كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ەلىمىز ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ الدىندا تۇر. رەسمي دەرەكتەر دە, ساراپشىلار بولجامى دا مۇنى راستاي تۇسەدى. قازبا وتىندارىنا تاۋەلدى ەكولوگيالىق سالدارى بالامالى تازا ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋعا ماجبۇرلەيتىنى راس. ناقتى تاجىريبەلەر مەن ناتيجەلەرگە قاراپ, اتوم ەلەكتر ستانسالارى ەنەرگەتيكالىق كەلەشەكتىڭ وڭتايلى شەشىمى ەكەنىن ۇعىندىق. دەگەنمەن بۇل تاقىرىپتاعى پىكىرتالاس كەزىندە اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى قورقىنىش پەن ميفكە تولى وقيعالار دا ايتىلماي تۇرمايدى. تۇپتەپ كەلگەندە حالىق ءوز تاڭداۋىن جەكە سەنىمدەرىنە سۇيەنىپ جاسايدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى مارات ءباشىموۆ ءبىر كەزدەرى سمولەنسك اتوم ەلەكتر ستانسالارىن باسقارۋمەن اينالىساتىن اسكەر ساپىندا قىزمەت ەتكەن. 1986 جىلى چەرنوبىلدە جارىلىس بولعان كەزدە دەموبيليزاتسيالانعان. ول مۇلدەم باسقا ءداۋىردىڭ كەلگەنىن, تەحنولوگيانىڭ تۇعىرعا شىققانىن ءتۇسىندىم دەيدى.
«بيلىك رەفەرەندۋم وتكىزبەي-اق شەشىم قابىلداۋعا بولار ەدى. بىراق كونستيتۋتسياعا سايكەس رەفەرەندۋم – حالىقتىڭ ەڭ جوعارى تاڭداۋ قۇقىعى. رەفەرەندۋم وتكىزىپ, حالىقتىڭ پىكىرىن نەگىزگە الۋعا شاقىرعان پرەزيدەنت ماڭىزدى قادام جاسادى. ويتكەنى بۇل جولمەن جۇرەمىز بە, جوق پا, حالىق ەركىمەن انىقتالدى. بۇل ءتاسىل – دەموكراتيانىڭ وزىق ۇلگىسى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, جارقىن بولاشاق كەپىلى – اتوم ەنەرگەتيكاسى. ولاي بولماسا, ەنەرگياسىنىڭ 65%-ىمەن بۇكىل ەۋروپانى قامتاماسىز ەتەتىن فرانتسيا اەس پايدالانباس ەدى», دەيدى دەپۋتات.
ايتۋىنشا, بۇل ۇدەرىس ەلدە جاڭا قۇقىقتىق ءارى سايلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستالعانىن كورسەتەدى.
«قازىرگى رەفەرەندۋم – ازاماتتاردىڭ ەرىكتى ەرىك-جىگەرىنىڭ مىسالى. مۇنداي رەفەرەندۋم قوعامعا ءوز پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, سابىرلى كوزقاراستى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. وسى رەفەرەندۋمنىڭ تاريحتاعى ورنى ەرەكشە. ماڭىزدى شەشىمدەگى حالىقتىڭ ويىن ءبىلۋ – ابدەن قۇپتارلىق ءىس. حالىقتى نە سەبەپتى رەفەرەندۋمعا شاقىردى؟ ەل بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن ۇدەرىستە ءار ازامات جاۋاپكەرشىلىك سەزىنىپ, ءوز تاڭداۋىن جاساۋى ماڭىزدى ەدى. ءبىز ءاربىر ازاماتتىڭ تاڭداۋىنا دەگەن قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن جاڭا سايلاۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل تۇرعىدا رەفەرەندۋم قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ رامىزىنە اينالدى. ءبىز ادىلدىك پەن اشىقتىق مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا اينالاتىن جاڭا قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز», دەيدى ول.
ەلەكتر ەنەرگياسى قازىرگى وركەنيەتتى زاماننىڭ «قانى» ەكەنى راس. ونى وندىرۋدە سۋدىڭ, كۇن مەن جەلدىڭ قۋاتىنا دەيىنگى بارلىق كوزدەر قولدانىلادى. قازىر ادامزات قاجەتتىلىكتەرى بارعان سايىن ءوسىپ, رەسۋرستار ازايىپ جاتىر. بۇل تىزبەكتەن ءبىز دە ورىن العانبىز. اەس سالۋ ماسەلەسى قوعامدا ءبىرتالاي پىكىرتالاس تۋدىردى. كوبىنە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك, اەس-تەگى جۇمىس قاۋىپسىزدىگى, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق تيىمدىلىك, ساياسي نەگىزدىلىك اياسىندا ءوربىدى. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى داۋرەن ابەن سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ قاسىرەتتى مۇراسىن, چەرنوبىلدەگى اپات سالدارىن جويۋدىڭ قايعىلى تاجىريبەسىن ەسكەرسەك, ەل الاڭىن تۇسىنۋگە بولادى دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىق تاڭداۋىن سانالى تۇردە سارالاپ جاسادى.
«اەس-ءتىڭ سالىنۋى ەلدىڭ بولاشاعى مەن تۇراقتى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى دەگەنگە سەنىمدىمىن. وسى تۇرعىدان العاندا رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى وسى شەشىمدى قولداعانى – قۇپتارلىق ءىس. ەندىگى باستى ماقسات – ەل مۇددەسىنە تولىعىمەن ساي كەلەتىن اەس جوباسىن تاڭداپ الۋ. بولاشاقتا ءىىى+ بۋىنىنا جاتاتىن زاماناۋي يادرولىق رەاكتورلار ورناتىلعان اەس سالىنادى. ونى سالۋ كەزىندە اناعۇرلىم وزىق ءارى قاۋىپسىز تەحنولوگيالار مەن ماتەريالدار, جاڭارتىلعان جانە سەنىمدى قورعانىس قۇرالدارى مەن ەنەرگيا كوزدەرى پايدالانىلادى. بۇل ادام فاكتورىنىڭ اسەرىن, اپات ىقتيمالدىلىعىن بارىنشا ازايتادى», دەيدى.
ەلىمىز ءبىرشاما ۋاقىتتان بەرى اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە ازاماتتىق يادرولىق سەكتوردى جۇيەلى دامىتۋعا ءبىرشاما نازار اۋدارىپ كەلەدى. تەوريالىق, قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كوپ كوڭىل ءبولىندى. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا يادرولىق رەاكتورلاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋ, يادرولىق قوندىرعىلاردىڭ جوعارى دالدىكتەگى جابدىقتارىن ازىرلەۋ, اەس قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, اتوم ونەركاسىبىنىڭ تەحنيكالىق عيماراتتارى مەن قۇرىلىستارىن جوبالاۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. حالىق تاڭداۋىنان كەيىن بۇل ۇدەرىستەرگە باسا ءمان بەرىلمەك.
«مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى اەس سالۋ ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. وسى مىندەتتىڭ وزەكتىلىگى كورشىلەس ەلدەردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن قىمبات باعاعا ساتىپ الۋ ەسەبىنەن جابىلاتىن ەل ەكونوميكاسى مەن حالقىنىڭ ەنەرگياعا سۇرانىسىنىڭ ارتۋىنان پايدا بولعان ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋىمەن, سونداي-اق جۇمىس ىستەپ تۇرعان گەنەراتسيا نىساندارى مەن ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ابدەن توزۋىمەن بايلانىستى. ەنەرگەتيكا سالاسى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, اتوم ەنەرگەتيكاسى بىرقاتار وبەكتيۆتى فاكتوردىڭ, سونىڭ ىشىندە اۋا رايىنا تاۋەلدى بولماۋى ارقاسىندا, بۇگىنگى كۇنى ءداستۇرلى سارقىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە جالعىز ۇزاقمەرزىمدى ءارى تۇراقتى بالاما بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان وتاندىق ەنەرگيا ءوندىرۋ قۋاتىن كەڭەيتۋ, ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تە, حالىق تا اەس سالۋدى تاڭداپ وتىر», دەيدى داۋرەن ابەن.
