ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىنىڭ باسىندا, الماتىنىڭ التىن كۇزىنىڭ جايماشۋاق ءبىر كۇنىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە “سادىقوۆ وقۋلىقتارى” اتتى ايرىقشا مازمۇنداعى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان ەلىمىزدەگى كورنەكتى عالىمدار, عىلىمي مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى پروبلەمالارى توڭىرەگىندە باياندامالار جاسادى. بۇل كورنەكتى عالىم, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى رەكتورى توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆقا ارنالعان عىلىمي باسقوسۋ ەدى.
حالقى ءۇشىن ادال قىزمەت اتقارعان ازامات ەسىمىن ارداقتاۋ – ۇلتىمىزدىڭ اسا قاستەرلى مىنەزى. كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز توقمۇحامەد سالمەن ۇلى ءبىز ءۇشىن, مىنە, ءدال وسىنداي قادىرلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرعا جۋىق تاريحى وسىناۋ قايراتكەر ازاماتتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
جاراتىلىسىنان ىسكەر, قولعا العان ىسىنە ادال, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ايرىقشا وسىناۋ جاننىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن وركەندەتۋگە, رەسپۋبليكا مادەنيەتى مەن ەكونوميكاسىنا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ارنالدى. ەڭبەك جولىن الماتى قۇرىلىس تەحنيكۋمىندا قاراپايىم وقىتۋشى بولىپ باستاعان ول رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارى جانە ورتا ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قازاق جوعارى ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى دارەجەسىنە دەيىنگى عيبراتتى دا جەمىستى جولدان ءوتتى.
قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە, اسىرەسە رەسپۋبليكا جوعارى ءبىلىم مينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان جىلدارى توقمۇحامەد سالمەن ۇلى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن جان-جاقتى دامىتۋعا, جاڭا زامانعا ساي جاڭاشا كوزقاراستاعى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا باعىتتالعان وزىق تەحنولوگيالىق ءادىس-تاسىلدەردى ومىرگە دەندەپ ەندىرۋ ماسەلەلەرىن جۇزەگە اسىرۋدى ءاردايىم ءوزىنىڭ باستى ماقساتى سانادى. رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىلاتىن پاندەر اراسىنداعى قۇرىلىمدىق – لوگيكالىق جانە ءپانارالىق بايلانىستاردى جولعا قويۋداعى ەڭبەگى وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەك پەن ماقساتكەرلىكتىڭ ايقىن جەمىسى ەدى.
عالىمدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ت.سادىقوۆ رەسپۋبليكاداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىن كەشەندى تۇردە جەتىلدىرۋگە, وزىق ۇلگىدەگى جاڭا تەحنولوگيالاردى وقۋ ۇردىسىنە تەرەڭدەپ ەنگىزۋگە, ەلىمىزدەگى جوعارى مەكتەپتىڭ بولون پروتسەسىنە بەلسەندى تۇردە قوسىلۋىنا ايرىقشا ۇلەس كوستى.
اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك قابىلەتى اسىرەسە, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارعان جىلدارى ايرىقشا جان-جاقتى قىرىنان كورىندى. ول 1987-2008 جىلدار ارالىعىندا 21 جىل اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى بولدى. بۇل كەزەڭدە توقتار سالمەن ۇلى ءوزىنىڭ بويىنداعى شىعارماشىلىق تالانتى مەن ىسكەرلىك قارىم-قابىلەتىن مەيلىنشە جارقىراتىپ كورسەتتى. ومىرلىك باي ءتاجىريبەسى مەن تەرەڭ بىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ, توقتار سالمەن ۇلى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ بولاشاق كەلبەتىن ايقىن باعدارلاپ, پەرسپەكتيۆالىق دامۋ باعىتتارىن ءدال بەلگىلەي ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا سول ءبىر قيىنداۋ كەزەڭدەردەن وقۋ ورنىن ابىرويمەن الىپ شىعىپ, ونىڭ الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە جان-جاقتى ارالاسۋىنا, اياعىن نىق باسۋىنا قول جەتكىزدى. باس-اياعى شاعىن بىرنەشە فاكۋلتەتتەن تۇراتىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ۋنيۆەرسيتەت دارەجەسىنە كوتەردى. وقۋ ۇردىسىندە وزىق ءتاجىريبەلەر قالىپتاستى, ستۋدەنتتەر سانى مولايدى, ماماندار ساپاسى جاقسارا ءتۇستى. جاڭا تاريحي ءداۋىردىڭ تالاپتارىنا سايكەس ۋنيۆەرسيتەتتە جاڭا ماماندىقتار, جاڭا فاكۋلتەتتەر اشىلدى. ەلىمىزدە العاشقىلار قاتارىنا حالىقارالىق دارەجەدەگى ماماندار, ديپلوماتتار مەن زاڭگەرلەر دايارلاۋ ءىسى قولعا الىندى.
ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ءپرينتسيپى – ءبىلىم بەرۋدىڭ بيىك ساپاسىنا قول جەتكىزۋ. وسى جولدا تەر توككەن ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى جەمىسسىز بولعان جوق. ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى جوعارى جەتىستىكتەرى ءۇشىن وقۋ ورنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جوعارى ماراپاتىنا يە بولدى, “ساپا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن” 2007 جىلعى “التىن ساپا” بەلگىسىن جەڭىپ الدى. “ەۋروپالىق ساپا” جانە ء“بىرتۇتاس ەۋروپا” سىيلىقتارىمەن ماراپاتتالدى. ال 2007 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قويۋى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى بيىك بەدەلىن ايعاقتاي ءتۇستى.
ءومىرىن ۇرپاق تاربيەلەۋ, مامان دايارلاۋ ىسىنە تۇگەلدەي ارناعان اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ قوعامداعى, الەۋمەتتىك ورتاداعى ورنى ايرىقشا كەڭ تىنىستى بولدى. ول ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن زەردەلەگەن زەردەلى تاريحشى عالىم بولدى. ول گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا ءبىرقاتار عىلىمي مەكتەپتەر مەن باعىتتاردىڭ باستاۋىندا تۇردى. اتاپ ايتقاندا, عالىمنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلىمىزدەگى وتپەلى كەزەڭدە مەملەكەتتىك جانە ساياسي قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋدىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني تۇرعىدان العانداعى تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋىنىڭ, حالىقتىق مۇرانى قاستەرلەي ءبىلۋدىڭ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ باعىتتارى پايدا بولدى.
قوعامدىق عىلىمنىڭ قاي سالاسىنا ارالاسسا دا, عالىم توقمۇحامەد سالمەن ۇلىنىڭ جۇرەگىنە ەڭ جاقىن تاقىرىپ جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جەتىلدىرۋ مەن دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ايقىنداۋ, جەكە تۇلعا قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ مادەنيەتى, تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكاداعى جوعارى مەكتەپ جۇمىسىن ىزگىلەندىرۋ ماسەلەلەرى بولدى. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, وقۋ ءۇردىسى ستۋدەنتتىڭ تەك جەكەلەگەن پاندەر بويىنشا ءبىلىم جيناقتاۋىنا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ينتەللەكتۋالدى تۇلعا تاربيەلەۋدىڭ كەڭ كولەمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. سودان دا بولار, ت.سادىقوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە جوعارى مەكتەپ جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ پروتسەسىندەگى تاربيەلىك جۇمىستاردىڭ رولىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرادى.
وسى زامانعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنت جاستاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋدا بۇل ماسەلەلەردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى بارشاعا ءمالىم.
عالىمنىڭ جەكە ءوزىنىڭ قالامىنان 200-دەن اسا عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر, ىرگەلى پروبلەمالارعا ارنالعان 30 مونوگرافيا دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ قاي-قايسىسى دا رەسپۋبليكاداعى تاريح, ساياساتتانۋ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنا ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.سادىقوۆ عىلىمي كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا دا اسا مول ەڭبەك ءسىڭىردى. ءاسىرەسە, رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى عىلىمدى وركەندەتۋگە, ولارداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر ءجۇيەسىن دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋداردى. ساياساتتانۋ عىلىمى سالاسىنداعى تۇڭعىش ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستى دە اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت جانىنان اشىپ, وعان ءوزى ۇزاق جىلدار بويى جەتەكشىلىك جاسادى. اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ عىلىمي باسشىلىعىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاعان 30-دان اسا عىلىم دوكتورى, 100-دەن اسا عىلىم كانديداتى بۇگىندە ساياساتتانۋ, تاريح جانە پەداگوگيكا عىلىمدارى سالاسىندا بەلسەندى دە جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە.
اكادەميك ت.سادىقوۆ رەسپۋب-ليكاداعى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن تەرەڭ زەردەلەۋدى ماقسات ەتكەن ىرگەلى زەرتتەۋ باعدارلاما-لارىنا جەتەكشى بولدى. بۇل باعدارلامالار بۇگىنگى تاڭدا ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرۋدە. ت.سادىقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جانە جوعارى ءبىلىم جونىندەگى اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك تۇعىرنامالار دۇنيەگە كەلدى.
حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحي قازىناسىن زەرتتەۋ مەن جيناۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جان-جاقتى جۇمىستار دا اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ نازارىنان تىس قالمادى. عالىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بىرنەشە حالىقارالىق عىلىمي فورۋمدار وتكىزىلدى. 2005 جىلى ءوتكەن “قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسى: جاڭالىقتار, پروبلەمالار, پەرسپەكتيۆالار” اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عالىمدار كەلىپ, باياندامالار جاسادى, سولار ارقىلى حالقىمىزدىڭ قۇندى مۇرالارى بارشا الەمگە پاش ەتىلدى.
رەسپۋبليكاداعى اكادەميالىق عىلىمدى دامىتۋ, جالپى ىرگەلى عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ىسىنە دە ول ايرىقشا ۇلەس قوسقان عالىم. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار بولىمشەسىن باسقارا ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق احۋال, عىلىم مەن مادەنيەتكە كوزقاراس وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە اكادەميالىق عىلىمنىڭ ستاتۋسىن كوتەرۋ, عالىمداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ مەن ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءوز تۇجىرىمدارىن ۇسىنىپ, عىلىمي مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرە دامىتۋعا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى.
قولعا العان ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويا ءبىلۋ, ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنە دەگەن ادالدىق پەن ادىلدىك قاسيەتتەرى اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ قوعامداعى ورنىن ءاردايىم مارتەبەلى بيىككە كوتەرىپ تۇراتىن. ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىگى, تەرەڭ ءبىلىمى مەن بيىك بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ول 19 جىل بويى الماتى قالاسىنداعى رەكتورلار كەڭەسىن باسقاردى. كەڭەستىڭ ءار ماجىلىسىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءتۇرلى تەوريالىق جانە قولدانبالى ماسەلەلەر, عىلىم – ءبىلىم – بيزنەس سالالارىنىڭ ينتەگراتسياسى جايىندا وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالىپ, پايدالى پىكىر الماسۋلار بولاتىن. وسىنىڭ بارىندە دە اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قولتاڭباسى ايقىن كورىنەتىن.
ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىمەن وي تۇيىندەپ, بولاشاقتى بولجاي ءبىلۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ت.سادىقوۆ ەلىمىزدەگى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الماتى قالاسى بويىنشا سەنىمدى وكىلى بولا ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى پرەزيدەنت سايلاۋىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدەگى, سونداي-اق “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءارى پارتيانىڭ الماتى قالالىق بولىمشەسىن باسقارۋداعى ەڭبەگى ونىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىن مەيلىنشە ايقىنداي ءتۇستى.
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ مارتەبەلى ماماندىق – جاس ۇرپاق ءتاربيەلەۋ. بۇگىنگى تاڭدا, تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ۇرپاق تاربيەسىنە, ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى حالىققا ارنالعان جولداۋلارىندا اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مەيلىنشە جەتىلدىرۋ, بولاشاق مامانداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسىن كوتەرۋ باعىتىندا ءبىلىم وردالارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر ءاردايىم سارالاپ ايتىلىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامىمىزداعى اتقارار ءمىندەتى اسا سالماقتى. سەكسەن جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋگە قاجەتتى ماماندار دايارلاپ كەلە جاتقان ءبىلىم ورداسى وسىناۋ تاريحي ۋاقىت ارالىعىندا تالاي-تالاي جاۋاپتى كەزەڭدەردى باستان وتكەردى.
مىنە, وسىناۋ تاريحي كەزەڭدەردە وقۋ ورداسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ۋاقىت سىنىنا قايسار جىگەرىمەن ءۇيلەسە قىزمەت اتقارعان ارداگەر اعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن بۇگىندە ارداقتاپ ەسكە الامىز. سونداي قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ءبىرى – پروفەسسور توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆ.
ءومىر اقيقاتىنا جۇگىنسەك, قوعام دامۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە ءوز ىسىنە بەرىلگەن, قانداي قيىندىق بولسا دا قايىسپاي قارسى تۇرا الاتىن ازاماتتارعا ارتىلار سەنىم دە, جۇك تە جەڭىل بولماسا كەرەك. توقمۇحامەد سالمەن ۇلى باسشىلىق ەتكەن كەزەڭ دە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريحي شەجىرەسىندەگى كۇردەلى جىلدار بولعانى انىق. سولاي بولا تۇرا قاي كەزەڭدە دە اكادەميك ت.سادىقوۆ ءوزىنىڭ ازاماتتىق, عالىمدىق, ۇستازدىق, قايراتكەرلىك تۇلعاسىمەن تانىلدى. ونىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا, عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ وركەندەتۋ ماقساتىنا باعىتتالدى.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆتىڭ ەسىمى مەن قىزمەتىن قاستەرلەپ ەستە ساقتاۋ باعىتىندا ءبىرقاتار يگى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. اكادەميكتىڭ ءوزى ۇزاق جىلدار باسقارعان قازاقستان تاريحى كافەدراسىنا قايراتكەر عالىمنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. ۇزدىك وقيتىن ستۋدەنتتەرگە اكادەميك ت.س.سادىقوۆ اتىنداعى ستيپەنديالار تاعايىندالعان. جىل سايىن عالىمنىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا “سادىقوۆ وقۋلارى” اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ تۇرۋ ءداستۇرى قالىپتاسىپ كەلەدى. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەت تاريحى مۇراجايىنان اكادەميككە ارنالعان ارنايى بۇرىش اشىلعان بولسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا ت.س.سادىقوۆتى ەسكە الۋ ماقساتىندا فۋتبولدان رەسپۋبليكالىق تۋرنير ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ەلىمىز جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرنەشە كومانداسى قاتىستى. بۇل كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆتىڭ ەسىمىنە دەگەن زور قۇرمەتتىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك.
س.پىراليەۆ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
حالقى ءۇشىن ادال قىزمەت اتقارعان ازامات ەسىمىن ارداقتاۋ – ۇلتىمىزدىڭ اسا قاستەرلى مىنەزى. كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز توقمۇحامەد سالمەن ۇلى ءبىز ءۇشىن, مىنە, ءدال وسىنداي قادىرلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرعا جۋىق تاريحى وسىناۋ قايراتكەر ازاماتتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
جاراتىلىسىنان ىسكەر, قولعا العان ىسىنە ادال, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ايرىقشا وسىناۋ جاننىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن وركەندەتۋگە, رەسپۋبليكا مادەنيەتى مەن ەكونوميكاسىنا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ارنالدى. ەڭبەك جولىن الماتى قۇرىلىس تەحنيكۋمىندا قاراپايىم وقىتۋشى بولىپ باستاعان ول رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارى جانە ورتا ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قازاق جوعارى ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى دارەجەسىنە دەيىنگى عيبراتتى دا جەمىستى جولدان ءوتتى.
قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە, اسىرەسە رەسپۋبليكا جوعارى ءبىلىم مينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان جىلدارى توقمۇحامەد سالمەن ۇلى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن جان-جاقتى دامىتۋعا, جاڭا زامانعا ساي جاڭاشا كوزقاراستاعى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا باعىتتالعان وزىق تەحنولوگيالىق ءادىس-تاسىلدەردى ومىرگە دەندەپ ەندىرۋ ماسەلەلەرىن جۇزەگە اسىرۋدى ءاردايىم ءوزىنىڭ باستى ماقساتى سانادى. رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىلاتىن پاندەر اراسىنداعى قۇرىلىمدىق – لوگيكالىق جانە ءپانارالىق بايلانىستاردى جولعا قويۋداعى ەڭبەگى وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەك پەن ماقساتكەرلىكتىڭ ايقىن جەمىسى ەدى.
عالىمدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ت.سادىقوۆ رەسپۋبليكاداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىن كەشەندى تۇردە جەتىلدىرۋگە, وزىق ۇلگىدەگى جاڭا تەحنولوگيالاردى وقۋ ۇردىسىنە تەرەڭدەپ ەنگىزۋگە, ەلىمىزدەگى جوعارى مەكتەپتىڭ بولون پروتسەسىنە بەلسەندى تۇردە قوسىلۋىنا ايرىقشا ۇلەس كوستى.
اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك قابىلەتى اسىرەسە, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارعان جىلدارى ايرىقشا جان-جاقتى قىرىنان كورىندى. ول 1987-2008 جىلدار ارالىعىندا 21 جىل اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى بولدى. بۇل كەزەڭدە توقتار سالمەن ۇلى ءوزىنىڭ بويىنداعى شىعارماشىلىق تالانتى مەن ىسكەرلىك قارىم-قابىلەتىن مەيلىنشە جارقىراتىپ كورسەتتى. ومىرلىك باي ءتاجىريبەسى مەن تەرەڭ بىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ, توقتار سالمەن ۇلى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ بولاشاق كەلبەتىن ايقىن باعدارلاپ, پەرسپەكتيۆالىق دامۋ باعىتتارىن ءدال بەلگىلەي ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا سول ءبىر قيىنداۋ كەزەڭدەردەن وقۋ ورنىن ابىرويمەن الىپ شىعىپ, ونىڭ الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە جان-جاقتى ارالاسۋىنا, اياعىن نىق باسۋىنا قول جەتكىزدى. باس-اياعى شاعىن بىرنەشە فاكۋلتەتتەن تۇراتىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ۋنيۆەرسيتەت دارەجەسىنە كوتەردى. وقۋ ۇردىسىندە وزىق ءتاجىريبەلەر قالىپتاستى, ستۋدەنتتەر سانى مولايدى, ماماندار ساپاسى جاقسارا ءتۇستى. جاڭا تاريحي ءداۋىردىڭ تالاپتارىنا سايكەس ۋنيۆەرسيتەتتە جاڭا ماماندىقتار, جاڭا فاكۋلتەتتەر اشىلدى. ەلىمىزدە العاشقىلار قاتارىنا حالىقارالىق دارەجەدەگى ماماندار, ديپلوماتتار مەن زاڭگەرلەر دايارلاۋ ءىسى قولعا الىندى.
ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ءپرينتسيپى – ءبىلىم بەرۋدىڭ بيىك ساپاسىنا قول جەتكىزۋ. وسى جولدا تەر توككەن ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى جەمىسسىز بولعان جوق. ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى جوعارى جەتىستىكتەرى ءۇشىن وقۋ ورنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جوعارى ماراپاتىنا يە بولدى, “ساپا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن” 2007 جىلعى “التىن ساپا” بەلگىسىن جەڭىپ الدى. “ەۋروپالىق ساپا” جانە ء“بىرتۇتاس ەۋروپا” سىيلىقتارىمەن ماراپاتتالدى. ال 2007 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قويۋى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى بيىك بەدەلىن ايعاقتاي ءتۇستى.
ءومىرىن ۇرپاق تاربيەلەۋ, مامان دايارلاۋ ىسىنە تۇگەلدەي ارناعان اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ قوعامداعى, الەۋمەتتىك ورتاداعى ورنى ايرىقشا كەڭ تىنىستى بولدى. ول ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن زەردەلەگەن زەردەلى تاريحشى عالىم بولدى. ول گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا ءبىرقاتار عىلىمي مەكتەپتەر مەن باعىتتاردىڭ باستاۋىندا تۇردى. اتاپ ايتقاندا, عالىمنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلىمىزدەگى وتپەلى كەزەڭدە مەملەكەتتىك جانە ساياسي قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋدىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني تۇرعىدان العانداعى تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋىنىڭ, حالىقتىق مۇرانى قاستەرلەي ءبىلۋدىڭ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ باعىتتارى پايدا بولدى.
قوعامدىق عىلىمنىڭ قاي سالاسىنا ارالاسسا دا, عالىم توقمۇحامەد سالمەن ۇلىنىڭ جۇرەگىنە ەڭ جاقىن تاقىرىپ جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جەتىلدىرۋ مەن دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ايقىنداۋ, جەكە تۇلعا قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ مادەنيەتى, تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكاداعى جوعارى مەكتەپ جۇمىسىن ىزگىلەندىرۋ ماسەلەلەرى بولدى. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, وقۋ ءۇردىسى ستۋدەنتتىڭ تەك جەكەلەگەن پاندەر بويىنشا ءبىلىم جيناقتاۋىنا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ينتەللەكتۋالدى تۇلعا تاربيەلەۋدىڭ كەڭ كولەمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. سودان دا بولار, ت.سادىقوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە جوعارى مەكتەپ جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ پروتسەسىندەگى تاربيەلىك جۇمىستاردىڭ رولىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرادى.
وسى زامانعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنت جاستاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋدا بۇل ماسەلەلەردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى بارشاعا ءمالىم.
عالىمنىڭ جەكە ءوزىنىڭ قالامىنان 200-دەن اسا عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر, ىرگەلى پروبلەمالارعا ارنالعان 30 مونوگرافيا دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ قاي-قايسىسى دا رەسپۋبليكاداعى تاريح, ساياساتتانۋ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنا ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.سادىقوۆ عىلىمي كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا دا اسا مول ەڭبەك ءسىڭىردى. ءاسىرەسە, رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى عىلىمدى وركەندەتۋگە, ولارداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر ءجۇيەسىن دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋداردى. ساياساتتانۋ عىلىمى سالاسىنداعى تۇڭعىش ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستى دە اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت جانىنان اشىپ, وعان ءوزى ۇزاق جىلدار بويى جەتەكشىلىك جاسادى. اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ عىلىمي باسشىلىعىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاعان 30-دان اسا عىلىم دوكتورى, 100-دەن اسا عىلىم كانديداتى بۇگىندە ساياساتتانۋ, تاريح جانە پەداگوگيكا عىلىمدارى سالاسىندا بەلسەندى دە جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە.
اكادەميك ت.سادىقوۆ رەسپۋب-ليكاداعى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن تەرەڭ زەردەلەۋدى ماقسات ەتكەن ىرگەلى زەرتتەۋ باعدارلاما-لارىنا جەتەكشى بولدى. بۇل باعدارلامالار بۇگىنگى تاڭدا ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرۋدە. ت.سادىقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جانە جوعارى ءبىلىم جونىندەگى اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك تۇعىرنامالار دۇنيەگە كەلدى.
حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحي قازىناسىن زەرتتەۋ مەن جيناۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جان-جاقتى جۇمىستار دا اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ نازارىنان تىس قالمادى. عالىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بىرنەشە حالىقارالىق عىلىمي فورۋمدار وتكىزىلدى. 2005 جىلى ءوتكەن “قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسى: جاڭالىقتار, پروبلەمالار, پەرسپەكتيۆالار” اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عالىمدار كەلىپ, باياندامالار جاسادى, سولار ارقىلى حالقىمىزدىڭ قۇندى مۇرالارى بارشا الەمگە پاش ەتىلدى.
رەسپۋبليكاداعى اكادەميالىق عىلىمدى دامىتۋ, جالپى ىرگەلى عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ىسىنە دە ول ايرىقشا ۇلەس قوسقان عالىم. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار بولىمشەسىن باسقارا ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق احۋال, عىلىم مەن مادەنيەتكە كوزقاراس وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە اكادەميالىق عىلىمنىڭ ستاتۋسىن كوتەرۋ, عالىمداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ مەن ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءوز تۇجىرىمدارىن ۇسىنىپ, عىلىمي مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرە دامىتۋعا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى.
قولعا العان ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويا ءبىلۋ, ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنە دەگەن ادالدىق پەن ادىلدىك قاسيەتتەرى اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ قوعامداعى ورنىن ءاردايىم مارتەبەلى بيىككە كوتەرىپ تۇراتىن. ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىگى, تەرەڭ ءبىلىمى مەن بيىك بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ول 19 جىل بويى الماتى قالاسىنداعى رەكتورلار كەڭەسىن باسقاردى. كەڭەستىڭ ءار ماجىلىسىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءتۇرلى تەوريالىق جانە قولدانبالى ماسەلەلەر, عىلىم – ءبىلىم – بيزنەس سالالارىنىڭ ينتەگراتسياسى جايىندا وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالىپ, پايدالى پىكىر الماسۋلار بولاتىن. وسىنىڭ بارىندە دە اكادەميك ت.سادىقوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قولتاڭباسى ايقىن كورىنەتىن.
ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىمەن وي تۇيىندەپ, بولاشاقتى بولجاي ءبىلۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ت.سادىقوۆ ەلىمىزدەگى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الماتى قالاسى بويىنشا سەنىمدى وكىلى بولا ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى پرەزيدەنت سايلاۋىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدەگى, سونداي-اق “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءارى پارتيانىڭ الماتى قالالىق بولىمشەسىن باسقارۋداعى ەڭبەگى ونىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىن مەيلىنشە ايقىنداي ءتۇستى.
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ مارتەبەلى ماماندىق – جاس ۇرپاق ءتاربيەلەۋ. بۇگىنگى تاڭدا, تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ۇرپاق تاربيەسىنە, ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى حالىققا ارنالعان جولداۋلارىندا اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مەيلىنشە جەتىلدىرۋ, بولاشاق مامانداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسىن كوتەرۋ باعىتىندا ءبىلىم وردالارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر ءاردايىم سارالاپ ايتىلىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامىمىزداعى اتقارار ءمىندەتى اسا سالماقتى. سەكسەن جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋگە قاجەتتى ماماندار دايارلاپ كەلە جاتقان ءبىلىم ورداسى وسىناۋ تاريحي ۋاقىت ارالىعىندا تالاي-تالاي جاۋاپتى كەزەڭدەردى باستان وتكەردى.
مىنە, وسىناۋ تاريحي كەزەڭدەردە وقۋ ورداسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ۋاقىت سىنىنا قايسار جىگەرىمەن ءۇيلەسە قىزمەت اتقارعان ارداگەر اعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن بۇگىندە ارداقتاپ ەسكە الامىز. سونداي قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ءبىرى – پروفەسسور توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆ.
ءومىر اقيقاتىنا جۇگىنسەك, قوعام دامۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە ءوز ىسىنە بەرىلگەن, قانداي قيىندىق بولسا دا قايىسپاي قارسى تۇرا الاتىن ازاماتتارعا ارتىلار سەنىم دە, جۇك تە جەڭىل بولماسا كەرەك. توقمۇحامەد سالمەن ۇلى باسشىلىق ەتكەن كەزەڭ دە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريحي شەجىرەسىندەگى كۇردەلى جىلدار بولعانى انىق. سولاي بولا تۇرا قاي كەزەڭدە دە اكادەميك ت.سادىقوۆ ءوزىنىڭ ازاماتتىق, عالىمدىق, ۇستازدىق, قايراتكەرلىك تۇلعاسىمەن تانىلدى. ونىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا, عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ وركەندەتۋ ماقساتىنا باعىتتالدى.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆتىڭ ەسىمى مەن قىزمەتىن قاستەرلەپ ەستە ساقتاۋ باعىتىندا ءبىرقاتار يگى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. اكادەميكتىڭ ءوزى ۇزاق جىلدار باسقارعان قازاقستان تاريحى كافەدراسىنا قايراتكەر عالىمنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. ۇزدىك وقيتىن ستۋدەنتتەرگە اكادەميك ت.س.سادىقوۆ اتىنداعى ستيپەنديالار تاعايىندالعان. جىل سايىن عالىمنىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا “سادىقوۆ وقۋلارى” اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ تۇرۋ ءداستۇرى قالىپتاسىپ كەلەدى. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەت تاريحى مۇراجايىنان اكادەميككە ارنالعان ارنايى بۇرىش اشىلعان بولسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا ت.س.سادىقوۆتى ەسكە الۋ ماقساتىندا فۋتبولدان رەسپۋبليكالىق تۋرنير ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ەلىمىز جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرنەشە كومانداسى قاتىستى. بۇل كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقمۇحامەد سالمەن ۇلى سادىقوۆتىڭ ەسىمىنە دەگەن زور قۇرمەتتىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك.
س.پىراليەۆ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
