ءىىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى قارساڭىندا بيىلعى جىلدىڭ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋى بارىسىندا جاعىمدى العا جىلجۋ جىلى بولعانىن كوپتەگەن تالداۋلار كورسەتىپ وتىر. بىراق كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ داعدارىسقا قارسى قابىلداعان بىرقاتار شارالارىنىڭ جاعىمسىز اسەرى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ داعدارىستان شىعۋ بولاشاعىن كۇڭگىرتتەندىرىپ وتىر. بۇل قانداي جاعىمسىز اسەرلەر؟ سولارعا توقتالا كەتسەك.
دامىعان ەكونوميكالار ايماعىندا كەيبىر مەملەكەتتەرگە دەفولت قاۋپىنىڭ ءتونۋى, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ كۇشەيۋى ورنىنا جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى, جاڭا “قاۋاشاقتاردىڭ” كوبەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن اقشا جۇيەسىندە ارتىق اقشانى جويۋدىڭ كوپتىگىنەن بانكتىك نەسيەلەۋ جۇيەسىنىڭ توقىراۋى, جوعارى قارقىنمەن دامۋشى ەلدەردىڭ تىم كوپ ارتىق مىندەت جۇكتەپ الۋ تاۋەكەلى, ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ كوتەرىلۋى, نەگىزگى الەمدىك قور ۆاليۋتاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا اكتيۆ يەلەرىنىڭ كۇمانى, الەمدە كەدەيشىلىكتىڭ ءوسۋى پەن اشىعۋشىلاردىڭ سانى ارتۋى بولىپ وتىر. جاعىمسىز تەندەنتسيانى دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ قاجەتتىلىگى ەلدەردىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتكەرلەرىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىكتە, بىرلىك پەن كەلىسىمدە بولۋىن تالاپ ەتەدى. سوڭعى كەزدەرى داعدارىستان كەيىنگى ورلەۋ ورتالىقتارى جەدەل تۇردە شىعىسقا قاراي ويىسۋدا. وسىلايشا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن رىنوگى بار ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەر الەمدىك ەكونوميكادا ءوز ەكونوميكالىق سالماعىن ارتتىرا تۇسۋدە. بۇل كوپتەگەن ەلدەرگە جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ پاراديگماسى مەن قالىپتاسىپ قالعان كوزقاراستارىن قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى دەگەن ءسوز. قالىپتاسىپ وتىرعان تەندەنتسيا شەڭبەرىندە ەلدەردىڭ “ۇلكەن جيىرمالىعى” تۇعىرناماسىندا دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ قىزىعۋشىلىقتارىنىڭ تەپە-تەڭ بولعاندىعى قاجەت. بۇل ەلدەردىڭ “ۇلكەن جيىرمالىعى” توبىنىڭ قابىلداعان شەشىمىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىنە جانە دۇنيەجۇزىلىك كولەمدە مۋلتيپليكاتيۆتىلىك تيىمدىلىككە اكەلەتىندىگى داۋسىز. الەمدىك ۇنقاتىسۋعا كىرىسكەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر جاڭا تۋىنداپ كەلە جاتقان كوپقىرلى الەمنىڭ تۇراقتىلىق فاكتورىنا نەگىز بولۋى مۇمكىن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1-2 شىلدەسى كۇنى استانادا ءداستۇرلى ءىىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وتەدى. بۇل الەمنىڭ جەتەكشى عالىمدارىن سۇحباتتاسۋ الاڭىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى مەن ساراپشىلار, ءتۇرلى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلارى, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارىنىڭ مەنەدجەرلەرى, حالىقارالىق ساياسات جانە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى بار. ءىىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ونىڭ ءاربىر قاتىسۋشىسىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى الەم بەينەسىن قالاي كورەتىندىگى تۋرالى پىكىرلەرىن ورتاق ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرىنىڭ “استانالىق كونسەنسۋسى” شەشىمىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى داعدارىس كەزىندە ەكونوميكالىق ءوسۋ كورسەتكىشىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىمەن شىعىندارىن كوبەيتۋگە ءماجبۇر بولدى. كەيبىر دامىعان ەلدەردەگى بۇرىن ورىن الىپ كورمەگەن جاعداي, اتاپ ايتساق, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءوسۋى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋ مۇمكىندىگىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن ۇلكەن قاتەرگە اينالىپ وتىر. ول جەكەلەگەن ەلدەردىڭ قارىز مىندەتكەرلىگى بويىنشا ينفلياتسيا مەن دەفولتتى جەدەلدەتۋى ابدەن مۇمكىن. داعدارىستان كەيىنگى الەم مەملەكەتتەردىڭ وسىعان دەيىن ۇستانىپ كەلگەن قاعيدالار مەن “بارلىعىنىڭ ورتاق جاقسى تۇرمىس ءسۇرۋى جانە تۇتىنۋى ءۇشىن” دەگەن قالىپتاسقان تۇجىرىمىنان سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن تەڭ دارەجەدە قولدانۋ رەجىمىنە اۋىستىرۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. سالىق تولەۋشىلەردىڭ تولەگەن سالىعىن تەڭ دارەجەدە قولدانۋ دەگەنىمىزگە مىنالار جاتادى: كىرىستىڭ ءوسۋى جانە بيۋدجەت شىعىندارىن رەفورمالاۋدىڭ سانالى ساياساتىن جۇرگىزۋ, داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە مەملەكەتتىك قارىزدىڭ دەڭگەيىن باقىلاۋدا ۇستاۋ, ققس, تۇتىنۋعا بايلانىستى سالىقتاردى, ستاتسيونارلىق بازالىق سالىقتاردى نىعايتا ءتۇسۋ. دامۋشى ەلدەردەگى رەنتابەلدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تىعىز ورنالاسۋى جاعدايىندا كاپيتال دامىعان ەلدەردىڭ رىنوگىنا اۋىسىپ كەتەدى. ال دامىعان ەلدەر رىنوگىنا شىنايى ەكونوميكالىق سەكتوردان اۋىتقىعان, تاۋەكەلى جوعارى جانە قيىن قارجىلىق قۇرالدار قۇيىلادى. كاپيتالدىڭ دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەردىڭ رىنوگىنا اۋىسۋى ينۆەستيتسيا سەنىمدىلىگىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلمەيدى. كەرىسىنشە, بۇكىلالەمدىك جۇيەنىڭ تۇراقسىزدىعىن كۇشەيتە تۇسەدى, داعدارىستاردىڭ ۇدايى پايدا بولۋىنا, العىشارتتاردىڭ تۋىنداۋىنا سەپتەسەدى. باتىس الەمىنىڭ الەمدىك قارجىلىق قوردى شىعارۋداعى مونوپولياسى مەن بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا بايلانىستى باعا بەرەتىن رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ مونوپولياسى جوعارىدا اتالعان ينۆەستيتسيالىق ۇيلەسىمسىزدىكتىڭ باستى سەبەپكەرى بولىپ وتىر. الەمدىك قارجىلىق قور جۇيەسىنە جانە رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ جۇيەسىنە تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزىلمەي تۇرىپ ينۆەستيتسيالىق ۇيلەسىمسىزدىك توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس. ءوندىرىس كەزەڭدەرىنىڭ قالىپقا كەلۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدىگى مەن قارجىلىق سىلكىنىس سالدارلارىنىڭ ساقتالۋى اسەرىنەن حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيى ءورىس الىپ كەتە الماي وتىر. داعدارىسقا دەيىنگى جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن قايتالاۋ, حالىقتى سول دەڭگەيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كوپ جىلداردىڭ ءجۇزى كەرەك. الەمدىك ەكونوميكانىڭ تولىقتاي ساۋىعۋىنان كەيىن دە دامىعان ەلدەردە جوعارى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى ۇزاققا سوزىلۋدا. نەگىزگى كۇشتى قارجىلىق سەكتور جاعدايىنىڭ قالىپقا كەلۋ توڭىرەگىنە باعىتتاۋ قاجەت. ويتكەنى كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن سالالار بانكتىك نەسيەلەۋ جۇيەسىنە تاۋەكەلدى بولادى. بۇرىن حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى جوعارى بولىپ سيپاتتالعان ەكونوميكانىڭ ساۋىعۋىنا سول ەلدەردىڭ بيۋدجەتتەرىندە جۇمىسسىزداردى قايتادان وقىتۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىكتەرىن كوتەرۋگە كەتەتىن شىعىنداردى جاباتىن قوسىمشا سالالارى بولۋى كەرەك. ەڭبەكاقى يكەمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ماقساتىندا وعان جاعداي جاساۋ جانە ەڭبەك رىنوگىنىڭ ينستيتۋتتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. الەمدىك ەكونوميكا ءدال قازىر تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ۇزىن-سونار دامۋ جۇيەسىندەگى “يننوۆاتسيالىق ءۇزىلىس” ساتىسىندا توقتاپ تۇر. ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن دامىعان باتىس ەلدەرىنە جاڭا تەحنولوگيالىق العا جىلجۋ قاجەت. يننوۆاتسيالىق ءۇزىلىس دامۋشى ەلدەرگە دامىعان ەلدەرمەن اراداعى ارتتا قالۋشىلىقتى ءبىرشاما قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى زامانعى الەم بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ, اتاپ ايتساق, كليمات وزگەرىسى, ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكالىق داعدارىستىڭ شەشىمىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا ادامزات كاپيتالى مەن يننوۆاتسيا دامۋى جولىندا جۇيەلى شارالار قولدانۋ قاجەت. وعان ۇلتتىق دامۋ جوسپارلارىنداعى عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى ينۆەستيتسيا مەن ىنتالاندىرۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋ كەرەك, سونداي-اق باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقيتىندارعا ماتەماتيكا مەن عىلىمي پاندەردىڭ وقىتىلۋ جۇيەسىن نىعايتا ءتۇسۋ مىندەتى تۇر. عىلىمي-تاجىريبەلىك, تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك ءبىلىم الۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە نانوتەحنولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا سەكىلدى قازىرگى زامانعى سالالاردا ساپالى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. سونداي-اق جوعارىدا اتاپ وتكەن ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر شەشىمى جەكە سەكتور, اكادەميالىق جانە قارجىلىق مەكەمەلەر اراسىندا بايلانىستى كەڭەيتىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋدى جانە تاجىريبەلىك-قۇراستىرمالىق وڭدەۋلەردى كاسىپكەردى كوتەرمەلەۋ جولىمەن قولعا الۋ كەرەك. ازيانىڭ دامۋشى ەلدەرى مەن وتپەلى ەكونوميكا كەزەڭىندە تۇرعان ەلدەر الەمدىك ەكونوميكانى قۇلدىراۋدان الىپ شىققان نەگىزگى لوكوموتيۆ بولىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. قارجىنى جيناۋ مەن ساقتاۋ, سونداي-اق ينۆەستيتسيانىڭ جوعارى نورماسىمەن ەرەكشەلەنە وتىرىپ, اتالمىش ەلدەر داعدارىس كەزەڭىندە بولاشاق ءوسۋدىڭ كەپىلدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. حالىقارالىق ينۆەستيتسيالار الەمدىك ساۋدانى قارجىلاندىراتىن كاپيتال لەگىنىڭ سوڭىنان جۇرەدى. ياعني, قۇلدىراۋدان شىققان سوڭ بالانس تەڭسىزدىگىنىڭ ءوسۋ تاۋەكەلى جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتىلاتىن شيكىزاتتىق سەكتوردا “قىزىپ كەتۋ” تاۋەكەلىن تۋىنداتۋى مۇمكىن. الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ پرۋدەنتسيالدى نورماتيۆتەردى قاتايتا ءتۇسۋ قاجەتتىلىگى جونىندەگى كونسەنسۋسى ەشقانداي كۇمان تۋدىرمايدى. دامىعان ەلدەردەگى نەسيەلەۋدىڭ ازايۋى مەن جوعارى قارقىنمەن دامۋشى ەلدەردەگى “قىزىپ كەتۋ” تاۋەكەلى كاپيتال قوزعالىسىندا گەوگرافيالىق بالانستىڭ بولۋىنىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. سالالىق بولىمدەردە شيكىزاتتىق سەكتوردا “قاۋاشاقتاردىڭ” جينالىپ قالۋىنىڭ الدىن الۋ كەرەك بولادى. سوڭعى ونجىلدىق ترانسۇلتتىق كاسىپورىنداردىڭ ءوز بيزنەسىن وتپەلى ەكونوميكا جاعدايىندا تۇرعان ەكونوميكا مەن قالىپتاسۋشى رىنوكتارعا ورنالاستىرۋدا باسقىنشىلىق ساياسات جۇرگىزۋ كەزەڭى بولعاندىعى اقيقات. ال داعدارىس ترانسۇلتتىق كاسىپورىنداردىڭ شەتەلدەردى ينۆەستيتسيالاۋدى جانە ولاردىڭ كەڭەيۋىن جالعاستىرۋ قابىلەتىنە كۇمان تۋعىزدى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ تارتىلۋ لەگىنىڭ قىسقارۋىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالساق, ونىڭ باستاۋىندا كىرىس پەن پايدانىڭ قىسقارۋى, قارجى كوزدەرىنە كىرۋگە شەكتەۋ جاتىر. ساتۋ رىنوگىنداعى مۇمكىندىكتەردىڭ ازايۋى, اعىمداعى جاعدايدىڭ ودان ءارى قۇلدىراپ كەتۋ تاۋەكەلىن كۇتۋ دە تشي-ءدىڭ قىسقارۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. وسىلايشا ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدە تشي-گە تاۋەلدى دامۋشى ەلدەردە از-كەم قورقىنىش تا جوق ەمەس. 2008 جىلعى ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى جانە سول جىلى باستاۋ العان قارجى داعدارىسى دامۋشى ەلدەردەگى اشتىق پەن اشقۇرساقتىق ماسەلەسىنىڭ اسقىنىپ كەتۋىندە بەلگىلى ءبىر ءرول وينادى. وسىنىڭ سالدارىنان كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ادام سانى 53 ملن-عا وسەدى, ال 5 جىلدان كەيىن كەدەيشىلىكتىڭ شەگىندە ءومىر سۇرۋشىلەردىڭ جالپى سانى ميللياردقا جەتىپ, 920 ملن. ادامدى قۇراۋى مۇمكىن. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى وتە تومەن ەلدەردەگى كەدەيشىلىك كورسەتكىشىن تومەندەتۋ ءۇشىن دامىعان جانە دامۋشى ەلدەرگە ينفراقۇرىلىمعا جانە الەۋمەتتىك سالاعا سىرتقى قارجى قۇيىلۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سونداي-اق, مەملەكەتتىك شىعىندار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ودان ءارى ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن سىرتقى كومەك پەن ىشكى رەفورمالاردى ءتيىستى تۇردە ۇيلەستىرۋ دە اسا ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. سارا الپىسباەۆا, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
