«جيھاز الاياقتارى» ايىلىن جيار ەمەس

«قارماعى» – Instagram

كەيىپكەرىمىز ون جىل بويى باسپانالى بولا الماي, پاتەردەن پاتەر جاعالاپ, كۇنەلتىپ ءجۇردى. دۇنيەگە ىركەس-تىركەس كەلگەن تەتە ءتورت ءبۇلدىرشىنى كەلىنشەگىنىڭ مۇعالىمدىك قىزمەتىنە شىعۋىنا جار بەرمەي, جالعىز ءوزى بىرنەشە جۇمىستى قاتار ىستەپ, بالا-شاعاسىن اسىرادى. «وتباسى» تۇرعىن ءۇي جيناق بانكىنە جىلدار بويى تىرنەكتەپ جيعان اقشاسىنىڭ ۇستىنە يپوتەكا جاماپ, ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنان ەكى بولمەلى باسپانا الدى. ماڭداي تەرى اقتالىپ, ساناتقا قوسىلعانىنا تۋعان-تۋىس, دوس-جاران, تامىر-تانىس – ءبارى شىن قۋاندى. ەندى پاتەر جالداۋعا اقى تولەمەيتىنى شابىتتاندىرىپ جىبەرسە كەرەك, كەلىنشەگىنىڭ اتىنان نەسيە راسىمدەگەن. نەسيە العانداعى باستى ويى – توي. زاماناۋي ءۇيىن جاڭا جيھازبەن ارلەپ, ۇلكەن ۇلدى سۇندەتتەتىپ, كىشى قىزدىڭ تۇساۋىن كەسىپ, دۇركىرەتىپ تۇرىپ قونىستوي جاساماق.

جاڭا ۇيگە جاڭا جيھاز جاراسا­دى. كەلىنشەگى ەكەۋى شات-شا­­دى­مان كوڭىلمەن جيھاز ساتاتىن دۇكەن­­دەردىڭ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءىnstagram پاراقشالارىن بىرنەشە كۇن اقتا­رادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الگو­ريتمى قانداي تاۋار ىزدەسەڭ, سونى تاۋىپ بەرە قويادى عوي. قىزىلدى, جاسىل­دى سانسىز جارنامالارداعى ارزان جيھاز ۇنا­مايدى, قىمباتىن قالتا كوتەر­مەي­دى. ءسوي­تىپ سانسىراپ وتىرىپ, جيھاز وندى­رەتىن فيرمانىڭ پاراقشاسىن تاپ­قان. ءتۇرلى ەسكيز, زاماناۋي ديزاين, كاسىبي مامانداردىڭ ۇتقىر شە­شىمى, جۇتىنىپ تۇرعان «ونىمدەر»... جاڭا ۇيگە كەرەكتىڭ ءبارى بار. ادەتتەگى باعا­دان ءسال ارزان. جيھاز وندىرەتىن كوم­پانيانىڭ ءىnstagram-داعى جەكە پاراق­شاسىنا 20 مىڭنان اسا وقىرمان تىركەل­گەن. ونىمدەرىن ماقتاپ, پىكىر جازعان تۇتىنۋشىلاردا دا ەسەپ جوق.

كەيىپكەرىمىز جارنامادا كورسەتىلگەن تەلەفون نومىرىنە حابارلاسقان. تۇتقانى داۋسى سىڭعىرلاعان قىز كوتەرىپ, رەسمي تىلدە اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي, قانداي م ۇلىك كەرەگىن سۇراپ, جيھاز ولشەمدەرىن الۋعا ەكى كۇننەن كەيىن شەبەردى جىبەرەتىنىن ايتادى. ەرلى-زايىپتىلارعا ەكى تاۋلىك دەگەنىڭ تىم ۇزاق بولىپ كورىنسە كەرەك, ماماننىڭ ەرتەرەك كەلۋىن وتىنەدى. تەلەفونداعى قىز تاپسىرىستىڭ تىم كوپتىگىن, شەبەردى مەيلىنشە اسىقتىراتىنىن جەتكىزىپ, تەلەفون تۇتقاسىن قويادى.

شەبەر دەگەنى – « ۇلى ءارتىس»

جيھاز ولشەمىن الاتىن مامان كەشىك­پەي, ۋادەلى ۋاقىتتا كەلگەن. شەبەر دەگەنى تاپال بويلى, قاراتورى قازاق جىگىتى ەكەن. ۇستىنە ارنايى فيرمانىڭ اتى جازىلعان فورما كيىپتى. «اياقكيىمىن شەشكەندە ەدەنگە ساۋ ەتىپ اعاش جاڭقالارى توگىلدى. ش ۇلىعىنا جابىسقان قوقىمدى قاعىپ قويىپ, ادىمداي العا وزدى. ءبىر قولىن اق داكەمەن بايلاپ الىپتى. اق داكەنىڭ الاقان تۇسى قىزعىلتتانىپ تۇر. جۇمىس ساتىندە جاراقاتتانعانىنا كۇمانىم بولمادى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

سوسىن الگى شەبەر بۇلاردىڭ الدىنا قولىنان شىققان جيھازداردىڭ سۋرەتى جاپسىرىلعان قالىڭ البومدى جايىپ سالعان. اعاش ۇستاسىنىڭ ءمىنسىز م ۇلىكتەرى جالت-جۇلت ەتىپ, كوزدىڭ جاۋىن العان. ءىnstagram الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى جارناما جولدا قالىپ, جارى ەكەۋى تاڭعالعان­نان تاڭداي جۇتقان. سوسىن ساۋدالاسۋ باس­تالىپتى.

تانىستىڭ ايتۋىنشا, تاڭداعان جيھاز­دارىنىڭ قۇنى جوسپارلاعان باعادان اجەپتاۋىر قىمبات بولىپ شىققان. الاياق جيھازعا قاجەتتى اعاش, بوياۋ, شەگە, بۇراندا سىندى ماتەريالداردى قايدان, قانشا اق­شا­عا الدىراتىنىنا دەيىن جىپكە ءتىزىپ, باعانى ءبىر تيىن دا تومەندەتە المايتىنى­نا سەندىرگەن. نارىقتاعى قۇنىنان اجەپ­تاۋىر ارزان جيھاز تاۋىپ قۋانعان ەكەۋى « ۇلى ارتىسكە» يمانداي سەنىپتى. وعان مۇ­لىك­­­تەر­­دى قوياتىن جەردى كورسەتىپ, ولشەم جاساتقان.

ولشەم جاساعان كەزدە شەبەر جيھاز­دى بۇدان دا جەتىلدىرىپ جىبەرۋگە بولاتىن بىرنەشە يدەياسىمەن بولىسكەن. بول­مەنىڭ ورنالاسۋى, م ۇلىك تۇراتىن جەر, شەبەردىڭ ولشەمدەرى ۇسىنىسقا ءدال كەلىپ تۇرعان سوڭ, ونىڭ جاڭالىعى ەرلى-زايىپتىلارعا ۇنايدى. ولار ءار ۇسىنىس تاۋاردى قىمباتتاتارىن بىلە تۇرا باس تارتا الماعان. شەبەر كليەنتتەرىنىڭ قينالعانىنا ۋايىمداعان ءتۇر كورسەتىپ, «ۇيدەگى كىشكەنتايلارعا سىيلىعىم بولسىن» دەپ ءبىر ۇسىنىسىن تەگىن جاساپ تا جىبەرگەن. قيالداعى جيھاز ەلەسىمەن ار­بال­عان ەرلى-زايىپتىلار الاياقتىڭ مارت­تىگىنە ريزا بولىپ, تولەم مەن كەلىسىم­شارت ماسەلەسىن شەشۋ جايىن سۇرايدى.

شەبەر فيرماعا كەلىپ, كەلىسىمشارت جاساپ, تولەم قۇنىنىڭ ەلۋ پايىزىن الدىن الا تولەۋ كەرەگىن, تاۋار ءبىر اي, ون كۇندە دايىن بولاتىنىن ەسكەرتەدى.

«فيرمانىڭ مەكەنجايىن ينتەرنەت­تەگى «2gis» قوسىمشاسىنان تاۋىپ بەرىپ, كەتۋگە ىڭعايلانىپ, تابالدىرىقتى اتتاي بەرە «ايتپاقشى» دەپ ىركىلىپ تۇ­رىپ قالدى. «ايتپاقشى, مەندە دايىن كە­لىسىمشارت بولۋى كەرەك» دەدى سو­سىن سومكەسىن اقتارىپ جاتىپ. كەلىسىمشارتقا بولا ەرتەڭگى جۇمىستان كەشىگەرىمدى ويلاپ, ۋايىمداپ تۇر ەدىم, كوكتەن ىزدەگەنىم جەردەن تابىلىپ, قۋانىپ كەتتىم. ۇيگە قايتا كىردىك. ديرەكتوردىڭ قولى مەن ءمورى باسىلعان دايىن قۇجاتتى ءۇتىر, نۇكتەسىنە دەيىن قاراپ, اسىقپاي وقىپ شىقتىم. جيھاز فيرماسىنىڭ رەسمي تىركەۋىنەن باستاپ, ۇكىمەتتىك ونلاين پلاتفورمالارداعى جەكە سايكەستەندىرۋ نومىرلەرىنە دەيىن تەكسەرىپ, كەلىسىم­شارتتاعى نۇسقامەن سالىستىردىم. ءبارى تۋرا بولعان سوڭ, قول قويدىم. سوسىن كەلىنشەگىم 1,7 ملن تەڭگەنى ساناپ تۇرىپ قولىنا ۇستاتتى. جىلى ءجۇزدى, الاسا بويلى جىگىتتى قۇشاقتاپ, ارقاسىنان قاعىپ تۇرىپ قوشتاستىم», دەدى كەيىپكەرىمىز « ۇلى ءارتىس» تۋرالى اڭگىمەسىن ءسال ىركىپ.

كۇتۋمەن وتكەن كۇندەر

جۇتىنىپ تۇرعان قىمبات م ۇلىكتەردىڭ ءۇيدى تابار كۇن تۋدى. كەيىپكەرىمىز جيھاز­دى ءارى كەتسە ەكى-ءۇش اپتادا ورناتار­مىن دەپ ويدان-قىردان كەلەتىن قونىستوي قوناق­تارىن شاقىرىپ تاستاعان. شىدامسىز­دانىپ شەبەرگە ءۇش رەت قوڭىراۋ شالىپتى. ول ەش الاڭسىز سويلەسكەن. جيھاز ءدال ۋاعىندا دايىن بولاتىنىن, جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن سۇيىنشىلەيدى. جۇمىس بارىسىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ, whatsapp-قا جىبەرەدى. قىسقاسى, مەجەلى كۇن جەتتى. سول ساتتەن باستاپ شەبەر «ەكى-ءۇش كۇندىك جۇمىس قالدى, بوياۋى كەپپەي جاتىر» دەگەن سياقتى اڭگىمەلەردى كوبەيتىپ, ارنەنى سىلتاۋراتۋدى باستايدى. تانىسىم الىپ ۇشىپ, فيرمانىڭ مەكەنجايىنا بارادى. قالقايىپ تسەح سەكىلدى عيمارات تۇر. بىراق كەلىمدى-كەتىمدى ەشكىم جوق. شەبەرگە تە­لەفون سوقسا, تۋىسى قايتىس بولىپ, ال­ماتىدا ءجۇر ەكەن. ء«بىر اپتادان كەيىن قا­لاي­دا جيھازدى ورناتىپ بەرەمىن» دەپ كە­­شىرىم سۇراپ, كەزەكتى ۋادەسىن ءۇيىپ توگەدى. ءبىر اپتا سوڭى ايعا, اي جىلعا سوزىلادى.

اقىرى قونىستوي جيھازسىز تويلان­عان. تانىسىم الاياققا قوڭىراۋ شالۋدان, ول وتىرىك ۋادە بەرۋدەن شارشاماعان. تسەحتىڭ مەكەنجايى دەگەن عيماراتقا نەشە رەت بارىپ, ەسىك تۇتقاسىن سيپاپ قايتا بەرگەن. ءۇمىت شىركىن سونە مە, الدانعانىنا سەنگىسى كەلمەگەن. بىرەۋ كەلىپ قالار دەپ كۇن ۇزاققا بوس عيماراتتىڭ ەسىگىن دە كۇزەتكەن كەزدەرى بولىپتى. ءبىر كۇنى سول ماڭدا سەرۋەندەپ جۇرگەن اقساقالمەن سويلەسكەن. سويتسە, الاسا بويلى, فيرما اتاۋى جازىل­عان فورما كيگەن قارا جىگىتتى ىزدەپ جۇر­گەندەر تىم كوپ كورىنەدى.

كەلىنشەگىنىڭ اتىنان العان نەسيە­نىڭ جابىلماعان قارىزى قامىت بولىپ, مويىن­عا ءىلىندى. تاپا تال تۇستە قولىنداعى بارىن الاياق­تارعا ۇستاتا سالعان تانىسىم زاڭ ورىن­دارىنا شاعىمدانۋعا بارعاندا الاياق­تاردىڭ تۇزاعىنا تۇسكەن وزىندەي جۇز­دەگەن, ءتىپتى مىڭداعان ادام بار ەكەنىن بىلگەن. ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاعدىرلاس جانداردى تاۋىپ, ءوز شاراسىزدىعىن ولاردىڭ وقيعالارىمەن سالىستىرىپ, سارالاعان. ءبارىنىڭ باسىنان كەشكەن, كەيبىرى ءالى دە كەشىپ جاتقان جايتتار ۇقساس ەكەن. كەيىنگى 3-4 جىلدا «جيھاز الاياقتارىنىڭ» ەلىمىزدە تىم ەركىنسىپ كەتكەن سەبەپتەرىن دە انىقتاعان. زاڭ ورىندارى «جيھاز الاياقتارىنىڭ» ۇستىنەن قولدانىستاعى زاڭدارىمىزبەن قىلمىستىق ءىس قوزعاي المايتىنىن, ولار ازاماتتىق سوتتا جەڭىل جازا الىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتەتىنىن تۇسىنە الماي دال بولعان.

الاياقتاردىڭ كوبەيۋىنە نە سەبەپ؟

الاياقتار قۇرعان تورعا ءتۇسىپ, الدانىپ قالعانداردىڭ ءىسىن سارالاعان زاڭگەر­لەر «جيھاز الاياقتارىنىڭ» كو­بەيۋىنە تومەندەگى جايتتاردى باستى سەبەپ رەتىندە اتايدى. ءبىز وقىرمانعا جالپى كارتينا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وعان ءوز تاراپىمىزدان بىرەر فاكتىنى دە قوسامىز.

ءبىرىنشى سەبەپ – سۇرانىستىڭ تىم جوعارى بولۋى. رەسمي دەرەكتەرگە قارا­ساڭىز, ەلىمىزدە 2024 جىلعى قاڭتار مەن شىلدە ايلارى اراسىنداعى جيھاز ونىم­دەرىن ءوندىرۋ كولەمى 53,3 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, بىلتىرعى ەسەپپەن سالىستىرعاندا 18,3 پايىزعا ارتقان. ياعني جىل سايىن جاقسى م ۇلىك الۋعا دەگەن سۇرانىس ارتپاسا, كەمىگەن ەمەس. ساۋدانىڭ كورىگى قىزعان جەردە الاياقتاردىڭ ءجۇرۋى – زاڭدى قۇ­بىلىس.

ەكىنشى سەبەپ – جيھاز قۇنىنىڭ قىمباتتىعى. مىسالى, بيىل جيھاز بەن تۇرمىستىق زاتتاردىڭ نارىقتاعى باعاسى 11,8 پايىزعا شارىقتاعان. سونداي-اق ءبىر عانا جيھاز ميلليونداعان تەڭگەگە ساتىلاتىندىقتان الاياقتاردىڭ الدىن الا تولەمنىڭ قۇنى رەتىندە الداپ الاتىن قارجىنىڭ ءوزى قوماقتى بولاتىنى انىق.

ءۇشىنشى سەبەپ – جيھازدىڭ دايىن بولۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى. ءۇي مۇلكىن الا سالىپ, بولمەگە قويا سالاتىن باياعى زامان وتكەن. قازىر كەز كەلگەن م ۇلىك ءۇيدىڭ جايى مەن بولمەنىڭ ىڭعايىنا قاراي ارنايى تاپسىرىسپەن, ەرەكشە ديزاينمەن, جيناقى ۇيلەسىممەن جاسالادى. دايىنداۋ مەرزىمى ايلارعا, ءتىپتى ودان دا ۇزاق مەرزىمگە سوزىلۋى مۇمكىن. مۇنداي ۇزاق ۋاقىت الاياقتاردىڭ قىلمىستىق ءىزىن جاسىرىپ ۇلگەرۋىنە, جاۋاپكەرشىلىكتەن وڭاي جالتارۋىنا وراي تۋعىزادى.

ءتورتىنشى سەبەپ – بۇقارانىڭ قۇقىق­تىق ساۋاتسىزدىعى. قۇقىقتىق ساۋات­سىزدىق­تىڭ ءبىر مىسالى, تاراپتاردىڭ ءوزارا كەلىسىم­شارت جاساسۋى ەكەن. كەلىسىم­شارت – ازامات پەن زاڭدى تۇلعا اراسىندا جاسالعان قۇقىق­تىق قۇجات. بۇل قۇجات ەڭ الدىمەن قۇربانداردىڭ الاياقتاردىڭ سوزىنە يلانۋى­نا جول اشادى. ودان سوڭ تاراپتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتتەرى, قۇجاتتىڭ جارامدىلىق مەرزىمى سەكىلدى شارتتار بىرجاقتى مۇد­دەگە عانا بەيىمدەلىپ جاسالۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا تەرگەۋشىلەر ءبىر كوم­پانيانىڭ ۇستىنە بىرنەشە جابىرلەنۋشى ءبىر مەزەتتە شاعىمدانباسا, مۇنداي ىستەردى قىلمىستىق ءىس رەتىندە تانىماي, ازاماتتىق سوتقا جولداي سالادى. وسىلاي كەلىسىمشارت الاياقتىڭ قورعانىنا اينالىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن.

قۇقىقتىق ساۋات – قورعان

زاڭگەر سىرىمباي ەرمەك بۇل ماسە­لە جونىندە: «قازىر ينتەرنەتتەگى ون­لاين پلات­فورمالاردان «جيھاز الاياق­تارى­نىڭ» از ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سو­لاي ەكەن دەپ كۇدىكتى ازاماتتارعا الدانىپ قالعان بىرنەشە ءىستى جيناپ, بارىنە ورتاق, تەڭ دارەجەدە باعا بەرۋگە بولمايدى. ءار فاكتىنى جەكە قاراپ, قىلمىستىق قۇرامنىڭ بار-جوقتىعىن زەردەلەۋ كەرەك. «وقيعا قالاي باستالدى, قالاي ءوربىدى, كىم نە ايتتى, قانداي ارەكەتتەر جاسادى, سوڭىندا نە بولدى؟» دەگەن سياقتى ءار فاكتىنى انىق سارالاماي, بىرجاقتى پىكىر ايتۋعا بولمايدى. مىسالى, ءسىز «زات ساتىپ الامىن» دەپ جيھاز دۇكەنى ديرەكتورىمەن كەلىسىمشارت جاساستىڭىز با, بۇل ازاماتتار اراسىنداعى قۇقىقتىق قارىم-قاتىناس بولىپ ەسەپتەلەدى. ءسىزدىڭ قولىڭىز قويىلعان, ەكى جاقتىڭ ورىنداۋعا ءتيىس مىندەتتەمەلەرى كورسە­تىلگەن, زاڭدىق نەگىزگە يە قۇجات بار. ءتىپتى ستاندارتتى كەلىسىمشارت بولسا دا, تەرگەۋشى ونى اۆتوماتتى تۇردە «ازا­مات­تىق قۇقىق بۇزۋشىلىق» دەپ تانيدى. ەگەر 4-5 جابىرلەنۋشىدەن شاعىم ءتۇسىپ, ءىس بىرنەشە ەپيزودتى قۇراسا, ونى قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابىمەن, ياعني الاياقتىق جاسادى دەپ ايىپتاۋعا بولادى. ەگەر كۇدىكتى ەشقانداي كەلىسىمشارتسىز, «جيھاز جاساپ بەرەمىن» دەپ اقشاڭىزدى الداپ السا, تەلەفونىن بۇعاتتاپ قاشىپ جۇرسە, ت.ب. فاكتىلەرىنە قاراپ, ونى قىلمىستىق ءىس رەتىندە وندىرىسكە العىزۋعا مۇمكىندىك جوعارى بولار ەدى. سوندىقتان ازاماتتارىمىز زاڭدىق تۇرعىدا ساۋاتتى بولىپ, كەلىسىمشارت جاساعاندا زاڭگەرلەر­دىڭ كومەگىنە جۇگىنگەنى ءجون دەپ ويلايمىن», دەيدى.

«جيھاز الاياقتارىنا» الدانعاندار باسقا جول بولماي, امالسىز ازاماتتىق سوتقا جۇگىنەدى. ازاماتتىق سوت كەلىسىم­شارتتاعى شارتتارعا قاراپ, تاراپتاردى مەدياتسياعا, ورتاق بىتىمگە كەلۋگە شاقىرۋى مۇمكىن. جابىرلەنۋشى جولى بولىپ, جاقسى زاڭگەرلەر جالداپ, ازاماتتىق سوتتان جەڭىپ شىققاننىڭ وزىندە «جيھاز الاياقتارى» كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋگە عانا مىندەتتەلەدى.

قۇداي ساقتاسىن, بۇل ءىس ءسىزدىڭ باسىڭىز­عا تۇسسە, ەڭ سوڭىندا تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتكەن قارجىڭىزدى قايتارتۋ ءۇشىن سوت ورىنداۋشىلارعا جۇگىنەسىز. ولار كەلىسىمشارت جاساسقان كومپانيانىڭ شوتتارىن بۇعاتتايدى. ول شوتقا بۇعاۋ سالعان ءسىز عانا ەمەس ەكە­نىڭىزدى, فيرمانىڭ باسقا دا ميلليون­داعان قارىزى موينىندا تۇرعانىن ەستيسىز. الاياق ەسكى انىنە سالىپ, بانكروت جاعدايداعى كومپانياسىنىڭ تولەم قابىلەتتى جوقتىعىن ايتىپ زارلايدى. بىراق ول زاڭدىق قۇجاتتارى بار فيرماسىن بانكروتقا جىبەرىپ, ءبىرجولا جاۋىپ تاستامايدى. ويتكەنى جۇرتتى الداپ, جانىن باققىزىپ وتىرعان شىرماۋىق سەكىلدى تورىن ءوز قولىمەن ۇزگىسى كەلمەيدى.

رەسمي مالىمەتتەر 2024 جىلى ەلىمىزدە 15,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالى­نىپ, 145 مىڭ وتباسى باسپانالى بولاتىنىن ايتادى. ەسكىنى جاڭالاعىش اعايىندى بىلاي قويعاندا, بيىل ۋىسىنا باسپانانىڭ كىلتىن قىساتىن 145 مىڭ وتباسىنىڭ ءبىرازى وسى ماقالا كەيىپكەرىنىڭ كۇيىن كەشۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. سول ءۇشىن دە قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن «جيھاز الاياقتارىنىڭ» ايلاسىنا جازا قولدانار توتە جولدى قۇقىقتىق ورگاندار تابۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ مىندەت – ءار وڭىردە جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, جۇرتتى زار قاقساتىپ جۇرگەن «جيھاز الاياقتارىنىڭ» كوپ ەكەنىن بۇقاراعا ەستىرتۋ.