ازاماتتىق قوعام ۇستانىمدارى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋدا, ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدە, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ازاماتتىق قوعام قۇرامىندا حالىق مۇددەسىن بىلدىرەتىن جانە قورعايتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار (ۇەۇ), كاسىپتىك بىرلەستىكتەر, كاسىپوداقتار, ءدىني توپتار, قۇقىق قورعاۋ باستامالارى, ەكولوگيالىق قوزعالىستار بار. ولار مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنە تاۋەلدى ەمەس, دەگەنمەن بيلىكپەن بىرلەسىپ ەلدىڭ الەۋمەتتىك, مادەني, ساياسي ءارى ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرىنە اسەر ەتەدى. بۇل – ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ; الەۋمەتتىك قولداۋ جانە كومەك كورسەتۋ; ۇكىمەت قىزمەتىن قاداعالاۋ; قوعام ءومىرىنىڭ ءار سالاسىندا ساۋاتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ; ادام قۇقىعىن قورعاۋ; ازاماتتاردى جۇمىلدىرۋ جانە قوعامدىق باستامالاردى قالىپتاستىرۋ; دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جۇيەسىن دامىتۋ; تابيعاتتى قورعاۋ جانە ورنىقتى دامۋ جۇيەسى.
ءار ەلدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋ تاجىريبەسى ونىڭ تۇراقتىلىقتى, الەۋمەتتىك ادىلەتتى جانە دەموكراتييانى قامتاماسىز ەتۋدەگى شەشۋشى ءرولىن كورسەتەدى, الەۋمەتتىك ۇدەرىس پەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە ىقپال ەتەدى. ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق دامۋ ۇردىسىندەگى بىرقاتار مەملەكەتتىڭ ازاماتتىق قوعامى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ, جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشىن تومەندەتۋ جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇلكەن ۇلەس قوسادى.
CIVICUS (civicus.org) حالىقارالىق ۇيىمى الەم بويىنشا ازاماتتىق قوعام جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. ۇيىم اقپاراتىنا سۇيەنسەك, الەمدىك تاجىريبەدە اقش, سكانديناۆيا ەلدەرى, باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى – ازاماتتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە كوشباسشىلىق ورىنداردا.
اقش-تا ازاماتتىق قۇقىقتاردى قورعاۋ, ەكولوگيالىق قوزعالىستار, ءدىني ۇيىمدار مىندەتتەرى الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق, مادەني, ىشكى ساياسات, ماكروەكونوميكالىق ماسەلەلەردى جەڭىلدەتەدى:
- ازاماتتىق قۇقىقتاردى قورعاۋ. ماسەلەن, امەريكالىق ازاماتتىق ەركىندىكتەر وداعى (American Civil Liberties Union) اقش ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق, ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت سالالارىنداعى قۇقىقتارىن قورعايدى, ال افرو-امەريكالىق ازاماتتار دامىتۋ قاۋىمداستىعى (National Association for the Advancement of Colored People) ناسىلدىك قىسىمشىلدىقتى جويۋعا اتسالىسادى.
- ەكولوگيالىق قوزعالىستار. قورشاعان ورتانى قورعاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس, ورنىقتى دامۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ارەكەتتەرى مەن مۇناي سالاسىنداعى كومپانيالاردى قاداعالايدى. Greenpeace, Sierra Club جانە وزگە دە ەكولوگيالىق ۇيىمدار كوبىنە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ سياقتى اقش-تىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىنداعى نەگىزگى وزگەرىستەردىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە جاتادى.
- ءدىني ۇيىمدار. بۇل ۇيىمداردىڭ قايىرىمدىلىق, ەرىكتىلەر جانە الەۋمەتتىك قولداۋ سياقتى الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە اسەرىن باعالاماۋ مۇمكىن ەمەس. شىركەۋلەر مەن وزگە دە ءدىني مەكەمەلەر قوعامدىق ومىردە, اسىرەسە ايماقتىق دەڭگەيدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ەندى سكانديناۆيا ەلدەرىندە مىنانداي ۇستىندار بار:
- الەۋمەتتىك ءال-اۋقات جانە ادىلەت. ازاماتتىق ۇيىمدار الەۋمەتتىك ادىلەتتى قامتاماسىز ەتۋدە, حالىقتىڭ وسال توپتارىن قولداۋدا جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى;
- ەكولوگيالىق جانە ورنىقتى دامۋ قوزعالىستارى. ازاماتتىق ۇيىمداردىڭ مەملەكەتپەن بىرىگۋى ناتيجەسىندە سكانديناۆيا – جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى بويىنشا كوشباسشى.
- گەندەرلىك تەڭدىك پەن ايەلدەر قۇقىعى. بۇل ەل گەندەرلىك تەڭدىك جونىنەن الەمدە الدىڭعى قاتاردا تۇر. مىسالى, يسلانديادا ايەل دەپۋتاتتار شامامەن 48%-دى,
ال شۆەتسيادا شامامەن 46%-دى قۇرايدى. سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك, دەكرەتتىك دەمالىس, الەۋمەتتىك ساياسات بويىنشا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ مۇددەلەرى قاراستىرىلادى.
ال ەۋروپا ەلدەرىندەگى ازاماتتىق قوعام مىنا سالالارعا نازار اۋدارادى:
- قوعامدىق قوزعالىستار. مىسالى, فەمينيزم قوزعالىسى ايەلدەر تەڭدىگىن بارلىق سالادا ساقتالۋىن تالاپ ەتۋى ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدىق پەن جالاقى تەڭسىزدىگى ماسەلەلەرى اشىق قاراستىرىلىپ وتىر. كاسىپوداقتار جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋى بارىسىندا بىرقاتار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تاقىرىپ توڭىرەگىندە ىشكى ساياسي شەشىمدەر قابىلدانادى.
- ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمدارى. Human Rights Watch, Amnesty International ۇيىمدارى تەك ەۋروپا مەملەكەتتەرى ىشىندە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە ءوز مىندەتتەرىن اتقارادى. الەمدىك دەڭگەيدە بوسقىندار مەن ميگرانتتار قۇقىقتارىنىڭ قاراستىرىلۋىمەن جاھاندىق دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق نورمالار جاندانىپ جاتىر.
- ەكولوگيالىق باستامالار. Friends of the Earth جانە Extinction Rebellion ۇيىمدارى رەسمي بيلىك جۇيەسىمەن بىرىگىپ ەكوجۇيەنى ساقتاۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءوندىرىس كەشەندەرىنەن اتموسفەراعا زالالدى زاتتاردى شىعارۋ اۋقىمىنىڭ تومەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى.
قورىتا كەلگەندە, الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى ءاربىر ەلدەگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايلارمەن تىعىز بايلانىستى. دامىعان دەموكراتيالاردا ازاماتتىق قوعام ساياسات پەن قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى اسەر ەتەدى.
ينديرا كۇنتۋوۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشى-مەنەدجەرى
