا كوبەيدى. ەكسپورت 55,7%-عا قىسقاردى. وڭدەۋگە جىبەرىلگەن ءونىم كولەمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,6 ەسە ارتتى», دەيدى.

نەلىكتەن ءوندىرىستىڭ وسۋىنە قارا­ماس­­تان, ماي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇك­تەمەسى تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر؟ ماسەلە – وڭدەۋ قۋاتىنىڭ ارتۋىندا. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, 2019 جىلى وسىمدىك مايىن وندىرەتىن 14 كاسىپورىن جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ جالپى ورتاشا جىلدىق قۋاتى 785,5 مىڭ توننانى قۇرايدى. 2023 جىلى 24 زاۋىتتىڭ قۋاتى 1,3 ملن تونناعا دەيىن ارتتى. 2024 جىلدىڭ شىلدەسىندە ماي زاۋىتتارىنىڭ سانى 28-گە جەتتى. دەمەك كاسىپورىندار اراسىندا شيكىزاتقا ءوزارا باسەكەلەستىك بار. «قازاق مايلى داقىلدار قايتا وڭ­دەۋ­شىلەرىنىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» توراعاسى يادىكار يبراگيموۆ تە وسى ويدى تىلگە تيەك ەتىپ وتىر.

«قازىرگى قازاق ماي زاۋىتتارىنىڭ 3,6 ملن توننا مايلى داقىلدى وڭدەۋگە قۋاتى بار. بىراق ءىس جۇزىندە تەك 32% قۋاتپەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ويتكەنى ءونىمنىڭ نە­عۇرلىم مول بولىگى سىرتقا شيكىزات كۇيىندە شىعارىلادى. مۇنى ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جىلدار بويى ءتۇسىندىرىپ كەلەمىز. ەكسپورتقا 20% باج سالىعى جەتكىلىكسىز. بىزدەن 15 ەسە كوپ مايلى داقىلدار شىعاراتىن رەسەي, مەملەكەتتىك باجدى 50%-عا دەيىن كوتەرىپ وتىر. ياعني رۋبلمەن ساناعاندا 32 مىڭ, ەۋرومەن ەسەپتەسەك 310 ەۋروعا شىعادى. وسىدان كەيىن رەسەيدىڭ بارلىق شيكىزات ءونىمى وزىندە قالىپ, وزىندە وڭدەلەدى. ءارى بىزگە وڭدەلگەن ونىمدەرىن شىعارىپ, پايداسىن كورىپ وتىر. ءوزىمىز وڭدەمەسەك, ءىس وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. قازىر تاجىكتەر مەن وزبەكتەر دە قازاق شيكىزاتىن الىپ, ونى وزدەرىندەگى كاسىپورىنداردا وڭدەۋگە ماشىقتانىپ العان. قازاق سوياسىنىڭ دا كوپ بولىگى ەكسپورت اسىپ كەتەدى. قىتاي – كۇنباعىستى يمپورتتاۋ­شى ەل. بىراق 9% قوسىمشا قۇن سالىعى مەن 9% باسقا سالىقتى قوسقاندا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك باجبەن تەڭەسىپ كەتەدى. قازىر ماي شيكىزاتىندا بىزدەگى 50 شاقتى ماي زاۋىتتارى ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ جاتىر. ەلىمىزدە وڭدەۋ ىسىنە نازار اۋدارىلماسا, ءوندىرىسىمىزدىڭ جاعدايىن تۇزەمەسەك, جاعداي ودان سا­يىن قۇلدىراي بەرەدى. بىزدەگى جاعدايدى انىق اڭعارعان وزبەكتەر باعانى دا تىم تومەندەتىپ قويعان. ويتكەنى باسقا امالدىڭ جوعىن جاقسى بىلەدى», دەيدى ول.

بيىل قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا 369 مىڭ توننا ءونىم شىعارىلدى. بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىر­­عاندا 25,8%-عا وسكەن. 369 مىڭ توننا – ەلدىڭ ىشكى نارىعىنا ۇلكەن كولەم. بيىل جەتى ايدا ەلىمىزدە 151 مىڭ توننا كۇنباعىس مايى ساتىلدى, ياعني جارتىسىنان ازى عانا. قالعانى ەكسپورتقا جىبەرىلدى. ۇكىمەت پەن وڭدەۋشىلەردىڭ ماقساتى – شي­كىزات ەمەس, قايتا وڭدەلگەن ءونىمدى شەتەلگە ساتۋ. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سىنىڭ دەرەگىنشە, كەيىنگى جىلدارى وندىرىلگەن كۇنباعىس مايىنىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ۇلەسى ەداۋىر وسكەن. ماسەلەن, 2019 جىلى وندىرىلگەن مايدىڭ تەك تورتتەن ءبىرى شەتەلگە ساتىلسا, 2024 جىلى شىلدەدە بۇل كورسەتكىش 73,5%-دى قۇرادى.

مۇنداي جوعارى كورسەتكىشكە جەتۋ ماقساتىندا بيلىك ەكسپورتقا كۆوتا ەنگىزگەن ەدى. الاڭنىڭ الدىن الۋ اياسىندا, كۇنباعىس تۇقىمىن شەتەلگە ساتۋعا تولىق تىيىم سالۋ نەمەسە ەكس­­پورتتىق باج سالىعىن قولدانۋ قاجەت. قازىر شەتەلگە شىعارۋ تىيىم سالىن­باعان, بىراق كوتەرمە ساۋداگەر­لەر باج سالىعىن تولەۋگە ءماجبۇر. دەگەن­مەن بۇل دا اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋ­شىلەرى مەن ترەيدەرلەردى شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلارعا كۇنباعىس داندەرىنىڭ ونداعان مىڭ تونناسىن ساتۋدان توقتاتا المادى.

«بيىل دا ەگىس ناۋقانىنا ەكى ەسە كوپ قاراجات ءبولىندى. الايدا اگرو­­ونەر­كا­سىپكە بولىنەتىن بۇكىل اقشانىڭ 70%-ى – مەملەكەت قارجىسى. بۇل سالاعا كوم­مەر­تسيالىق بانكتەردىڭ قاراجاتىن دا تارتۋ قاجەت. ديقاندارعا ءوسىمى از نەسيە بەرۋدە مەملەكەتتىك قارجى ينس­تيتۋتتارىن سۋبسيديالاۋ شارالارىن قولعا الىپ, بانكتەرگە قاتىستى الدىڭ­عى قاتارداعى اگرارلىق ەلدەردىڭ تاجىري­بەلەرىن قولدانۋ كەرەك», دەگەن ۇسىنىس تا ايتىلعان.

بىزدە ەكسپورتتىق باج سالىعى بار. ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋدا شيكىزا­تى­مىز­دى شەتەلگە شىعارۋعا توسقاۋىل قوياعا بولادى. بىراق بۇل مودەلدىڭ جۇمىس ىستەۋى شامالى. باج سالىعىنا قاراماستان, شيكىزات كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتالىپ جاتىر. قورىتا ايت­قاندا, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ وندى­­رىستىك قۋات جۇكتەمەسىنىڭ تومەندەۋى ماي سالاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. كورشىلەس ەلدەردىڭ نارىعىن بارلايتىن بولساق, وندا ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىمىز ايتارلىقتاي جوعارى. مىسال­عا, وزبەكستاندا شيكىزات ەكسپورتى جا­بىق, ولار ونى قايتا وڭدەيدى, ەگەر ارتىق بولسا, دايىن ءونىمدى ەكسپورتتايدى. وزبەكستان ەلىمىزدەن العان بيدايدى وڭدەۋدى سونشالىقتى ارتتىرىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى ۇن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۇشتىگىنە كىرىپ العانى امبەگە ايان.