كەش انا بولۋدىڭ قيىندىعى

ەلىمىزدە انا بولۋدىڭ ورتاشا جاسى كەيىنگى 20 جىل ىشىندە وسكەنى باي­قالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش – 29,2 جاس, 2019 جىلى – 28,9 جاس, 2018 جىلى 28,7 جاس­تى قۇرادى. وسىلايشا, ءبىرىنشى بالا تۋعان كەزدەگى انانىڭ ورتاشا جاسىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى بايقالادى. بۇل ءۇردىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق فاكتورلارمەن بايلانىستى. مىسالى, گورمونالدى كونتراتسەپتسيانى قولدانۋ, ايەلدەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنىڭ ارتۋى, جوعارى ءبىلىم الۋ, مانساپ قۋ جانە الەۋمەتتىك مارتەبەنى كوتەرۋگە ۇمتىلۋ, بالا تۋ مەن تاربيەلەۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ سياقتى فاكتورلاردى اتاۋعا بولادى. سونداي-اق ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتىپ, قوعامدا انا مەن ايەلدىڭ ءرولى وزگەرىپ جاتىر.

ەلىمىزدە 2000-2021 جىلدار ارالى­عىندا 35 جاستان كەيىن بوسانعان ايەل­دەر سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى 2019 جىلدان 2021 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا باي­قالدى. ماسەلەن, 2019 جىلى – 62 401, 2020 جىلى – 72 464, 2021 جىلى 80 104 بالا دۇنيەگە كەلدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلى ەلىمىزدە 35 جاستان اسقان ايەلدەر 78 442 ءسابيدى دۇنيەگە اكەلگەن. كەش انا بولعان ايەل­دەردىڭ ەڭ كوبى الماتى قالاسىندا, ولار­دىڭ سانى – 9 545. ودان كەيىن ەكىن­شى ورىندا الماتى وبلىسىندا – 8 771, ءۇشىنشى ورىنداعى تۇركىستان وبلىسىندا 8 681 ايەل كەش انا اتانعان.

كەش انا بولۋدىڭ ارتىقشى­لىعى دا, سونداي-اق انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن قاۋىپتى فاك­تور­لارى دا بار. جاعىمدى اسپەك­تىلەرگە انالاردىڭ بالا كۇتىمى مەن تاربيەسىنە قاتىستى حاباردارلىق دەڭ­گەيىنىڭ جوعارى بولۋى, بالاعا شىدام­دىلىقپەن قاراۋ, قامقور بولۋ, جاسىنا بايلانىستى انا دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى, قارجىلىق جاعىنان تاۋەلسىز بولۋى جاتادى.

جاعىمسىز سالدارعا جاسىنا بايلانىستى انا دەنساۋلىعىنىڭ (جۇكتىلىك, بوسانۋ جانە بوسانعاننان كەيىنگى كە­زەڭدە), بالا دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋى, انانىڭ نارەستەدەن ايرىلۋى ءارى ءولىم قاۋپىنىڭ كوبەيۋى جاتادى. كوپ جاعدايدا نارەستەنى جوعالتۋ قاۋپى جۇكتىلىكتىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە بولادى. سەبەبى بۇل كەزەڭدە انادا سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ دامۋ, ءورشۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. قۇرساقتاعى سابيدە گەنەتيكالىق نەمەسە باسقا دا اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋ قاۋپى ارتادى.

حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى – انا مەن بالا دەنساۋلىعى. قۇرساقتا جاتقان بالانىڭ ساۋلىعى اناسىنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى. جۇكتىلىك كەزىندە بالانىڭ دەنساۋلىعىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى: بالانى جوسپارلاۋ, تاماقتانۋ, كۇندەلىكتى رەجىم ءارى ۋاقتىلى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ.

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينس­تيتۋتى ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە, قا­لا­­لىق جانە اۋىلدىق جەرلەردە 1 200 ادامدى قامتي وتىرىپ جۇر­گىز­گەن «قازاقستاندىق وتباسىلار-2022» الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋ اياسىندا وتان­داس­­تارىمىزعا ء«سىزدىڭ ويىڭىزشا, بالا­نىڭ تۋىن جوسپارلاۋ كەرەك پە, الدە بۇل مىندەتتى ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق قو­يىلدى. ساۋالناماعا قاتىسقان ازامات­تاردىڭ 73,5%-ى بالا تۋدى جوسپارلاۋ قاجەت دەپ, 15,2%-ى مۇنى ىستەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ساناعان, 11,3%-ى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە قينالعان.

جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ دەنى ساۋ بالا­نى دۇنيەگە اكەلۋدە ماڭىزدى ءرول ات­قارادى. انانىڭ جۇكتىلىك پەن بوسا­نۋعا ساپالى دايىندالۋى, بوسان­عاننان كەيىن قالپىنا كەلۋى, ءوزى­نىڭ جانە وتباسىنىڭ مورالدىق, ماتە­ريالدىق جاعىنان سەنىمدى بولۋى, بار­لىق قاجەتتى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن ءوتۋ, بالانىڭ تۋىنا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ءسابيلى بولۋدى جوسپارلاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى سانالادى.

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينس­تيتۋتى 35 جاستان كەيىن نارەستە سۇي­گەن ايەلدەرمەن, سونداي-اق وتباسىلىق ساياسات, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­داعى ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن استانا, شىمكەنت, وسكەمەن, اقتوبە, پاۆلودار قالالارىندا «كەش انا بولۋ» الەۋمەتتىك زەرتتەۋى (2023 جىلى) اياسىندا ساۋالناما جۇرگىزدى. اتالعان زەرتتەۋدىڭ ساۋالناماسىنا قاتىسقاندار «جۇكتىلىكتى جوسپار­لاۋ كەزىندە كۇيەۋىمەن/زايىبىمەن (سەرىكتەسىمەن) مەديتسينالىق تەك­سەرىستەن وتكەنىن» ناقتىلاۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ تەك 23,9%-ى جۇكتىلىكتى جوسپارلايتىنىن جانە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتەتىنىن, 17,9%-ى بۇل تۋرالى بىلمەيتىنىن, 13,5%-ى تەك ءبىرىنشى بالانى جوسپارلاعانىن جانە ­11,5%-ى الداعى ۋاقىتتا جوسپارلايتىنىن كورسەتتى. سونداي-اق اتالعان زەرتتەۋدە «35 جاستان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن» بالالارعا اتا-انالارى سانالى تۇردە ەرەكشە قارايدى, كوبىرەك ەركىندىك پەن تاڭداۋ بەرەدى, بالالارى تالانتتى, قابىلەتتى جانە ەركىن ءوسىپ, جاسىنا قاراماستان اقىلدى بولادى دەپ تۇيىندەگەن.

جۇكتىلىكتى جوسپارلايتىن 35 جاس­تان اسقان ايەلدەر جاسىنىڭ ۇلعايۋى باسقا ەلدەردە دە بايقالا باستادى. ما­سەلەن, رەسەيدە نەكە-وتباسى قا­تى­­­ناسىنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى تۇر­­لەنىپ كەلەدى. رەسەي زەرتتەۋشىسى ن.ۆ.سۋلديايكينا «وتنوشەنيە جەنششين ك پوزدنەمۋ دەتوروجدەنيۋ ي ماتەرينستۆۋ» ماقالاسىندا كەش ءسابيلى بولعان انالاردىڭ 4 توبىن: پراگماتيكالىق باعىتتاعى; ءداستۇرلى باعىتتى جاقتاۋشىلار; قوعامدىق پىكىر­گە تاۋەلدى ايەلدەر; كونفورميست ايەل­دەر دەپ ءبولىپ قاراستىرعان.

پراگماتيك ايەلدەر توبىنا اۆتور ادەتتە جوعارى ءبىلىمدى, ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ, انا بولۋدى كەيىنگە قالدىرعانداردى جات­قىزادى. وسىنداي پىكىردەگى ايەلدەر ەڭ الدىمەن قارجىلىق جاعىنان تۇراقتى, تۇرعىن ءۇيىن الىپ, جاقسى جۇمىسقا ورنالاسقاننان كەيىن عانا بالا تۋدى جوسپارلايدى.

ءداستۇرلى باعىتتى جاقتاۋشىلار جاس كەزدە تۋدىڭ فيزيولوگيالىق ەرەك­شەلىكتەرىنە, ياعني انا مەن بالا­نىڭ دەنساۋلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ ايەلدىڭ ءبىرىنشى بالا تۋ جاسى 22 جاس دەگەن پىكىردى ۇستانادى. بۇل جاس كەزدە تۋ ۇدەرىسىنىڭ جەڭىل وتۋىنە, وتىز جاس­تان كەيىن بەدەۋلىك قاۋپىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى دەپ تۇجىرىمدايدى.

قوعامدىق پىكىرگە تاۋەلدى ايەلدەر 30 جاسقا دەيىن بالا تۋعان دۇرىس دەپ سانايدى. ويتكەنى 30 جاستان كەيىن دۇ­نيەگە كەلگەن بالا مەن انا اراسىن­دا جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بالا­نى وقىتۋدا, تاربيەلەۋدە تۇسىن­بەۋ­شىلىك تۋىندايدى دەگەن پىكىر بار.

اقش-تا كەش انا بولۋ تاقىرى­بىندا ءتۇرلى زەرتتەۋ بار. مىسالى, امەريكالىق پسيحولوگتەر 20 جاسقا دەيىن جانە 30-40 جاس ارالىعىندا انا بولعان ايەلدەر اراسىندا ساۋالناما وتكىزگەن. ەكەۋىنەن دە «ەگەر ولار قايتادان شەشىم قابىلداي السا, سول جاستا دۇنيەگە نارەستە اكەلەر مە ەدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ الىندى. بالالارىن 20 جاسقا دەيىن دۇنيەگە اكەلگەندەردىڭ جارتىسىنان كوبى «جوق» دەپ جاۋاپ بەردى, ال 35 جاستان كەيىن بالا سۇيگەن انالاردىڭ كوپشىلىگى بالا تۋ ءۇشىن دۇرىس جاستى تاڭداعانىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتقان.

گەرمانيادا ءبىرىنشى رەت بوسانعان انالاردىڭ ورتاشا جاسى 30,2 جاسقا دەيىن وسكەن. 10 جىل بۇرىن بۇل كور­سەتكىش 29 جاستى قۇراسا, جىل وتكەن سا­يىن تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. بالانى 35 جاستان كەيىن ومىرگە اكەلۋ ءۇردىسى تەك گەرمانيادا عانا بولىپ جاتقان جوق. ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىنەن الىنعان مالىمەتتەر العاش رەت بوسانعان انا­لاردىڭ جاسى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. 2020 جىلى سول قۇرلىقتاعى انالاردىڭ ورتاشا جاسى 29,5 جاستى قۇراعان. العاش رەت بالالى بولعان انالاردىڭ جاسى يتاليادا – 31,4 , يسپانيادا – 31,2 جاستان جوعارى. ال ەڭ جاسى بولگاريادا – 26,4 جاس, رۋمىنيادا – 27,1 جاس , سلوۆاكيادا – 27,2 جاس.

جالپى, كەش انا اتانۋ ايەلدەر­دىڭ رەپرودۋكتيۆتى مىنەز-ق ۇلىق ۇستانىم­دارىنىڭ, ومىرلىك جانە كاسىبي جوس­پار­لارىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىس­تى شارتتالعان. بۇگىندە مەديتسينا قا­رىشتاپ دامىپ جاتىر ءارى ادامداردىڭ كوپشىلىگى سالامات­تى ءومىر سالتىن ۇستا­نادى. ارينە, انا بولۋ ءۇشىن مىنا جاس وتە ىڭعايلى دەپ ايتۋ قيىن. بۇل ءار ايەلدىڭ مورال­دىق, فيزيكالىق, ومىرلىك جاعدايىنا بايلانىستى. انا بولۋ – ءبىر باقىت, ال نارەستەنى قورعاپ, پانا بولۋ – زور باقىت.

بەكزات ەرمەكباەۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى