جەكە تۇلعا بانكروتتىعى: ماسەلەنىڭ ءمانىسى

قارىز قامىتى قاسىرەت پە؟

امەريكالىق جۋرناليست, الەۋمەتتىك سىنشى مەنكەن «قارىز الۋ – بولاشاعىڭدى ساتۋ» دەسە, فرانتسۋز جازۋشىسى گيۋگو «قارىزعا كىرگەن ادام بوستاندىعىنان ايىرىلادى» دەيدى. كەيبىر ەكونوميستەر «نارىق زامانىندا نەسيە – قالىپتى ۇدەرىس» دەگەن ءۋاج ايتادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى (قنردا) دەرەگىنشە, قازىر 8,4 ملن وتان­دا­سىمىزدىڭ باسىندا قارىز بار. ونىڭ 1,5 ملن-ى نەسيەسىن تولەي الماعان. ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر بەرەشەگىنەن قۇتىلۋدىڭ اما­لىن تاپپاعان 13 ادام ءوز-وزىنە قول جۇمساپ, 40 ادام قىلمىسقا بارعان. تۇرعىنداردىڭ 83%-ى نەسيەمەن كۇن كورەدى. ەڭبەكتە­گەن بالادان, ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن «كرەديت تولەۋ كەرەك» دەپ كۇرسىنەدى.

– نەسيە جۇرتتىڭ باعى ما, سورى ما؟ بۇل سۇراققا بىرجاقتى جاۋاپ جوق, ەشقاشان بولمايدى دا. نەسيە الىپ ماسەلەسىن رەتتەگەن, ءبىلىم العان, كاسىبىن دوڭگەلەتكەن, باسپاناسىنا كىرىپ العاندار بار. بىراق ونى قايتارا الماي, ونلاين قارىز, ميكروقارجى ۇيىمدارىنا كىرىپتار بولىپ, قارىزدان قارىزعا باتقاندار دا بار. بىرەۋگە نەسيە مۇمكىندىك بولسا, بىرەۋگە سور, – دەيدى ساراپشى ايبار ولجاەۆ.

ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ۇلكەن كريمينالدى نارىق پايدا بولعان. «قارىز بەرۋشى فيرما – نوتاريۋس – كوللەكتور» سحەماسى بويىنشا ۇيىمداسقان جۇيە قاناتىن جايىپ العان. سوندىقتان تەز ارادا كوللەكتورلىق نارىقتى جويۋ كەرەك.

– سوت ورىنداۋشىلارى عانا جۇمىس ىستەپ, ميكروقارجى مەن ونلاين قارىزعا تىيىم سالعان دۇرىس. ەگەر تىيىم سا­لىن­عان ۋاقىتتان كەيىن ونداي فيرما قارىز بەرسە, ول قارىز ەمەس, ماتەريالدىق كومەك دەپ تانىلىپ, سوت بورىشكەردى قولداۋعا ءتيىس. ونلاين فيرمانىڭ ءوزى كىنالى دەپ تانىلسىن. سول كەزدە بارلىق ونلاين فيرما بانكروت بولىپ, نارىقتان كەتە باستايدى. نوتاريۋستاردى ونلاين فيرمالارعا دا, ميكروقارجى ۇيىم­دارىنا دا مۇلدەم جولاتپاۋ كەرەك. ولار­عا اتقارۋشى پاراق شىعارۋعا تىيىم سا­لىپ, ەگەر ونداي ارەكەتى بايقالسا, لي­تسەن­­زيا­لارىنان ايى­رۋ قاجەت, – دەيدى ساراپشى.

بانكروتتىق – سوڭعى شەشىم

ۇرەيلى ءۇردىس القىمنان الىپ بارا جاتقان سوڭ, 2022 جىلى مەملەكەت باسشىسى «ازاماتتاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭعا قول قويعان. قۇجات 2023 جىلعى 3 ناۋرىزدان باستاپ كۇشىنە ەندى. ءدال قازىرگى كورسەتكىشكە سايكەس, 122 مىڭنان اسا ازامات قۇجات تاپسىرعان. ولار ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەرگە, ميكروقارجى ۇيىمدارى مەن كوللەكتورلارعا قارىز. دەگەنمەن جۇگىنگەندەردىڭ 78%-نىڭ ءوتىنىمى قابىلدانباي, كەرى قايتارىلعان. قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى مەرۋەرت سەيسەمباەۆا مۇنى بىلاي تۇسىندىرەدى.

– مۇلكى انىقتالىپ, زاڭدا كورسەتىلگەن نەگىزدەرگە سايكەس كەلمەيتىندىكتەن وتى­نىم­دەر كەرى قايتارىلىپ جاتىر. ءوزىن سوتتان تىس بانكروت دەپ تانىعىسى كەلەتىن ازاماتتاردىڭ بەرەشەك سوماسى 5,9 ملن تەڭگەدەن اسپاۋى قاجەت. ورتاق مەنشىكتەگى م ۇلىكتى قوسا العاندا, ءوتىنىم بەرۋشىنىڭ اتىندا ءۇي مەن جەر بولماۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار نەسيەسىن كەمىندە 12 اي تولەي الماعانى راستالۋ كەرەك, – دەيدى باسقارما باسشىسى.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جۇباەۆ بانكروتتىق زيانىن الدىمەن جەكە تۇلعانىڭ ءوزى كورەدى دەيدى. سەبەبى ءوزىن بانكروت دەپ جاريالاعان ازامات 5 جىلعا دەيىن نەسيە الا المايدى. جۇمىسى مەن تاپقان اقشاسىن 3 جىل بويى ۋاكىلەتتى ورگان ۇستىنەن تەكسەرىپ وتىرادى. ياعني جەكە تۇلعا قارجىلىق بوستاندىعىنان ايرىلادى. سوندىقتان بۇعان «سوڭعى شەشىم» دەپ قانا قاراۋ قاجەت.

– مىسالعا, 5 ميلليوننان 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قارىزى بار ازاماتتى الايىق, ارينە, ەگەر سول اقشانى قايتارا الماي جۇرسە, ءوزىن-ءوزى بانكروت دەپ جاريالاۋ شاراسىنا جۇگىنە الادى. اۋەلى قارىز بەرگەن قارجى ۇيىمىنا بارىپ, «جاعدايىم ناشار, تولەي المايمىن, پايىزىن الىپ تاستا, كەيىنىرەك تولەيىن» دەگەن ۇسىنىس قالدىرادى. ەگەر قارىز بەرۋشى, ياعني ميكروقارجى ۇيىمى نەمەسە بانك كەلىسپەسە, وندا ول قنردا-عا ارىز بەرىپ, كەيىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ, ءىستى باستايدى. ول ازاماتقا قاتىستى «بانكروت» نە «بانكروت ەمەس» دەپ شەشىم شىعاراتىن – قارجى مينيسترلىگى. مۇنداي شەشىم 3 ايدا شىعارىلادى. جالپى, بانكروت دەپ تانۋ شاراسى ۇزاققا سوزىلاتىن, كۇردەلى ۇدەرىس. مۇنى وڭاي امال دەپ قاراستىرعان دۇرىس ەمەس, – دەيدى ساراپشى.

سوتتان تىس بانكروتتىققا ءوتىنىم «Egov» پەن «Tazalau» پورتالى ارقىلى, سونداي-اق حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ور­تا­لىعى ارقىلى قابىلدانادى. سوت بانك­روتتىعىنا تۇرعىلىقتى جەردەگى سوت مەكەمەسىنە بارىپ ءوتىنىم بەرۋگە بولادى.

جامال اپا نەگە جىلادى؟

61 جاستاعى جامال اپامەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ وتىرمىز. الاياقتار اقكوڭىل اپانى 4 ملن تەڭگە قارىزعا باتىرىپ كەتكەن.

– الماتىدا تۇرامىن. الاياقتار وسى­دان ءبىرشاما جىل بۇرىن قارىزعا كىر­گىزىپ, الداپ كەتتى. جۇمىستا وتىر ەدىم, قا­لاي نەسيە راسىمدەگەنىمدى ءوزىم دە ۇق­پاي قالدىم. كوزتانىس بولعان جاپ-جاس جىگىتتەر تەلەفونىم ارقىلى قىمبات تەحنيكانى نەسيەگە الىپ تاستادى. تسيفرلى زاماننىڭ ءتىلىن تۇسىنبەگەن سوڭ, قيىن ەكەن. اينالاسى 30 مينۋتتىڭ ىشىندە قارىزعا بەلشەمنەن باتتىم دا, قالدىم. سودان كەيىن ولار ۇستاتپاي كەتتى. نەسيەنى ەكى جىل ءوزىم تولەپ ءجۇردىم. قارجىلىق جاع­دايىم دا, دەنساۋلىعىم دا ناشارلادى. ءسويتىپ, تولەي الماي قالدىم. سوماسى 4 ملن تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتتى. بارلىق شوتىم جابىلىپ, كوللەكتورلار كۇندە مازامدى الدى, – دەيدى زەينەتكەر.

شوتىنا تۇسكەن 300 مىڭ زەينەتاقى­سى­نىڭ 230 مىڭىن قارجى ۇيىمدارى شەگەرىپ قالىپ وتىرىپتى. بانكروتتىق تۋرالى ەستىپ, ەكى رەت ءوتىنىش بەرگەن, ەكەۋى دە ماقۇلداۋ تاپپاعان. مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى كومەگىمەن ءۇشىن­شى ءوتىنىشى قابىل بولىپ, بارلىق قا­رىزى كەشىرىلگەن. زەينەتكەر ەندى زەي­نەتاقىم­­دى تۇگەلدەي الاتىن بولدىم دەپ قۋانىپ وتىر.

قازىر قۋلاردىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ, بانك الدىندا بورىشكەر بولىپ شىعا كەلە­تىن­دەر­دەن كوز سۇرىنەدى. مۇنداي جاع­دايدا قو­لىڭىزدا تىم بولماسا قولحات بول­عانى جاقسى دەيدى زاڭگەر الماز ۋتاروۆ. ايت­پەسە ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى قيىن­داي تۇس­پەك.

– الدانساڭىز, زاڭ جۇزىندە قانداي دۇرىس ارەكەت جاساۋ كەرەك؟ ەڭ الدىمەن, قۇزىرەتتى وكىلدەرگە بارىپ نەمەسە «E-otinish» پورتالى ارقىلى پوليتسياعا قر قك 190-بابى نەگىزىندە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى ارىز جازۋ كەرەك. ءسىزدى جابىرلەنۋشى رەتىندە تانۋ تۋرالى قاۋلىنى الۋ قاجەت. سودان كەيىن سول قۇجاتتى نەسيە نەمەسە ميكرونەسيە الىنعان قارجى ۇيىمىنا اپارىپ تاپسىراسىز. اتالعان قاۋلىنى العان قار­جى ۇيىمى سىزگە قاتىستى بارلىق ءوندىرىپ الۋ شاراسىن توقتاتۋعا ءتيىس. كىنالى تۇلعا انىقتالىپ, كۇشىنە ەنگەن سوت ۇكىمىن العان قارجى ۇيىمى ءسىزدىڭ قارىزىڭىزدى تولىق كەشىرۋگە ءتيىس. بۇل ءوزىڭىز نەسيە الۋ ۇدەرىسىنە قاتىسىپ, الىپ بەرگەن نەسيەلەرگە جۇرمەيدى. ءوز ەركىڭىزبەن الىپ بەرگەن جاعدايدا, قولىڭىزدا ناقتى قۇجات بولماسا, ەشقانداي امال جوق. سوندىقتان قارجىعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلداردا مىندەتتى تۇردە نوتا­­ريۋس­قا بارىپ, قولحات جاساتىڭىز. ەڭ الدىمەن قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ بولۋىنا نازار اۋدارىڭىز, – دەيدى زاڭگەر.

جىل باسىنان بەرى ەلدە ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ 10 مىڭعا جۋىق دەرەگى تىر­كەلگەن. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 4,1%-عا كوپ. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق­تىق ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, الاياقتىقتىڭ كەڭ تاراعان ءتۇرى – فيشينگ. ياعني بانك كارتالارى مەن وزگە دە دەرەكتەردىڭ ۇرلانۋى. مۇنداي قىلمىس جىل باسىنان بەرى 2,5 مىڭ رەت تىركەلگەن.

– تانىس ەمەس تەلەفون نومىرىنەن حابارلاسسا, تەلەفوندى كوتەرمەڭىز. ءتىپتى, «WhatsApp», «Telegram», باسقا دا مەسەند­جەرلەر ارقىلى تانىس ەمەس تۇلعالار حابارلاما جىبەرىپ نەمەسە تەلەفون شالسا, ولارعا دا جاۋاپ بەرمەڭىز. بانك كارتانىڭ فوتوسىن ەشكىمگە جولداماڭىز. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ەشقاشان «كۇدىكتى وپەراتسيانى توقتاتۋ, ونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا» نەمەسە باسقا دا ءبىر سەبەپتەرمەن سىزدەن سمس-كود سۇرامايدى. بۇل جەردە قاتاڭ تالاپتار ساقتالۋى كەرەك. ونلاين ساۋدا جاسايتىن كەزدە كۇماندى ترانزاكتسيالاردان باس تارتىڭىز. بانك كارتاسىنىڭ دەرەكتەرىن, شوت ءنومىرىن, قاۋىپسىزدىك كودىن بوتەن ادامعا بەرمەڭىز. بانكتەردىڭ كۇماندى سىلتەمەلەرىن اشپاۋ, كۇمان تۋعىزعان سىلتەمەگە كىرىپ, جەرگە جەكە مالىمەتتەردى ەنگىزبەۋ, بەيتانىسقا اقشا اۋدارماۋ وتە ماڭىزدى. ەگەر بانك كارتاڭىزدان اقشانى زاڭسىز الىپ قوي­سا, دەرەۋ بانككە نەمەسە پوليتسياعا حابار­لاسىڭىز, – دەدى زاڭگەر.

«19 جاستاعى قىزدا 5 ملن تەڭگە قارىز بار»

– بىزگە 2005 جىلعى قىز كەلدى. باسىندا 5 ملن تەڭگە قارىزى بار. وسى جەردە سۇراق تۋادى: 19 جاستاعى قىزدا وسىنشاما قارىز قايدان ءجۇر, كىم بەردى؟ بانكتەر نەسيەنى 21 جاستان باستاپ بەرۋگە ءتيىس ەمەس پە؟ دەمەك, ميكروقارجى ۇيىمدارىنان الىپ وتىر. ءبىز بۇل قىزعا كومەكتەسە المادىق. سەبەبى سوتتان تىس بانكروتتىقتىڭ تالاپتارى­نا ساي كەلمەدى, – دەيدى مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى مۇسا ەرمەك.

ايتۋىنشا, ميكروقارجى ۇيىم­دا­رىنا ەشقانداي رەگلامەنت قويىلماي وتىر. نارىق ەركىن, شەكتەۋ جوق.

– پايىزدى اسپاننان الىپ قويا بەرەدى. 18-گە تولعان ادامعا بىردەن نەسيە بەرىلەدى. ەڭ سوراقىسى – كليەنتتەرىنىڭ ارتىنان استىرتىن ايلاعا بارۋى. مىسالى, قارىز ءبىر جىل بويى تولەنبەگەن جاعدايدا عانا بانكروت بولا الاسىز دەدىك قوي. ەندى وسى جەردە ميكروقارجى ۇيىمدارى قۋلىققا باسادى. قالاي؟ كەي ادامدار الدىمىزعا كەلىپ, «مەنىڭ ءوتىنىشىم وتپەي قالدى. قارىزعا اي سايىن اقشا سالىنعان دەپ شىعىپ تۇر. بىراق مەن مۇلدەم تولەي الماعان ەدىم», دەپ شىر-پىر بولادى. سويتسەك, بۇلار (قارجى ۇيىمدارى – رەد.) نەسيە بانكروتتىققا وتپەسىن دەپ كليەنتتىڭ قارىزىنا اي سايىن 200-300 تەڭگە سالىپ وتىرادى ەكەن. ەندى قازىر بۇل زاڭعا تولىقتىرۋلار جاساپ, ءبىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن, ياعني 3 692 تەڭگەگە دەيىن تولەنگەن اقشانى ەسەپكە المايتىن بولدىق, – دەيدى جاناشىر جىگىت.

قارجى ساۋاتىنسىز كۇن قاراڭ

ماماندار پىكىرىنشە, قارىز جۇك­تەمەسىنىڭ شامادان تىس ارتۋىنا – ەل اراسىندا قارجىلىق ساۋات دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى مەن مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ اگرەسسيۆتى جارناماسى سەبەپ (قازىر ساتىپ ال دا, ارتىنان تولە). «Ranstad USA» زەرتتەۋىنشە, ادامداردىڭ 59%-ى بيۋدجەتىن باقىلاسا, قارجىلىق كۇي­زە­لىس­كە ءتۇسۋ ىقتيمالدىلىعى ەداۋىر ازايماق. «Cambridge University» زەرت­تەۋلەرى كورسەتكەندەي, بالالاردىڭ قار­جىعا قاتىستى نەگىزگى داعدىلارى 7 جاسقا دەيىن قالىپتاسادى. تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆ تا سولاي ويلايدى.

– وكىنىشكە قاراي, قانشاما ادام جالاقىدان جالاقىعا دەيىن ءومىر سۇرەدى. سودان جاپپاي نەسيەگە ۇرىنادى. كوبى قارىزدى الۋىن الىپ, قالاي قايتاراتىنىن ويلا­مايدى, ءوز بيۋدجەتىنە ەنگىزبەيدى. بيۋدجەت – قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ نەگىزگى كەزەڭى. جەكە بيۋدجەتتى باقىلاپ, كىرىس-شىعىستى ەسەپتەپ, ماقساتتاردى انىقتاعان ءجون. مىسالى, پاتەر نەمەسە كولىك ساتىپ الۋدى جوسپارلاساڭىز, قانشا اقشا جيناۋ قاجەتتىگىن الدىن الا ەسەپتەگەن ماڭىزدى. «Excel» سەكىلدى قۇرالدار بيۋدجەتتى قاداعالاۋعا, قارجى ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى. ءتيىمدى ءموبيلدى قوسىمشالار دا بار. جيناق اقشانى قالاي باسقارۋدى ءبىلۋ قاتەلىكتەن ساقتايدى. دەپوزيت اشۋ – جيناق اقشانى كوبەيتۋ جولىنداعى اقىلعا قونىمدى شەشىم. ەگەر اتا-انا بيۋدجەتتى دۇرىس باسقارماسا, نەسيەمەن ءومىر سۇرسە, بالالار دا وسى قاتەلىكتى قايتالايدى, – دەيدى ساراپشى.

قنردا مالىمەتىنشە, بيىل تامىزدا حالىققا بەرىلگەن نەسيە 2%-عا ۇلعايىپ (جىل باسىنان بەرى 14,8%-عا), 19,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. سونىڭ ىشىندە تۇتىنۋشىلىق نەسيە كولەمى – 12,6 ترلن تەڭگە. ازاماتتاردى الاشاپقىنعا ءتۇسىرىپ, بانكروت بولۋعا ماجبۇرلەپ جاتقان دا – وسى 12,6 ترلن تەڭگە. بۇل رەتتە 90 كۇننەن اسىپ تولەنبەگەن بەرەشەك (NPL90+) سوماسى – 1,0 ترلن تەڭگە (نەسيە پورتفەلىنىڭ 3,1%-ى). قىسقاسى, حالىقتىڭ موينىندا قارىز كوپ, بىراق ونى ازايتاتىن دا تەتىك تابىلدى, ول – جەكە تۇلعا بانكروتتىعى. ال بانكروت اتانۋدى سيرەتىپ, قارىز جۇكتەمەسىن ازايتاتىن بىرەگەي مۇمكىندىك – قارجىلىق ساۋاتتىڭ ارتۋى.