وزبەكستانداعى ەلشى بولىپ قىزمەت اتقارعان جىلدارى تولە بي مەن ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسقان زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ: «تاشكەنتتىڭ تورىندە قارلىعاش بي دەگەن اتپەن ەلەۋسىز قالعان تولە بي بابامىزدىڭ زيراتىن ءحVىى عاسىردىڭ كىرپىشىمەن كوتەرىپ, باسىنا ارنايى يراننان تاس الدىرتىپ, وعان ء«تاڭىرىم قازاققا ەلدىكتى دە, ەرلىكتى دە, دانالىقتى دا بەرگەن» دەپ جازدىردىق. قازاقتىڭ جەتى ازاماتى ناۋاي وبلىسى نۇراتا اۋدانىنداعى وراز قاجىنىڭ ۇرپاعى سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە بايبەك ۇلىنىڭ ءۇش مىڭ جىلدىق قورىمداعى زيراتىنا ۇلكەن كەسەنە تۇرعىزدى. بۇل – بۇحارانىڭ سولتۇستىك داربازاسى. 1370 جىلدان ءامىر تەمىردىڭ باس كەڭەسشىسى بولعان وراز قاجىدان باستاپ (1299-1385 جىلدار) وسى اۋلەتتىڭ بەس ۇرپاعى جوعارى بيلىككە ارالاستى. ورازدىڭ ۇرپاعى سەيىتقۇل اۋليەنىڭ ەكى ايەلىنەن اقشا حان, ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۋدى. جارتى عاسىرعا جۋىق سامارقاندتى بيلەگەن ءجالاڭتوس ء«تىللا قاري» مەن «شەردور» مەدرەسەسىن سالدىردى, ايتەكە ءبيدى جاستايىنان تاربيەلەپ, ونىڭ بيلىككە كەلۋىنە ىقپال ەتتى. ۇلى بيلەرىمىز – تولە بي مەن قازىبەك بي 90-نان اسىپ ومىردەن وتسە, ايتەكە ءبيدىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. تاريحشىلار وسى ماسەلەنى دايەكتى تۇردە زەرتتەۋ كەرەك», دەدى. ول تۇركىستاندا ءۇش ءبيدىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ, وزبەكستانداعى ايتەكە مەن تولە بي, رەسەيدەگى جاڭگىر حان, بوكەي, قۇرمانعازى كەسەنەلەرىن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قورعاۋىنا الۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى.
ءۇش ءبيدىڭ ومىردەرەكتەرى ناقتىلانۋى قاجەت
جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىبەك يسمۋرزين ايتەكە ءبيدىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى ناقتىلانباعانىنا نازار اۋداردى. ءبىر دەرەكتە ءبيدى 1644 جىلى دۇنيەگە كەلدى دەسە, باسقا زەرتتەۋشىلەر 1666, 1682, 1683 جىلدارعا اپارادى. دۇنيەدەن وتكەن مەرزىمى دە تۇرلىشە جازىلىپ ءجۇر: 1700, 1709, 1722, 1730, 1740-1750-ءدىڭ اراسى, 1766 جىل دەپ كەتە بەرەدى. جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى ءبيدىڭ 1709 – 1722 جىلدارى دۇنيە سالعانىن بولجادى. وعان قوجابەرگەن جىراۋ مۇراسىنداعى «وتكەن جىل ايتەكە بي دۇنيەدەن ءوتتى, كەلگەندە ەلۋ التى جاسقا اجال جەتتى» دەگەن جولدار نەگىز بولعان. الايدا سوڭعى زەرتتەۋلەر «ەلىم-ايدىڭ» بەرىرەكتە جازىلعانىن انىقتادى. انتروپولوگ ورازاق سماعۇل ايتەكە بي زيراتىنان الىنعان باس سۇيەكتىڭ 70 جاستان اسقان ادامدىكى بولعانىن دالەلدەدى», دەيدى ج.يسمۋرزين. ايتەكە بي تۋرالى ورىس مۇراعاتىنداعى ازىرشە تابىلعان جالعىز دەرەك – 1803 جىلى ورىنبوردان بۇحارا حاندىعىنا ساپار شەككەن پورۋچيك ياكوۆ گاۆەردوۆسكيدىڭ جازباسى. 1804 جىلى جارىققا شىققان ءبىرىنشى جۋرنالدا ول تاۋكەنىڭ 1680-جىلدارى بيلىككە كەلگەنىن جازا وتىرىپ, حاندىقتىڭ ءۇش ءبيى تولە, قازىبەك, ايتەكەنى «اقساقالدار» دەپ كورسەتكەن. وسى جۋرنالدا ايتەكەنى «اتىقا» دەپ جازعان. قازاق حاندىعىنىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرىن بەكەمدەگەن ءۇش بي 1680-جىلدارى اقساقالدىق جاسقا كەلگەن جوق, ءارى كەتسە 30-40 جاستا. ومبى ارحيۆىنەن تابىلعان قۇجاتتار قازىبەك ءبيدىڭ 1667 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1763 جىلى كوكتەمدە 96 جاسىندا دۇنيەدەن وزعانىن ايعاقتايدى. ال قىتايتانۋشى كلارا حافيزوۆانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا تولە بي 1675 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1758 جىلدارى ومىردەن وزعان بولۋى مۇمكىن. 1758 جىلى قىتاي ەلشىلەرىمەن كەزدەسە وتىرىپ, تولە بي ءوزىنىڭ 83 جاسقا كەلگەنىن ايتادى. سوندا تولە بي قازىبەك بيدەن 7-8 جاس كىشى. 1733–1734 جىلدارداعى مۇراعات قۇجاتتارىندا تولە ۇلى ءجۇزدىڭ ءبيى رەتىندە قويايدار بيدەن كەيىن تۇر.
ماسكەۋدەگى رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ساياسات ءارحيۆىنىڭ 122-قورىنداعى «قىرعىز-قايساقتار» بولىمىندە ايتەكە ءبيدىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان جالعىز قۇجات بار. بۇل – سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنىڭ ءتىلماشى تەۆكەلەۆكە 1731 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ 28 ستارشين – رۋباسىلارى جازعان حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى. ەسكى شاعاتاي جازۋىنداعى قۇجاتتا 28 ستارشين «قۇران ءوپتىم, انت ەتتىم», دەپ رۋ تاڭباسىن باسادى. ساڭكىباي بي, شومەكەيدەن كەدەي بي, ءاجىباي بي, تامادان ەسەت, تابىننان بوكەنباي باتىر قول قويعان. اراسىندا «الشىن تورتقارا رۋىنىڭ اق اكەسى, قۇران ءوپتىم, انت ەتتىم, مەن ايتەكە بي تاڭبالىق سالدىم» دەگەن ايتەكە ءبيدىڭ تاڭباسى تۇر. جانىبەك يسمۋرزين كونە قازاق جازۋىنداعى وسى قۇجاتقا قاراپ, 1731 جىلى ايتەكە ءبيدىڭ ومىردە بولعانىن جوققا شىعارمايدى. 1731 جىلدىڭ سوڭىندا سامەكە حان باستاعان ورتا ءجۇزدىڭ 25 رۋباسى انت بەردى. مۇندا سامەكە (شاحمۇحاممەد) باباسى شىعايدان باستاپ, ەسىم, سالقام جاڭگىر, تاۋكە حاندى جازا وتىرىپ, سوڭىندا ءوزى مەن ءىنىسى ابىلمامبەتتى (ابۋمۇحاممەد), باراق سۇلتاندى قوسادى. وسى قۇجاتتا «ارعىن قاراكەسەك رۋىنىڭ اق اكەسى قۇران ءوپتىم, انت ەتتىم. مەن قازىبەك بي تاڭبامدى سالدىم» دەپ قازىبەك بي دە ءمورىن باسقان. 1732 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلى ءجۇزدىڭ بيلەرى دە رەسەي يمپەرياسىنا حات جولدايدى. كونە قازاق جازۋىنداعى اۋدارماسى: «جىراق جەردەن جارقىن كوڭىلمەن ۇلى ءجۇزدىڭ قىرعىز-قايساق بيلەرى اق حان ۇلىق پاديشاحىنا باس سالدىق. وڭ قول قويىپ ايدار بي مەن تولە بي باس سالدى جانە ساتاي باتىر مەن حانكەلدى باتىر باس سالدى. بولەك باتىر باس سالدى. بولەك باتىر ءوزى ەلشى بولىپ, قارا قالماق تورەسى حوڭتايشى قالدان شەرەنگە كەتتى. قالعان ءسوزدى ارالبايدان سۇراساڭدار. ەلشى بولىپ رىسكەلدى بارا جاتىر» دەپ اياقتايدى. ارالباي مەن رىسكەلدىنى پاتشا سارايىنا جىبەرگەن ەلشىلەر.
ايتەكە ءبيدىڭ ۇرپاقتارى
ايتەكە ءبيدىڭ بالالارى – وتەباس, قوسىباي, جالتىر. وتەباستان بوتپاي, شىمىر. قوسىبايدان قاراكوبەك, ەسكەنە تارايدى. 1748 جىلى ءتىلماش گۋلياەۆتىڭ حابارىنا قاراعاندا, ابىلقايىر حان ولتىرىلگەننەن كەيىنگى حان سايلاۋىندا ايتەكە ءبيدىڭ بالالارى قوسىباي مەن جالتىر باتىر سۇلتاندى قولداعان. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى نەپليۋەۆتىڭ جىبەرگەن ادامى س.ابدىرازاقوۆ 1748 جىلدىڭ كۇزىندە باتىر سۇلتاندى حان كوتەرۋ شاراسىنا ايتەكە ءبيدىڭ بالالارى قوسىباي مەن جالتىردىڭ قاتىسقانىن جازعان. «ماسكەۋدەگى كونە اكتىلەر مۇراعاتىنداعى 1889 جىلى 15 جەلتوقساندا تاپسىرىلعان قۇجاتتا كىشى جۇزدەگى وتەباس بي, قوسىباي بي, جالتىر, ەسكەنە, قاراكوبەك, ورماننىڭ قايىپ حانعا قاراعاندارى كورسەتىلگەن. بۇلار – ايتەكەنىڭ بالالارى. وسى جىلدارداعى ءالىم رۋىنىڭ ءبيى – وتەباس ايتەكە ۇلى بولسا, ودان كەيىن ايتەكە ءبيدىڭ نەمەرەسى قاراكوبەك قوسىباي ۇلى سايلانعان. 1794 جىلعى قۇجاتتاردا ستارشىن جانىس وتەباس ۇلى دەپ جازىلعان. سوعان قاراعاندا 1794 جىلى وتەباس بي ومىردەن ءوتىپ, ورنىنا جانىس بي سايلانادى. وتەباس ءبيدىڭ زيراتى ارال اۋدانىنداعى قوسىم قوجا قورىمىندا. جانىندا جاقايىم سارتاي باتىر, كەرەيت قوسىم قوجا جەرلەنگەن», دەيدى جانىبەك يسمۋرزين.
بيلەر – حالىقتان شىققان تالانت
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنينۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سامات وتەنيازوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيلەر ينستيتۋتى تەك قازاق جەرىندە جانە قازاق حاندىعى قۇرامىندا بولعان قاراقالپاق پەن قىرعىزدا عانا ءىشىنارا كەزدەسەدى. «قازاق بيلەرى حالىقتىڭ اراسىنان جارىپ شىققان حاس تالانتتار ەدى. ەگەردە, حان بيلىكتىڭ ۇشار باسىنداعى اق سۇڭقار بولسا, ونىڭ تۇعىرىن قازاق بيلەرى ۇستاپ تۇردى. ول زاماندا حاننىڭ بيلىگى شەكتەۋلى بولدى. بيلەر زاڭ شىعاردى, مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزدى, حانعا قارجى تاۋىپ بەردى, ءار رۋدان اسكەر جاساقتادى. الايدا ءحVىىى عاسىردىڭ وقيعالارىندا ايتەكەنىڭ ەسىمى ەش جەردە كەزدەسپەيدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ وسى جاعداي شەتەلدەردەگى ارحيۆ قۇجاتتارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇر», دەيدى ول.
باشقۇرتستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زاكاريانوۆ ءىح عاسىردا ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, قيماق-قارلۇق اسكەرىنەن جەڭىلگەن وعىزدار ورال تاۋى بويىنا قونىس تەپسە, قالعان بولىگى ح عاسىردا قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنىن ايتتى. قازاق پەن باشقۇرتقا الپامىس باتىر, كوروعلى, ەر تارعىن, ەديگاي, وراق-ماماي, كوكشە باتىر, شورا باتىر, ەر قوشاي باتىرلار جىرى مەن ء«لايلى-ءماجنۇن», «بوز جىگىت», ء«جۇسىپ-زىليحا», «تاحير-زۋحرا» عاشىقتىق داستاندارى, سىپىرا, اسان قايعى, قازتۋعان, شالكيىز, بۇحار جىراۋ دا ورتاق. الايدا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسى باشقۇرتتىڭ تەك تابىن رۋىندا عانا ساقتالعان. تابىندار وڭتۇستىك ورالدا ءىح عاسىردا پايدا بولدى. بەرىرەككە دەيىن قازاقتار ورال بويىنا, ال باشقۇرتتار جايىقتان بەرى ءوتىپ, جىر ايتىسىنا كەلىپ ءجۇردى. كىندىك ازيا مەن ۇندىستانعا كوز تىككەن رەسەي يمپەرياسى ورال بويىنا مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىن سالا باستاعاندا, ەكى عاسىرعا سوزىلعان كوتەرىلىس باستالدى. ۇكىمەتتىڭ قۋدالاۋىنان قاشقاندار قازاق دالاسىنا بارعاندا, ابىلقايىر حان پانالاتتى. ماسەلەن, قاراساقال باتىر 1735–1740 جىلدارى كوتەرىلىستەن سوڭ قازاق دالاسىنان 19 جىل بويى پانا تاپتى. ول قازاق جەرىندە جەرلەندى», دەيدى زەرتتەۋشى.
حيۋا مۋزەي قورىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ديلمۋرود بابودجانوۆ بەكەت اتانىڭ كونە ۇرگەنىش مەدرەسەسىندەگى ۇستازى سايد مۇحامماد باقىرجان سوپى, سىرىم, يساتاي باتىرلاردىڭ حيۋا حاندىعىمەن بايلانىسى تۋرالى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. ال اتىراۋ وبلىسىنداعى سارايشىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇحتار ايتەكە ءبيدىڭ 1731 جىلدان كەيىن دە ەل اراسىندا بولعانىن جوققا شىعارمايدى. ول ءبيدىڭ قىزمەتىنە قاتىستى وزبەكستان مۇراعاتىندا ساقتالۋى مۇمكىن قۇجاتتار قولىمىزعا تيمەي جاتىر دەپ تۇيىندەدى. ەۋروپاداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلى, دانيانىڭ بەللۋنن قالاسىنىڭ تۇرعىنى اقبار ايۋبەي قاجى ەۋروپادا اۋعان قازاقتارى تۋرالى بىرنەشە كىتاپ شىققانىن ايتتى. سونىڭ ەڭ العاشقىسى 1825–1832 جىلدارى انگليا ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارى. «قازىرگى اۋعان جەرىندە تۇرىپ جاتقان قازاقتار جوشى زامانىندا باردى. ودان كەيىن قازاق حاندىعى تۇسىندا بارعان قازاقتاردىڭ سانى بۇگىندە 35-40 مىڭعا جۋىق. ەڭ سوڭعىسى 1930 جىلدارى بارعان ءبىزدىڭ اتالارىمىز. ولاردىڭ كوبى 1990 جىلدارى ەلگە ورالىپ, الماتى, شىمكەنت, تۇركىستانعا قونىستاندى. قازىرگى ۋاقىتتا 1 332 وتباسى (8 159 جان) اتامەكەنگە كوشىپ بارۋعا دايىنبىز دەپ ستاتيستيكاعا ەسەبىن بەرىپ وتىر. بۇلاردىڭ اراسىندا ون جاسقا دەيىنگى 2 300 بالا بار. ولاردىڭ اتا-اناسى بالالارىن قازاقستانعا جەتكىزۋگە وتە مۇددەلى. قازاق بيلىگى وسى ۇسىنىستى نازارعا السا» دەپ اۋعان قازاقتارىنىڭ تىلەگىن جەتكىزدى. جيىن سوڭىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى التاي تايجانوۆ ىرگەلى باسقوسۋدا قازاق بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ءرولى, سىرىم مەن يساتاي باتىرلاردىڭ, بەكەت اۋليەنىڭ حيۋا حاندىعىمەن بايلانىسى تۋرالى مازمۇندى باياندامالار زاماناۋي تۇركى الەمىنىڭ بايلانىسىنا ۇلەس قوسادى دەگەن ويىن جەتكىزدى. فيلوسوف عالىم ءار كەزەڭدە قوعامدا ۇلكەن ءرول اتقارعان تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن جان-جاقتى قاراستىرۋدا, تۇلعاتانۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەردە دەرەكتانۋشىلار, ساياساتتانۋشىلار مەن فيلوسوف عالىمداردىڭ تۇجىرىمدارى وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اقتوبە وبلىسى
