الاشتىڭ ۇرپاعى
رابيعا ساتىعاليقىزىنىڭ شاكىرتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورىناي جۇبايدىڭ ايتۋىنشا, اپايدىڭ ارعى اتاسى – يساتاي تايمانوۆتىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, كوتەرىلىس جەڭىلگەندە ونىڭ جانىنان تابىلعان سامبەت باتىر. سامبەتتەن بيداعارا, ودان قۇتقوجا, ودان ساتىعالي. ساتىعاليدان – حاميت, رابيعا, روزا. ساتىعالي (ساتقالي) قۇتقوجا ۇلى – الاش پارتياسىنىڭ مۇشەسى, حالەل دوسمۇحامەدوۆپەن جاقىن ارالاسقان كوزى اشىق ازامات. ول 1920 جىلدان باستاپ جىمپيتى, ويىل, تەمىر, ارال, بايعانين اۋداندارىنداعى پوشتا-تەلەگراف بولىمدەرىن باسقارىپ, 1937 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر قالاسىندا ۇستالعان. بۇل كەزدە رابيعانىڭ جاسى – 12-دە.
«اناسى اكەسىنىڭ ۇستالاتىنىن ءبىلدى مە, الدە كەزدەيسوقتىق پا, رابيعا مەن روزانى دۇكەنگە جۇمسايدى. قىزدار قايتىپ كەلە جاتقاندا, ءۇيدىڭ جانىندا تۇرعان ات اربانى قورشاپ الدەكىمدەر تۇرعانىن كورەدى. اربانىڭ ۇستىندە وتىرعان اكەسى قىزدارىمەن باسىن ءسال يزەپ قوشتاسقانداي بولدى. دىم تۇسىنبەي, جۇگىرىپ كىرگەندە كورگەنى – ءۇيدىڭ ءىشى استان-كەستەڭ, جەردە اناسى جىلاپ وتىر, بوساعادا حاميت اعاسى سوستيىپ تۇر. وسى كورىنىس بالا جۇرەكتە ءومىر بويى ساقتالىپ قالدى. سول ۋاقىتتاعى قىسىم بۇلاردى دا اينالىپ وتپەدى. بىرگە وقيتىن بالالار قاسىنا جولامادى, مۇعالىمدەر دە ەلەمەۋگە تىرىستى. ەڭ سوڭعى پارتادا جالعىز ءوزى وتىردى. ءبىر جولى پۋشكيننىڭ 100 جىلدىعىنا مەكتەپتە كەش وتەتىن بولىپ, بارلىق وقۋشىعا اقىننىڭ ولەڭدەرىن جاتتاۋعا بەرگەندە, رابيعاعا جەتپەي قالدى. قاتتى نامىستانعان ول كۇنى-ءتۇنى باس الماي, اقىننىڭ ءبىر پوەماسىن جاتتاپ كەلىپ, كەشتە ايتۋعا وقتالعاندا رۇقسات ەتپەيدى. ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنسە دە, وسى جاعداي بۋىنى قاتپاعان بالاعا ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. ۇيدە ۇرەيمەن ءومىر ءسۇردى. ويتكەنى حالىق جاۋلارىنىڭ ايەلدەرىن ۇستاپ, بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە الىپ كەتىپ جاتتى. بوگدە ادامدار ۇيلەرىنە جاقىنداپ كەلە جاتسا, زارەسى ۇشاتىن. ءبىر جولى اۋىلعا كىرگەن كولىك وسى ۇيگە بۇرىلعانىن كورگەن بالالار جىلاپ, اناسىنىڭ ەتەگىنە تىعىلعان. مۇنداي كەزدە اناسى جەمىس پەرزەنتتەرىن سۇق كوزدەن, سۋىق سوزدەن قورعاپ وتىردى. رابيعا 16 جاسىنان ەڭبەككە ارالاستى. 1940 جىلى تەمىر مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىنىڭ جەدەلدەتىلگەن كۋرسىن ءبىتىرىپ, العا اۋلىنداعى مەكتەپكە باستاۋىش مۇعالىمى بولىپ ورنالاسقان. سوعىس باستالعاندا حاميت مايدانعا اتتانادى. سوعىس جىلدارى ازداپ قىسىم ازايىپ, اقتوبەدەگى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىن بىتىرەدى.
1945 جىلى الماتىدا مۇعالىمدەردىڭ تامىز كونفەرەنتسياسى ءوتىپ, وعان ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇزدىك مۇعالىمدەر شاقىرىلادى. اقتوبەدەن كەلگەن بەس مۇعالىمنىڭ اراسىندا رابيعا قۇتقوجينا دا بولاتىن. كەلەسى كۇنى ءسوز سۇراپ, مىنبەگە شىعىپ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى قاتەلىكتەردى تالداپ بەرەدى. جيىن سوڭىندا وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, لينگۆيست عالىم, الماتى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى احمەدي ىسقاقوۆ ونى ىزدەپ كەلەدى. جاس مۇعالىم اعاسىنىڭ مايدانگەر ەكەنىن, 16 جاسىنان مەكتەپتە ساباق بەرىپ كەلە جاتقانىن, ءبىلىمىن جالعاستىرا الماعان وكىنىشىن دە ايتقاندا, احمەدي ىسقاقوۆ ينستيتۋتتىڭ 3-كۋرسىنا قابىلدايتىنىن ايتادى. سودان كەيىن رابيعا الماتىعا وقۋعا كەتەدى. 1947 جىلى اسپيرانتۋراعا تۇسكەن. 1951 جىلى «حالىق جاۋلارىن» قۋدالاۋدىڭ جاڭا تولقىنى باستالعاندا, جاس مامان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنداعى جۇمىسىنان شىعارىلىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىسسىز قالادى. تانىستارى ءابۋ سارسەنباەۆقا بار دەپ كەڭەس بەرەدى. سول جىلدارى وقۋ-پەداگوگيكالىق باسپانى باسقاراتىن مايدانگەر اقىن باسپاعا جۇمىس سۇراپ كەلەتىندەردىڭ اتا-تەگىن سۇرامايدى ەكەن. ءابۋ اقىن رابيعانى كىشى رەداكتور ەتىپ جۇمىسقا قابىلدايدى. 1957 جىلى ىسمەت كەڭەسباەۆ ادەبيەت ينستيتۋتىنا قىزمەتكە العان سوڭ بارىپ, عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋعا مۇمكىندىك تۋعان. رابيعا اپاي وسى ازاماتتاردىڭ جاقسىلىعىن كوپ كوردى. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ عىلىمداعى جولىمدى ايقىنداپ بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆ دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن», دەيدى ورىناي جۇباي.
كىسىلىك پەن كىشىلىك
رابيعا اپايدىڭ قاراپايىمدىلىعى, كىسىلىگى وتە جوعارى ەدى. ءسوزدىڭ كيەسىن ۇعىنعان, قارا سوزدەن تۇتاس ۇلتتىڭ وتكەنىن تاپسىرلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز ءوز شاكىرتتەرىنەن عىلىمعا ادال بولۋدى تالاپ ەتكەن. الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ ىسىندەگى ەڭبەگى زور. عالىم 1960 جىلى دۋشانبەگە ە.بەكماحانوۆپەن بىرگە كونفەرەنتسياعا بارىپ بايانداما جاسايدى. ءسوزىنىڭ سوڭىن «قازاق ءتىلىنىڭ العاشقى تەرميندەرى العاشقى وقۋلىقتاردا جاسالدى» دەپ قورىتىندىلايدى. سول كەزدە زالدان «العاشقى وقۋلىقتارىڭىزدى كىمدەر جازدى؟» دەگەندە, اپاي ءاليحان بوكەيحاندى اتايدى. ول 1977 جىلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسياداعى بايانداماسىندا «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان – احمەت بايتۇرسىن ۇلى» دەپ مالىمدەدى. وسى سوزدەن كەيىن زال ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. سونداي-اق قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى, پوليگلوت عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, جارىققا شىعاردى. ءوزى 1966 جىلى ماۋلەن بالاقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تۋرالى بايانداما جاساپ, ارتىنان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى 2400 دانامەن جارىققا شىقتى. وسىدان كەيىن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ايەلى راۋشان اپاي جاقىن-جۋىقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, ۇيىنە شاقىرىپ, كوپتىڭ الدىندا «قۇدايبەرگەننىڭ ەڭبەگىن ەلىنە قايتاردىڭ» دەپ, رابيعا اپايعا قىمبات نەكە جۇزىگىن سىيلايدى. «رابيعا اپاي تابيعاتىندا دۇنيەگە اۋەس ەمەس ەدى. اسىل تاستارعا دا قىزىقپايتىن. بۇل جولى جۇزىكتى ساقتاپ قويىپ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ەڭبەكتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, قۇندى ديسسەرتاتسيا قورعايتىن جاس عالىمعا سىيعا تارتۋدى ويلاستىرىپتى. ءبىز مۇنى قاشان بىلدىك؟ اپاي 90-نان اسقان شاعىندا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىن اسقار قۇدايبەرگەنوۆكە كەلىپ, اناسىنىڭ جۇزىگىن قايتارا وتىرىپ, كوپ جىل جۇرەگىندە ساقتاعان ويىن اقتاردى», دەيدى ورىناي جۇباي.
رابيعا ساتىعاليقىزى عىلىمدا جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەرگە «عىلىمعا ادالدىق كەرەك. جۇرەگىڭ تازا بولسىن. ومىرلىك سەرىگىڭدى دۇرىس تاڭدا. ەڭ الدىمەن ءۇيىڭنىڭ تىرلىگىن ءبىتىر. سودان كەيىن عانا الاڭسىز جۇمىسىڭا كىرىس. ويتكەنى, سەن ەڭ ءبىرىنشى – ايەلسىڭ, اناسىڭ» دەپ اقىل ايتادى ەكەن. اپاي ايداۋدان ورالعان ەكىنشى كۇيەۋى شاحان اعايعا ەرەكشە قامقور بولدى, ءوزىنىڭ بالالارىن دا, ەكىنشى قوساعىنىڭ بالالارىن دا ءبولىپ-جارماي, جاقسى تاربيە بەردى, اياققا تۇرعىزدى. ول كىسى دۇنيەدەن وتەردە اپايعا ريزالىعىن ايتىپ كەتكەن.
عىلىمداعى ابىرويلى جول
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلنار مۇراتوۆا: «كەي ادامداردىڭ عالىمدىعى مويىندالسا دا, جەكە باسىنىڭ سىي-قۇرمەتى بولمايدى. ال ەندى بىرەۋلەردىڭ باسىن سىيلاسا دا, عالىمدىعىن مويىندامايدى. رابيعا اپايدىڭ بويىندا ەكى قاسيەت تە جاراسىم تاپتى. قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. باستى ەڭبەگى – ۇلى ابايدىڭ ءسوز قۇدىرەتىن تانىتۋى. وسى جاعىنان ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆتان كەيىنگى ابايتانۋشى عالىم بولدى. ول نەگە جاستايىنان اباي ولەڭدەرىنىڭ ءتىلىن زەرتتەدى؟ ويتكەنى «زەر قادىرىن زەرگەر بىلەر» دەگەندەي, بۇل جەردە اپايدىڭ قانمەن كەلگەن تەكتىلىگى, وسكەن ورتاسى, اتا-اناسىنىڭ بەرگەن تاربيەسى, جەكە باسىنىڭ تازالىعى توعىسا كەلە, اباي ۇلاعاتىمەن حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ جولىن تاڭداتتى», دەدى.
تىڭ زەرتتەۋلەر
اقتاۋ قالاسىنان ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجەنيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا اكادەميكپەن 2019 جىلى سويلەسكەنىندە, قازاق جىراۋلار ولەڭدەرىندە ءالى دە زەرتتەلمەگەن سوزدەر كوپ ەكەنىن, ءوزى ونىڭ شەگىنە جەتە الماعانىن, بىراق كوپ زەرتتەلمەگەن سوزدەردىڭ ءتىزىمىن جاساپ قويعانىن ايتقان. «رابيعا اپاي زەرتتەۋلەرىنىڭ ءبىر باعىتى – كونە سوزدەر ەدى. ول ماعىناسى تۇسىنىكسىز, قولدانىستان شىققان سوزدەرگە «ەسكىلىكتەر» دەپ اتاۋ بەردى. «سوزدەر سويلەيدى» كىتابىندا 300-گە جۋىق ءسوزدى قولدانىپ, 240 ءسوزدى جەكە رەەسترمەن تالدادى», دەدى.
وسكەمەن قالاسىنان س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى كۇلاش ەڭسەباەۆا عالىمدىق پەن ۇستازدىقتى قاتار ۇستانعان رابيعا سىزدىقتىڭ ءوزى بىلەتىن قىرلارىنا توقتالدى. اكادەميكتىڭ زور ەڭبەگى – «ياساۋي حيكمەتتەرى» ءتىلىنىڭ قىپشاقتىق تىلدەر توبىنا جاتاتىنىن, ق.جالايىري شەجىرەسىندەگى سوزدەردىڭ 70 پايىزى كونە تۇركى سوزدەرى ەكەنىن دالەلدەۋى دەي كەلە, عالىمنىڭ شاكىرتى قازىرگى ۋاقىتتا قاتە قولدانىلىپ جۇرگەن سوزدەرگە توقتالدى. «ماسەلەن, بۇگىندە جاعىمسىز ماعىنادا قولدانىلاتىن سۇرقۇلتاي ءسوزىنىڭ ەرتەدەگى ماعىناسى – بيلىك باسىنداعى ادامعا دۇرىس كەڭەسىن بەرەتىن بىلىكتى ادام. سونداي-اق مايدان ءسوزىنىڭ دە ەرتەدەگى ماعىناسى مۇلدە بولەك. ول كوك ءشوپ وسكەن الاڭ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وعان «قىز جىبەك» جىرىنداعى تولەگەننىڭ «قونار بولساڭ جانۋار, مىنە مايدان, مىنە ساز», دەگەن جولدار دالەل», دەيدى ك. ەڭسەباەۆا.
قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى احات مىرزالين اقتوبە پەدينستيتۋتىن مۇحتار ارىن باسقارعان جىلدارى وسى وڭىردەن شىققان تالانتتى ادامداردىڭ تۋعان جەرىنە كەلىپ, جۇرتشىلىقپەن ءجيى كەزدەسكەنىن اتاپ ءوتتى. رابيعا سىزدىق تا كەلىپ, اكەسىنىڭ قىزمەت ەتكەن جەرىن, ءۇيىنىڭ ورنىن كورگەن. تەمىردە رابيعا اپايدىڭ اعاسى حاميت سوعىستان كەيىن اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىن باسقارىپ, كەيىن الماتىعا اۋىسىپتى. وسى ەسكى قالا توڭكەرىسكە دەيىن وقۋ ورىندارى كوپتىگىمەن, كاسىپشىلىك تۇرلەرىمەن اتى شىقتى. پەدۋچيليششە, مەدۋچيليششە, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمى, مەكتەپ-ينتەرناتىندا كورشى اۋدانداردان بالالار كەلىپ وقيتىن. تەمىردە قۇدايبەرگەن, احمەت جۇبانوۆتار, ساقتاعان بايىشەۆ, دارىگەر سايىم بالمۇحانوۆ دۇنيەگە كەلگەن.
شىعاناق بەرسيەۆ اتىنداعى ويىل اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دۋلات يساباەۆ اكادەميكتىڭ مۋزەي قورىنا جيناقتالعان دۇنيەلەرىن تانىستىردى. 2016 جىلى رابيعا اپايدىڭ تاپسىرماسىمەن جيەنى قۋانىش ءامىروۆ ويىل مۋزەيىنە كىتاپتار مەن اپايدىڭ جەكە تۇتىنعان زاتتارىن, كيىمىن تاپسىرىپتى. بيىلعى جازدا ورىناي جۇباي الماتىدان اپايدىڭ كونە ءۇش البومىن اكەلىپ بەردى.
كونفەرەنتسيا قارارىندا اقتوبە وڭىرىنەن عالىمنىڭ اكەسى, الاش ازاماتى ساتىعالي قۇتقوجينگە كوشە اتىن بەرۋ جانە اكادەميك رابيعا سىزدىقتىڭ ەسىمىن قالا مەكتەپتەرىنىڭ بىرىنە ۇسىنۋ دايەكتەلدى.
اقتوبە وبلىسى
