تاسقىنعا توسقىن

جۋرناليست جولدا جۇرگەندە 3. التايىمنان اينالدىم قازىعۇرتتان قارادىم. التايىمنان اينالدىم. دەدىك. دەپ ەدىك. ءسىزدىڭ تىلشىڭىزگە تاس-قىن بولعان شىعىس قازاقستانعا بارىپ قايتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەندە, قازىعۇرتتا, “نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى” كەشەنىنىڭ تۇبىندە تۇرعانبىز. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنىنىڭ قارساڭى-تۇعىن. “كيەلى قازىعۇرت” قوعامدىق قورى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقار­ماسى بىرلەسىپ, كەرەمەت مەرەكە وتكىزىپ جاتقان. قازىعۇرتتىڭ تەپسەڭىندەگى ارنايى ساحنادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەم­لەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى, استانا­دان ادەيى شاقىرىلعان مارتەبەلى مەيمان جانداربەك مالىبەكوۆ سويلەپ تۇرعان. “مىناۋ – شاڭى­راق. مىنالار – كەرەگە­لەر. جەتپىس ۋىق – ءومىر مەن كۇن كوزىنىڭ ساۋلە­لەرى. مىناۋ – بوساعا. استىنداعى – تابال­دىرىق. ەلتاڭبامىزدىڭ ەكى جاعىندا – التىن قاناتتى, اي ءمۇيىزدى اقبوز پى­راقتار. ۇلكەن قاۋىرسىندار – اتا-بابا-لار, اعا ۇرپاقتار. كىشى قاۋىرسىندار – جاس وسكىن, جاڭا ۇرپاقتار...” دەپ تولقىعان. قازىعۇرتىڭىزعا قالتافون ارقىلى جەدەل جەتكەن تاپسىرما تاڭىرقاتقان. ءسىز­دىڭ ءتىلشىڭىزدى. قويىن داپتەرىمىزدىڭ ىشكى مۇ­قاباسى كەڭ-بايتاق قازاق ەلىنىڭ كار­تا­سى­­-تۇعىن. التاي جاققا كوز تاستاپ, قيال­­عا شومدىق سول ساتتە. “قازىعۇرتتان قارا­دىم. التايىمنان اينالدىم”, – دەدىك كۇبىرلەپ. سول كۇنى ۇشاققا بيلەت العان ەك. قالباتاۋ قارعىنىنىڭ ىزدەرىمەن كوپ جۇردىك. تارباعاتاي تاعىلىمىنا قانىق­تىق. ەندىگى جولىمىز ءور التاي مەن ءتور التايعا ءتۇسىپ تۇرىپتى. ءتۇس اۋا تارعىل-تار­عىل تاۋلاردى ارتقا تاستادىق. وڭ ءبۇيى­رىمىزدەن بۇقتىرما تەڭىزى بايقالعان. بۇلاڭىتا بۇلدىراپ. ءبىرسىن-ءبىرسىن ايقىن­دالعان. جا­قىن­داعان. العاشقىدا سۇستى­لاۋ, سۋىقتاۋ سەزىلگەن. بىرتە-بىرتە جىلۋارلانعان. “ساعات تورتتەگى پارومعا ۇلگەرەمىز. جاق­سى بولدى”, – دەدى الىبەك قاڭتار­باي ۇلى. بەرگى بەتتەن ارعى جاعاعا دەيىن پارومىڭىز جارتى ساعاتتان استام ۋاقىت جۇرەدى ەكەن. جەتى شاقىرىمدى. پاروم­نىڭ شايحاناسىنداعى ورىس قىزدارى شىرايلى ءھام شۋاقتى. پىستە مايعا سامسا قۋىرىپ جاتىپتى. نۇرجان قۋانتاي ۇلى بيىك تەرەزەدەن بۇيرا تولقىن­دارعا كوز تاستايدى. ويلى. ءوزىنىڭ ولەڭىن­دەگىدەي: “...اق كوبىك تولقىن, قاي جەردە تۋ­دىڭ؟ تەرەڭىندە مە تەڭىزدىڭ. ەلجىرەپ جات­قان جاعانى جۋدىڭ. ەلەسىن تاپپاي كوپ ءىزدىڭ”, – دەيتىندەي. “ودار كۇتىپ تۇرعان سياقتى”, – دەيدى قارا كوزىلدىرىكتى قاڭتار­باي ۇلى. الەكەڭنىڭ ادەتى: ولار دەمەيدى, ودار دەيدى. بۇلار دەمەيدى, بۇدار دەيدى. ءبىر ءوزى – ءبىر ديالەكتىلىك ايماق سەكىلدى. “ودار” شىنىمەن-اق كۇتىپ تۇر ەكەن. كا­تونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك زاينۋل­دين مەن ءماسليحات حاتشىسى دۇيسەن برالي­نوۆ مىرزالار. اۋدان ورتالىعى ۇلكەن­نارىنعا جەتكەنشە تاسقىن جايى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇقتىرماڭىز كەشىرەك تاسي­دى. ۇلى وزەنىڭىز مۇنار-مۇنار تاۋ­لاردان, مۇزدىقتار­دان باستالار. اقايرىق, قاپاس قاتپارلارى­نان. اۋەلگىدە ەنى ەلۋ مەتر. كەلە-كەلە جەتپىستەن جۇزگە جەتەر. بارا-بارا ءجۇز ەلۋ مەتردەن اسىپ تا كەتەر. جول-جونەكەي جۇزدە­گەن سالالار قوسىلار. ويسىپ پەن اقبۇلاق, بارىندۋ مەن چەرنو­ۆايا, كامەنكا مەن جازابا, جاڭاتاڭ مەن ورەل, سارقىراما مەن كۇركىرەمە, سارىم­ساقتى مەن بۇلانتى دەپ جالعاسا بەرەر. كاتون­قاراعايدىڭ كولدەرى دە كوپ. قارا­كول, قامىستىكول, الاكول, ما­رالدى­كول, ارا­سانكول... مەملەكەتتىڭ ءجار­دە­مى­مەن بىلتىر ءبىرتالاي ءىس تىندىرىلىپتى. تاس­قىن­عا توس­قىن قويۋ جونىندە. وتكەن جىلعى ماۋ­سىم ايىندا بۇقتىرما بوتەنشە بۋىرقانىپتى. مۇز كەپتەلگەن. ءبىرتالاي ءۇيدى سۋ العان. ءبىرتالاي جەردىڭ جولى شايىل­عان. سوندا وبلىس اكىمى مەن توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى كەلگەن. حا­لىقپەن كەزدەسكەن. تەز ارادا توسپا-توعان سالۋعا 21 ميلليون تەڭگە, جول جوندەۋگە 53 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. مال-م ۇلىك شىعىندارىن وتەمەككە قاجەتتى قارجى قاراستىرىلعان. بىلتىر جانە بيىل تالاي-تالاي توسپا-توعاندار, بوگەت-بوگەن­دەر بوي كوتەرمەگەندە شە, الىستاعى ار­شا­تى­دان باستاپ, بەرىرەكتەگى بالعىن, ۇلكەن­نارىن, اقسۋ, سەننوە, قايىڭدى اۋىلدارىنا قاتتى قاۋىپ تونەتىن ەدى. سەرىك مىرزا اڭگىمەلەپ وتىر. ورالحان بوكەيدىڭ اۋىلى شىڭعىستايدىڭ جانى­نان بۇلعاقتاپ اعاتىن بۇقتىرمانىڭ بويىن بەكىتۋگە جانە تاۋ سەلىنە توسقاۋىل قويماققا جسق جاسالىپ, 27 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرى­لىپتى. اۋدان تارا­پىنان. الىبەك اسقاروۆ­تىڭ اۋىلى اقمارال­دىڭ جانىنان القى­نىپ اعاتىن بىسترۋشكا وزەنىنىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, ەسكىرگەن كوپىردى جوندەۋگە دە جسق جاسالىپ وتكىزىلگەن. كاتونقاراعاي اۋىلىندا كاتۋنكا وزەنىنىڭ ارناسىن كەڭەيتپەك ءلازىم. قىزىل سۋدىڭ قاۋپى ۇلكەن. وعان ون ميلليون تەڭگە كەرەك. “بىلتىر جانە وسى كوكتەمدە سالىنعان بوگەتتەر ابىروي بولدى, ايتپەسە, – دەپ وي­لانىپ قالادى سەرىك زاينۋلدين. – بيىل دا كوپ قيىندىقتاردى باستان كەشتىك. قاردىڭ قالىڭدىعىن قايتالاماي-اق قويايىن. ناۋرىزدىڭ ون جەتىسىنەن ون سەگىزىنە قاراعان ءتۇنى سوگىر – پەچي اۆتو­موبيل جولىندا ادام شوشىنارلىق قار كوشكىنى ءتۇستى. “قازسەلدەنقۇتقارۋ” مەم­لەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ماماندارى كوش­كىن كولەمىنىڭ 45350 تەكشە مەتردەن اسقانىن انىقتادى. بۇل – بىرەۋى عانا. ودان كەيىن قانشاما كوشكىندەردى كوردىك. اققاينار مەن بەرەل اۋىلدارىن سۋ باستى”. بۇل كەزدە بۇرىنعى بولشەنارىم, بۇگىن­گى ۇلكەننارىن كەنتىنە جەتكەنبىز. بەردىبەك ساپارباەۆ بۇل اۋدانعا بىلتىر العاش كەلگەندە قىزىق بوپتى. اۋدان ورتا­لىعىنىڭ كوركىنە قاتتى قاپالانىپتى. سەرىكتىڭ كا­تون­­قاراعايعا اكىم بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان عوي. سونىمەن نە كەرەك, ساپار­باەۆىڭىز: “مىناداي دا ورتا­لىق بولا ما؟ مەن سەندەردى وڭتۇستىك قازاق­­ستان وبلى­سى­نىڭ سوزاق اۋدانىنا اپا­را­يىن. شولاق­قور­عان دەيتىن ورتالى­عىن كور­سە­تەيىن. ون­داعى تابيعات جاعدايى, ونداعى قيىن­دىقتار وسى جەردەگىدەن ون ەسە كۇردەلى. مىنالارىڭ ۇيات. ءبىر اي مەر­زىم بەرەم. اباي اتامىز ايت­قانداي, ءىستى قالاي باستاعان­دارىڭا قاراپ قارجى بولەم”, – دەيدى. ءبىر ايدان سوڭ قايتا سوعادى. ساپار­باەۆ. بۇل كەزدە سەرىك زاي­نۋلدينىڭىز زادا تەك­تىلىگىن تانىتىپ, زا­يىر­­لى بولجام­پازدى­عىن اڭعار­تىپ, ءبىرتا­لاي تىرلىكتەردى باستاپ ۇلگەرگەن. ءزاۋ­قايىردا ويىنان شىقپاسا, ورنىنان الۋدى دىتتەگەن وبلىس اكىمى ارلەنە با­ستاعان, زەرلەنىپ ۇلگەر­­گەن ورتالىققا قاراپ, قۋانىپ قالادى. كۇلەدى. ء“بىراز نارسەنى تالقانداپ تاس­تاعان­سىڭ با؟” – دەيدى. اۋدان اكىمىنە. زاينۋل­دي­نىڭىز ساس­پايدى. “بەكە, ءوزىڭىز قار­جى قاراس­تى­رامىز دەگەن سوڭ...” دەپ, كۇمىل­جىگەن كەيىپ تانى­تادى. قازىر قاراسا­ڭىز, ۇلكەن­نارىن­نىڭ ورتالىق الاڭى مۇقىم-مۇلدە باسقا­شالان­­عان. تەپ-تەگىس كۇيگە ءتۇپ-تۇگەل جەت­­كىزىلىپ, تول­ايىم-تۇتاس اسفالت­تال­عان. الاڭنىڭ اينالاسى ەرەكشە ەرنەۋتاس­تارمەن (بورديۋر) بادىزدەلگەن. ءۇي-جايلار­دىڭ قاس­بەتتەرى وڭدەنە وزگەرگەن. گۇلزارلار جاسالعان. اسىرەسە, مادەنيەت ءۇيىنىڭ ءىشى دە, سىرتى دا زاماناۋي تالاپتارعا تولىق ساي كەلەردەي ساپالى جوندەلىپ, ورتالىق الاڭ­نىڭ كوركىن ارتتىرعان. كاتونقاراعايىڭىزدا ون ءۇش اۋىلدىق وكرۋگ بار. ەلۋ ءتورت ەلدى مەكەندى قامتيدى. ەلۋ ەكى مەكتەپ بار. كاتونقاراعاي ۇبت-دان ءۇش جىلدان بەرى ءبىرىنشى ورىندا. اۋدان بويىنشا 78 مىڭ قوي-ەشكى, 40 مىڭ­نان اسا ءىرى قارا, 7 مىڭعا جۋىق مارال مەن تەڭبىل بۇعى, 10 مىڭداي جىلقى, 5 مىڭ­نان اسا شوشقا ءوسىپ جاتىپتى. ومارتا شارۋاشى­لىعى دا جامان ەمەس. 8 700 ۇيا ۇستالادى. ەگىندىك جەرى 70 مىڭ گەكتار. ونىڭ 20 مىڭىنا بيداي, 33 مىڭىنا كۇن­باعىس, 15 مىڭىنا مال ازىعى داقىل­دارى, 1270 گەكتارىنا كارتوپ ەگىلگەن. “باستى ماقساتىمىز – ءتۋريزمدى دامى­تۋ, – دەيدى سەرىك مىرزاڭىز التاي تاۋ­لارىنا قاراپ قويىپ. – ەڭ كۇردەلى ماسە­لە – جول. تەڭدەسى جوق ءتاڭىرسۋ دەي­تىن ارا­سان قاينارى ءتۇ-ۋ تۇكپىردە. مۇزتاۋ جاق­تا. ەلۋ كيلومەتر جول مۇلدە ناشار. رەسپۋب­ليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدە دەپ ەسەپتە­لەتىن تراسسالاردىڭ ءوزى سىن كوتەر­مەيدى. ال اۋداندىق ماڭىزداعى جولدار 85-جىلداردان بەرى جوندەۋ كورمەگەن. قازىر ءوز كۇشىمىزبەن قامداستىرىپ جاتىرمىز. جيىرما جەتى شاقىرىمىن رەتكە كەلتىردىك”. كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى جول بوي­لارىنان ءدامحانالار مەن قىمىزحانالار­دى جيىرەك بايقايسىز. ۇكىمەت قىمىزدىڭ ءار ليترىنە الپىس تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەي­تىن بولىپتى. بىلتىر 28 قىمىزحانا جۇمىس ىستەگەن ەكەن, ەندى 35-كە جەتپەكشى. كيىز ۇيلەر تىگىلە باستاپتى. اعاش ۇيلەر سالىنىپ جاتىپتى. زاينۋلدين اكىم بولىپ كەلگەلى العا جىلجىعان تىرلىكتەر از ەمەس ەكەن. توعىز جەردە مال بورداقىلاۋ الاڭى اشىلىپتى. ءبىر كيلو ەتىڭىزگە توقسان تەڭگە­دەن سۋبسيديا تولەنەدى. كوكتەمگى ەگىس­كە مەملەكەت تاراپىنان 83 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ۇلكەن كومەك قوي بۇل. “قالتالى ازاماتتاردىڭ قايىرىمدى بولعانىنا نە جەتسىن, – دەيدى سەرىك. – وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن اكىم بوپ تاعايىندالدىق ەمەس پە؟ كاتونعا. وسىندا ساياحاتقا شىققان ەكى دوسقا كەزىگىپ, تانىسۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. بىرەۋى اقتاۋدان, ەكىنشىسى, الماتىدان ەكەن. قازمۋ-دە بىرگە وقىعان ەكەن. التايدى جاقسىلاپ كورمەك ەكەن. جان-جاقتى بىلمەك ەكەن. مىقتى-مىقتى كاسىپ­كەرلەر ەكەن. قىدىردى. قاتتى قىزىق­تى. ناتيجەسى نە بولدى دەيسىز عوي؟ ەكى جىلدان بەرى “ەكى دوس” اتتى دەمالىس جانە ەمالىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەكەۋى 350 ميلليون تەڭگە قارجى شىعاردى. مارال شارۋاشىلىعىن ساتىپ الدى. پانتى ونىمدەرىمەن ەمدەۋگە. ماۋ­سىم­نىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە ىسكە كىرىسەدى دەپ وتىرمىز. ەرتەڭ بارىپ كورەسىزدەر عوي”. اۋدان اۋماعىنداعى قۇرىلىستىڭ قار­قى­نى قۋانارلىقتاي. بۇرىن ورتالىق بول­عان كاتونقاراعاي كەنتىندە جوبالىق قۇنى ەكى ميلليارد تەڭگەلىك كەرەمەت اۋرۋحانا سالى­نىپ جاتىپتى. ەۋروپالىق ستان­دارتقا ءساي­كەس. الداعى تامىز ايىندا پايدالانۋعا بەرىل­مەك. ورەل اۋىلىندا قۇنى 824 ميل­ليون تەڭگەلىك, 320 ورىندىق عاجايىپ مەك­تەپ بوي كوتەرىپ كەلەدى. زاي­نۋلدينىڭىز زاي­ساننان وسىندا كەلگەننەن كەيىن باياعى­دا ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستە­گەننىڭ اۋزىن­دا كەتكەن مادە­نيەت وشاقتا­رى مەن بالاباقشالاردى قاي­تارۋدى قولعا الدى. وڭاي ەمەس, ارينە. كوپ ۇزاماي-اق 23-ءتىڭ 16-سىن تەگىن قايتارۋعا قول جەتكەن. سوڭعى ەكى جىلدا ءۇش بالاباقشا اشىلدى, ون توعىز مەكتەپ, ءۇش كلۋب پەن ءۇش بالاباقشا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. جۇرتشىلىقپەن, قاتارداعى, قارا­پايىم جاندارمەن, تىزگىن ۇستاعان جەتەكشى جىگىت­تەرمەن شۇيىركەلەسسەڭىز, تالاي-تالاي ءجايت­تەرگە قانىعاسىز. قاقاعان قىس ىزعا­رىن سەزىنەسىز. اسا اۋىر بولعان ايلار, ال­تى-جەتى مەترگە جەتكەن قار, الپىس گرادۋس­تان اسقان اياز ورالىپ كەپ قالعانداي كۇي كەشەسىز. باسشىلىقتاعى بايىپتىلار­دىڭ ءبىرى قالي­حان بايعازى ۇلى ءبۇي دەيدى-اي: “بىلەسىز بە, جەتى اي قىستى ويعا سا­لىڭىزشى. التى مەتر قار. قىرىق ءۇش گرادۋس سۋىقتىق. ءبىر كۇن ەمەس. ەكى كۇن ەمەس. ءبىر اي ەمەس. وتكەن قىستا شە, ءتورت اي بويى ءسويتتى عوي. بەلگىلى ءبىر نۇكتەلەردە الپىس بىرگە جەتتى. اسىرەسە, قىرىق ءۇشتى ويلاسام, ءالى كۇنگە دەيىن شۇيدەم شىڭىل قاعادى-اي. بۇگىن دە – قىرىق ءۇش. ەرتەڭ دە – قىرىق ءۇش. اپتالار بويى. ايلار بويى... ىعىرىڭ شىعىپ, زىعىردانىڭ قاينايدى. الايدا, سەن باسشى­سىڭ. ساعان سەنىم ارتىلعان. ەلگە باس-كوز بولماققا مىندەتتىسىڭ. دەپ, قايرالىپ, تىرلىككە كىرىسەمىز عوي, باياعى. جولدا قالىپ قويعان اۆتوبۋسقا اسىعا اتتاناسىڭ. الپىس بالا ۇسۋگە تاياۋ. اۋدان ورتالىعىنا اسىعىس جەتكىزەسىڭ. جىلىندىراسىڭ. تاماق ۇيىم­داستىراسىڭ. ورنالاستىراسىڭ. قىس بويى وسىلاي. ال تەرمومەترگە قاراعىڭ كەلمەيدى. قىرىق ءۇش گرادۋس... اياز...”. قاليحان بايعازى ۇلى – كانىگى اڭشى. تەمىر تورمەن قورشالعان قورانىڭ ءبىر بۇرى­­شىن بىتىرلاتا ءۇزىپ, ولاي دا بىلاي ىسىرىپ, قىرىلداي قورباڭداپ كىرىپ, مالدى قىرىپ, جاپىرىپ جۇرگەن قوس ايۋدى قاق ماڭدايدان اتىپ قۇلاتقان قاليحا­نىڭىز وسى. ء“بىزدىڭ بۇل وڭىردە ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. ايتتىم عوي, جەتى اي قىس. كوك­تەم مەن جاز جانە كۇز قوسىلعاندا, بەس اي­عا كەيدە جەتەدى, كەيدە جەتپەيدى. بەس اي تۇگەلدەي كەلەسى قىستىڭ قامىمەن وتەدى. اسىرەسە, ءشوپ شابۋ مەن تاسۋ جانە جيناپ الۋ كەزىندە التايلىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قاراۋعا, ءتىپتى سالەمدەسۋگە مۇرشاسى جوق. “اسسالاۋ” دەيدى. “الەكىم” دەيدى. تولىق ايتىپ تۇرۋعا, مويىن بۇرۋعا مۇمكىندىك كەم”, – دەيدى قالي­حانىڭىز قالجىڭىن ارالاستىرىپ. ەرتەڭىنە ەرتەلەتە اتتاندىق. التايدىڭ قويناۋلارىنا قاراي. ءماسليحات حاتشىسى دۇيسەن مىرزا مەن اكىمنىڭ ورىنباسارى قايىرحان ءسادۋوۆ جول باستادى. كىشىنا­رىن اۋىلىنداعى قايتارىلعان بالاباقشا مەن كلۋبتى كورىپ قۋاندىق. تاپ-تۇيناقتاي بالاباقشانىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلميرا سايا­قوۆانىڭ شاتتىعىندا شەك جوق. اينالا-توڭىرەكتى تۇگەل گۇلگە بولەپ ۇلگەرىپتى. مايەمەر اۋىلىنان ارى قاراتا قايران التاي قۇشاعىنا قىسىپ الا جونەلەر. نارىن وزەنىن ءالسىن-ءالسىن كەسىپ وتەرسىز. كوپىرلەر ارقىلى. شىعىسقا قاراي ورلەي تۇسەرسىز. سول جاعىڭىزداعى جاتاعان تاۋلار تىقىرلاۋ تارتار. ال وڭ جاعىڭىز – ال­تايىڭىزدىڭ الاتاۋ سىندى سىلەمدەرى. بۇي­را-بۇيرا اق­شاڭ­­قان بۇلتتار قالقيدى-اي. اقشا بۇلت­تاردىڭ استىندا قارلى شىڭدار زورايار. ساپ-سالقىن, جەپ-جەڭىل جەلەمىك جەلبىرەي ەلبى­رەر. ەڭىستەۋ ەتەكتەگى جازىقتار جاپ-جاسىل شال­عىنعا اينالا باستاعان. التىن جالات­قانداي اقسارى, سار­شاناق گۇلدەر, ءتۇيىرت­پەكتەر جايناڭ قاعا­دى. قايدا قاراساڭ دا. قايىرحان: “سول جاقتاعى تاۋلار مەن جوتا-جوندار, قىرات-قىرلار نۋ ورمان, قاراعاي-قايىڭ, قالىڭ تايگا بولعان. ءسىز قاي­ران قالىپ وتىرسىز-اۋ؟ بۇل – ابدەن سەل­­دىرەپ, توزعان­داعىسى عوي”, – دەدى. “ال­تايدىڭ قاسيەتى دە كوپ, قاسىرەتى دە قالىڭ, – دەپ كۇرسىندى ارىپتەسىمىز الىبەك قاڭتار­باي ۇلى. – انە, اناۋ ويپاڭداعى سولداتوۆو سەلوسى. سول جاقتاعى. ال وڭ جاقتاعى ورنەك اۋىلى”. ورنەك دەسە, ورنەك ەكەن. عاجايىپ كورى­نىس. قارا سوزبەن جىرلاعان ورالحان بوكەي پروزاسىنىڭ قۇدىرەتتى اۋەنى قالىقتاپ جەتكەن قۇلاققا. قاڭتارباي ۇلى الىبەك ءھام وسى كاتون­قاراعايدا, توپقايىڭدا تۋىپ-وسكەن. قارا­سامىرسىن دەگەن شاتقالدى كورسەتتى. ءبۇر­كىتتى دەگەن شىڭدى كورسەتتى. پاحوموۆ دەگەن چەكيستى اتىپ كەتكەن باندى بالتا­بايدى تىلگە تيەكتەدى. امبەگە بەلگىلى ءابدى­كەرىم اقىنمەن بىرگە ارعى بەتكە وتكەن. تاركىلەۋ مەن ۇجىمداستىرۋدىڭ تۇسىندا. ءۇش ءارىپتىڭ ادامدارى ابدىكەرىم اقىندى ۋ بەرىپ ولتىرگەن. ال بالتابايدىڭ اتى قى­تايدا دا اڭىزعا اينالعان. ودان سوڭ بار­شامىز وسپان باتىر تۋرالى وي بولىسكەن بولدىق. بۇرىنعى مەدۆەدكا, بۇگىنگى بەلقاراعاي اۋىلى ويپاڭ بەلدىڭ استىندا قالىپ بارادى. “مىنا تاۋدا قاراقات, مويىل, بال­قاراعاي, تاڭقۋرايدىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ءبۇلدىر­گەننىڭ ءبىرتالايى, شىرعاناق وسەدى. قازىر ءبارى بۇرلەنىپ, گۇلدەنىپ, تۇيىندەپ جاتىر. بىراق وداردى (ولار دەمەيدى) قىزىقتاۋعا, كۇزدە تەرىپ, جيناپ الۋعا كاتوندىقتاردىڭ قولى تيمەيدى. ءشوپ شابۋدان, پىشەن جيناۋدان, مال-جاننىڭ قام-قارەكەتىنەن”, – دەيدى قاڭتارباي ۇلى. وعان وڭداسىن تيىسەدى: “قايدام, ايتەۋىر اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرەسىڭ عوي”, – دەپ. ءسال تەپسەڭدەۋ تۇستاعى سايدىڭ كۇنە­سىن­دە داربازا تۇرىپتى. وندا “كاتونقا­راعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ تۇقىم باعى” دەپ جازىلعان ەكەن. بۇرىلدىق. تۇقىم باعىنا كىرە بەرە قاتتى-قاتتى قۋانىپ كەتە­سىز. كوشەتتەردىڭ كەستە-كەستە كۇيىندە كوز ۇشىنا دەيىن ءتىزىلىپ تۇرعانىن كورىپ. جۇرە­گىڭىز اتقاقتايدى. ءتور التاي­دىڭ كەلەشەگى, كەنەركوگى كەستە-كەستە كو­شەتتەر ارقىلى اڭعارىلاتىنداي. قا­سىڭىزعا قاسىمبەكوۆ بولەنحان كەلەدى. ك ۇلىمسىرەي سالەم بەرەدى. جۇيەك-جۇيەك, جۇلگە-جۇلگە جاسىلكوك كوشەت­تەر پلانتا­تسيالارىنىڭ ارعى شەتىنە كوز جەتپەس. ورتا تۇسىندا قىز-كەلىنشەكتەر ءجۇرىپتى. وڭدەيدى. جەتىلگەندەرىن جوندەيدى. كەستە-كەستەلەردەن قازىپ الىپ, دەستە-دەستەلەپ جينايدى. قىلقان جاپىراقتىلار­دىڭ ءتۇر-ءتۇرى جىپىر-جىپىر ەتىسەدى. تۇپ-تۇنىق, تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر مىڭداعان تام­شى­لار جالت-جۇلت جاينايدى. قىلقاندى­لاردىڭ قىلتيعان بويلارىنان. “تۇقىم باعىنىڭ اۋماعى 58 گەكتار, – دەيدى بولەن­حان مىر­زاڭىز. – مىناۋ – ءسىبىر شىرشا­سىنىڭ قاتارلارى. جايىراق جەتىلەدى. باياۋ­لاپ وسەدى. ەكى جىلدا 10-12 سانتيمەتر بوپ تۇر عوي, مىنە. ۋاقتىلى, ىقىلاسپەن قوندى­رىلسا, ءبىر مەتردەن اسقان سوڭ زاۋلايدى. جيىرما ەكى ءتۇرلى جەمىس-جيدەك كوشەتتەرى دە باپتالادى بىزدە. جاقىندا رەسەي مەمدۋما­سىنىڭ دەپۋتاتى ۆلاديمير كۋزنەتسوۆ دەگەن كىسى كەپ كەتتى. بۇرىن نوۆوسيبيرسكىدە گۋبەرناتوردىڭ ورىن­باسارى بولعان ەكەن. كاتونقاراعايدىڭ كوشەت باعىنا قاتتى قىزىقتى. ءتىپا-ءتىپا, ءتىل-كوزىڭ تاسقا دەدىك”. كوشەتتەر الەمىنىڭ اسەرىمەن توپ­قايىڭ­عا توپ ەتە تۇسكەنىمىزدى بۇركىتتى بۇلا­عىنا تىرەل­گەندە عانا بىلگەندەيمىز. مۇنارتىڭ­قىرا­عان ماياتەكشە, قاراۋى­تىڭ­قىراعان قىرىق­قۇدىق بىلايىراق قالعان. وڭ جاق­تاعى شوقىلار تۇپ-تۇتاس اققايىڭ. جوعارى­راقتا سىڭسىعان سا­مىرسىن. تاۋ-تاۋلاردىڭ ارعى اڭعارلارى­نان اق جايلاۋ­لار, سارىال­قاداي سارجاي­لاۋ­لار باستالار. كۇرشىمىڭىزگە دەيىن كەرىلىپ-سوزىلار. دەسەدى. تومەنىرەكتە توپقايىڭ اۋىلى. اۋىلدىڭ ارعى بەتىندە اقتاستى جايلاۋى. ءسال كۇشى­عىسقا تامان قوڭ­قاي تاۋى. قاليحانىڭىز قاتىرىپ, ورال­­حانىڭىز وپىرىپ جازاتىن قوڭ­قايى­ڭىز وسى. توپقايىڭدا قازاق پروزا­سىنىڭ قارا­نارى قاليحان ىسقاقتىڭ قاراشاڭى­راعى بار. قايىرىلدىق. كەلىنى قورلان قاسىمىزداعى قاڭتارباي ۇلىن تا­نىپ, بىردەن قالجىڭعا باستى. قۋانتاي ۇلى نۇرجان ەكەۋمىز قاليحان اعامىزدىڭ جالاڭاياق ءجۇر­گەن جەرلەرىنە قۇمارتا, قىزىعا قاراي­مىز. ءسۇت قاتقان ءشاي مەن قولدان جابىلعان اق ۇلپا بولكە ناندى سوعىپ وتىرعانىمىزدا, قالامگەر اعامىز­دىڭ ءىنىسى سايلاۋحاننىڭ ۇلى ايدىن كەلدى. تۇپ-تۋرا قالاعاڭنىڭ جاس كەزىن كورگەن­دەيمىز. ايدىننىڭ كەلىنشەگى اقگۇل ءشاي قۇيىپ وتىر. قورلان: “سايلاۋ­حان قۇدالارىنا كەتىپ ەدى, ۇلان جاققا”, – دەپ قويادى. ايدىن: “اتام (قاليحان ىسقاق­تى ايتادى) مەن دامەش اپام ديداحمەت اعانىڭ تويىنان كەيىن كەلەتىن بولدى”, – دەدى ماساتتانا سويلەپ, ماڭداي تەرىن ماڭىز­دانا ءسۇرتىپ. سارىمساقتىدان وتە بەرە كاتونقارا­عاي كەنتى باستالار. اۋىل اكىمى امانتاي بالتا­باەۆ كۇتىپ تۇر ەكەن. “بۇرىن, كەڭەس تۇسىن­دا كگب-دا ىستەگەن, پودپولكوۆنيك شەنىندە زەينەتكە شىققان” دەپ ەدى الە­كەڭ جول-جونەكەي. ابەكەڭنىڭ ءتۇسى سۋىقتاۋ شىعار دەسەك, جىپ-جىلى كورىنەدى. “مىناۋ ورال­حان بوكەي وقىعان مەكتەپ”, – دەيدى. اڭ­تارىلا تاڭىرقايمىز. “اناۋ ورالحان بوكەي ەڭبەك جولىن باستاعان باسپاحانا مەن اۋداندىق گازەتتىڭ بۇرىنعى ءۇي-جاي­لارى”, – دەيدى امانتاي. قايى­رىلىپ قاراي­مىز. “تاسقالانى”, “سارا­تاندى” جاز­عان ديداحمەت تە كوپ جۇرگەن جەرلەر عوي. كاتونقاراعايدا جەتى مىڭ ادام تۇرا­دى, شارۋا قوجالىقتارى ەكى جۇزگە تاياۋ. تىم ۇساق. ىرىلەندىرۋگە ارەكەت جوق ەمەس. ءۇش ءجۇز گەكتار ەگىستىك جەرمەن, قوي, ءىرى قارا, جىلقى, مارال وسىرۋمەن قارەكەت ەتەدى. “بىزدە بيداي ءپىسىپ ۇلگەرمەيدى. بىراق باياعىدا, تىڭ يگەرۋ ۇرانىمەن تالاي جەرلەر اياۋسىز تىلگىلەنىپ, جابايىلىقپەن جىرتىلعان”, – دەيدى امان­تاي. ءۇش ورتا, ەكى ورتالاۋ مەكتەپ بار ەكەن. كاتونقا­راعاي كەنتىندە. توڭىرەگىندە قابىر­عا, جاڭاۇلگى, شىڭعىستاي, مويىلدى سىن­دى اۋىلدار تۇر. كاتونقاراعاي – بۇ­رىن­عى اۋدان كىندىگى. قازىر دە سولاي سەزىلەدى. ءبىز جا­ڭا­­دان سالىنىپ جاتقان عاجايىپ اۋرۋ­حانانى, وسى ءوڭىردىڭ تۇلەگى, كانىگى كاسىپكەر ەرتاي كەشىمباەۆتىڭ كومەگىمەن كومكەرىلىپ, جايناپ ۇلگەرگەن, ءجاسوسپىرىم­دەر مەن بالا­لار يگىلىگىنە يكەمدەلگەن جاڭا ساياباقتى ارا­لادىق. اۋىل اكىمى: “قۋانىش­تارىمىزعا قۋان­عاندارىڭىزعا, ءتور التايدىڭ تۇكپىرىنە كەلگەندەرىڭىزگە راح­مەت. بىزدە عانا ەمەس, ءبۇ­كىل وبلىسىمىزدا, ەلىمىزدە جەمىستى جۇمىس­تار جاسالىپ جاتىر. جاسامپازدىقتى جۇرەك­تەن قوزعاپ جازعاندارىڭىز ءجون عوي”, – دەپ قويادى. جۇرەك شىركىن ء“تۇم-ءتۇپ, ءتۇم-ءتۇپ, ءتۇم-ءتۇپ” دەپ, بۇقتىرمادان بەتەر بۇلقىنار. شىڭعىستايدىڭ تاستاقتاۋ, تارلاۋ كوشە­سىنىڭ بىرىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, ورالحان­نىڭ قارا-شاڭىراعىنا دا جەتتىك. اق­قايىڭدار تەبىرەنە تەربەلەدى. قاراعايلار قالقايادى. شىرشاسى تۇر شىم-شىم ويعا ءتۇسىپ. قالامگەر ءمۇسىنى قاراۋىتىڭقىراپ قاپتى. “مەم­­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى و.ءبو­كەي­دىڭ مۇراجاي ءۇيى” دەپ جازىپتى ماڭ­دايشاعا. الايدا, اتقارىلار جۇمىستار از ەمەس. شەشىلمەگەن تۇيىندەر جەتەرلىك... قي­ماي-قيماي قوشتاستىق. ورالحاننىڭ شىم­كەنتتە شاتتانعان شاقتارى, شىن سۇيىنگەن ساتتەرى, كەيدە كەربۇعىداي كەكىرە­يىپ, ەرىندەرىن قايشىلايتىنى, سوزاقتى اپتالاپ ارالاعان كۇندەرى كوز الدىمىزعا كەلەدى. شىڭعىستاي اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى, ايگىلى ابدىكەرىم بولىس سالدىرعان مەك­تەپتىڭ ورنىن ءبىر بايقاپ وتپەككە باردىق. قارا­قوشقىل, قالقايعان داربازاسىنان باسقا تامتىق جوق. قاڭتارباي ۇلى دا وسىندا وقى­عان ەكەن. ىرگەتاستاردىڭ قال­دىقتارىنا قاراپ, قاراتورى ءجۇزى كۇرەڭىتىپ كەتتى. “توق­سان جەتىنشى جىلى جانى اشىماستار, قايىرىمسىزدار قيراتتى عوي, اتتەڭ-اي, اتتەڭ!” – دەپ جانارىنا جاس الدى جۇرەگى نازىك ءجۋرناليسىڭىز. كۇڭى­رەنىپ, كۇرەڭىتە­تىن­دەي-اق. تاريحي مەكتەپتى ساقتاپ قالۋعا ءاب­دەن-اق بولاتىن ەكەن. مىڭ جىلعا مويىماس قىزىل قاراعايدان سالىنعان ەكەن. تال­قانداپ, بۇزۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوقپاعان. بۇل التىن ۇيادا الا­شىڭىزدىڭ ارداقتى اقىنى سۇلتانماحمۇت ساباق بەرگەن. “جۇرت ۇيقىدا, مەن وياۋ” دەپ جىر جازعان. ءبىر عاسىر تۇرعان مەكتەپ ءالى تالاي عاسىرعا شىدار ەدى. ورەل اۋىلىنان بەرەل جاق بەتكە اسارسىز. بۇقتىرما ارقىلى. اسپالى اعاش كوپىردى, ودان تەمىر كولىكتەردىڭ سەلكىلدەي ءجۇرىپ وتكەنىن العاش كورىپ, باستان وتكەر­مەك تە وڭاي ەمەس. جامبىل اۋىلى­نىڭ اكىمى بەيىمبەت بالاەۆ جىميار. “قو­رىق­پ­اڭىز, سۋعا قاراماڭىز”, – دەپ جۇباتار. بەرەل قورعانى, بەرەل وبالارى تۋرا­سىندا كوزىقاراقتى وقىرمان جان-جاقتى حاباردار. 1998-1999 جىلدارى قازاق-فران­تسۋز ەكسپەديتسياسى قازبا جۇمىستارىن ءجۇر­گىزگەن. وعان بەلگيا, يتاليا, رەسەي, سىندى ەلدەر­دىڭ عالىمدارى مەن مامان­دارى قاتىسقان. ايتۋلى ارحەولوگىمىز زەينوللا ساماشەۆتى بىلەسىزدەر. سول قاز­با­لار كەزىندە كەرەمەت جاڭالىق اشىلعان. وتىزدان استام وبانىڭ قاتارىنداعى ون ءبىرىنشى عيباداتحانا-كەسەنەدەن وسىدان ەكى مىڭ بەس ءجۇز جىل بۇرىن جەرلەنگەن ساق كو­سەمىنىڭ جانە ءبىر ايەلدىڭ دەنەلەرى تا­بىل­عان. ون ءۇش پىراق قوسا كومىلگەن ەكەن. ماڭگىلىك توڭ قاباتى مۇقيات ەسكە­رىل­گەندىكتەن, جىلقىلاردىڭ ەتى بۇزىلماي ساق­تالعان. ءتورت پىراقتىڭ التىن قانات­تارى مەن اي مۇيىزدەرى قولدان ورنەكتەلگەن ەكەن. بۇرىن بىرەر باسىلىمنان بايقاساق تا, قازباعا قاتىسقان دۇيسەن مىرزا ءوز اۋزىمەن ايتقاندا شە, مۇلدە باسقاشا ەستىلىپ, بولەكشە اسەرلەنەدى ەكەنسىز. كەنەت وسى جاققا اتتانارداعى قازىعۇرتىڭىز, كوگىلدىر ساحناداعى ەلتاڭباڭىز, ونىڭ اۆتورى مالىبەكوۆتىڭ مالىمەتتەرى, قوس پىراقتىڭ التىن قاناتتارى مەن اي مۇيىزدەرى ەلەستەپ ءوتتى. بەرەل قورعانى تۇبىندە تۇرعانىمىزدا. مىنەكيىڭىز, “توڭ باسقان وبالار كەرە­مەتىنىڭ” ورىندارى وسىندا. “اناۋ اعاراڭ قاعىپ, اقجوندانىپ مۇنارتقان شىندىعاتاي. بەرگى باۋ­رايىندا ارشاتى اۋىلى بار”, – دەدى الىبەك قاڭ­تارباي ۇلى كۇرسىنىپ. سول جاق­تى ساعىنىپ تۇرعان سەكىلدى. شىندىعاتاي جايىندا شابىتتانا جازاتىن اسقاروۆ الىبەگىڭىزدىڭ ءبىر دۇنيەسىندەگى: “كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنە, قازاقتىڭ تاۋەلسىز ەلىنە كۇن الدىمەن وسى شىندىعاتاي جاقتان شىعادى”, – دەگەن سوزدەرى كەلدى قۇلاعىمىزعا. بەرەل قورعانىنان ءسال بەرىرەكتە, بۇ­لان­تى بۇلاعىنىڭ بويىنا تامان قورىق-مۇرا­جاي نەگىزى قالانا باستاپتى. اعاشتان ساندەپ سالىنعان ءۇش ءۇي ءبىتىپ قاپتى. “بەرەل مەم­لەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇرا­جا­يى” دەپ اتالار, اشىق اسپان استىنداعى عا­جا­يىپقا اينالار بۇل كەرەمەتكە ەرەن جۇما­عۇلوۆتايىن ەرەنىڭىز جەتەكشىلىك ەتىپ ءجۇرىپتى. ەرەن دەسە ەرەن. ۇلتتىق پاركتى باس­­قار­عان. تالاي-تالاي تۋريستەردى مۇزتاۋ جاق­قا باستاپ بارعان. نەبىر-نەبىر اقيىق اقىن-جازۋشى­لارعا جولباسشىلىق جاساپ, ال­تايىڭىزدى ارمانسىز ارالاتقان. قاي قالام­گەردى اتا­ساڭىز-داعى, راحاتتانا كۇلەدى: “وي, ول مەنىڭ دوسىم عوي”, – دەپ ماقتانىپ قويادى. بۇلانتى بۇلقان-تالقان. جاعاسىنا جاقىنداۋعا جاسقاناسىز. “بۇلاق اتالعان­مەن, قيقارلىعى قيىن, – دەيدى جەرگىلىكتى جامبىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى الىبەك امانوۆ. بۇنىڭ بويىندا ون كوپىر بار ەدى, تورتەۋىن تاسقىن اكەتتى. كەمپىرتاۋدى كەمەرلەيتىن جول جابىق. شۇباراعاش اۋىلىنا اتپەن عانا قاتىنايمىز”. كەشكە قاراي ەرەن جۇماعۇلوۆتىڭ جۇمىسشىلارىمەن قوشتاسىپ, جولعا شىققانبىز. بۇقتىرمانىڭ ەكپىنى كۇشەيە تۇسكەن. اسپالى اعاش كوپىرمەن ابايلاپ ءوتىپ بارا جاتقانىمىزدا, جاعاداعى اۋىل­دىڭ توعاي جاعىن سۋ باسقانىن بايقادىق. جىگىتتەر جوڭكىلە اعىپ كەلگەن اعاشتاردى جاعاعا شىعارىپ, كوپىردىڭ اۋزىندا كەزەكشىلىكتى قىراعى اتقارىپ ءجۇر. ءتۇن ورتاسىنا تايانعاندا توپقايىڭعا ءتيىپ تۇرعان “ەكى دوس” دەمالىس ورنىنا جەتكەنبىز. ءالى تولىق بىتپەگەن ءبىر ءۇيىنىڭ تاقتا توسەكتەرىنە قۇلاي-قۇلاي كەتىستىك. ەرتە ويانساق, اينالا-توڭىرەكتە تىرلىك قىزىپ جونەلگەن. باس-كوز بوپ جۇرگەن كۇلشاريا اب­دۋلوۆا مەن بەيسەن جولدين: “ماۋسىم­نىڭ ورتاسى اۋا پايدالانۋعا بەرەمىز, مارال ءمۇيىزىنىڭ مونشاسى مەن سورپاسىنا تۇسۋگە كەلىڭىزدەر”, – دەپ قويادى. قىزىقتىرىپ. “ون بەس كۇن ەرتەرەك شىعىپسىز ىسساپارعا. مارال ءمۇيىزىنىڭ قالاي كەسىلەتىنىن كورەر ەدىڭىز”, – دەيدى قايىرحان مىرزا. ۇلكەننارىندا قاربالاس. بەرەل قورعا­نىنا بايلانىستى ۇلكەن جيىن وتپەكشى. ءبىر اپتادان كەيىن. تاياۋ كۇندەرى استانادان ون شاقتى ادام جەتپەكشى. ارينە, جاي قىدى­رىپ كەلمەس. ىرگەلى ىستەرگە ىزدەر اشار, ءمانىستى ماسەلەلەر شەشەر. اۋدان اكىمى كۇرەكتەي قولىن ىقىلاسپەن ۇسىنىپ: ء“تاڭىرسۋ جاقتى ءبىر بارلاپ, پىسىقتاۋعا بارا جاتىرمىن. ار­شات­تى اينالىپ قايتارمىن. بۇقتىر­مانىڭ باس جاعىن بارلاپ. كەلىپ تۇرعاي­سىز­دار”, – دەدى. الىبەك اسقاروۆتىڭ “التاي. ال­تىن بەسىك, اتا جۇرت” اتتى كەرەمەت كىتاپ-ال­بومىن تارتۋ ەتتى. تابا الماي جۇرگەن تابارىك تەكتەس تۋىندى-تۇعىن. قاتتى قۋاندىق. بۇقتىرما تەڭىزىنەن بەرى ءوتىپ كەلەمىز. پاروم جيەگىندە ءتورت-بەس ناۋىرزەك تورعاي وتىر. كوڭىلدى. ء“سۇت-ءسۇيت, ءسۇت-ءسۇيت, ءسۇت-ءسۇيت” دە­گەن نازىكەش ءۇن-اۋەندەرى ەستىلەدى. توبە­مىزدەن توپ-توپ قارلىعاشتار ۇشادى. ء“ناۋىر­زەك پەن قارلىعاش بارشىلىق ەكەن-اۋ, بيىل وڭتۇستىكتە ونشا كورىنبەپ ەدى”, دەپ ويلادىق. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ ۋادەسىندە تۇردى. بەسىنشى كۇنى, قايتار ساتىمىزدە اسىقپاي قا­بىلدادى. بەكەڭ سوندا ءبۇي دەدى: “تاس­قىن­عا توسقىندى ايتاسىز با؟ ول – ەلباسى­­مىزدىڭ, ەلدى­­گىمىزدىڭ, بىرلىگىمىزدىڭ ناتيجەسى. ون توعى­زىنشى ناۋرىز كۇنى شۇعىل تۇردە قارجى ءبولىندى. اقشا ءبولۋ ماشاقاتى بەلگىلى عوي. ۇكىمەت مۇشەلەرى, مينيسترلەر كەلدى. توتەن­شە جاعداي مينيس­ترلىگىنىڭ مىڭ جارىم مامانى كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپادى. قانشاما قىرۋار تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. بۇكىل ەل كو­مەكتەستى. تىلەك قوستى. وڭتۇستىك قازاق­ستان, قاراعاندى, پاۆلودار, اقمولا, تاعى باسقا دا وبلىستار. استانا, الماتى قالا­لارى. ءبارى-ءبارى. ءاس­كەريلەردىڭ جاردەمى, تىكۇشاقتار... تارباعاتاي تاۋىنىڭ ىشىندە التى جۇزگە جۋىق قىستاۋ بار. ەكى اي بويى قار قۇرساۋىندا قالدى. بوساناتىن ايەل­دەردى تىكۇشاقتار تاسىدى. ءۇرجاردا دا, كۇرشىمدە دە, زايساندا دا. ەڭ قيىنى – جولداردىڭ جابىلىپ قالۋى. الپىس جەتى كۇن بويى بوران سوعىپ تۇردى. وبلىس اۋماعىندا 11,5 مىڭ شاقىرىم جول بار. ءتورت اي بويى تەمپەراتۋرا قىرىق گرادۋس­تان تومەن تۇسپەدى. قاردىڭ قالىڭدىعى 5-7 ەسە ارتىق بولدى. اپتا سايىن بۇكىل وبلىس­تى تىكۇشاقپەن تۇگەل بارلاپ شىعاتىنبىز. شىعىس قازاقستان بويىنشا 143 گيدرو­تەح­نيكالىق قۇرىلىس سالىنعان. توعاندار, توسپا­لار, بوگەتتەر, بوگەندەر, تاعىسىن-تاعىلار. مال شىعىنى اباي, ابىرالى, تارباعاتاي, زايساندا كوبىرەك بولدى. بەس جىلعا جەڭىل­دىكپەن نەسيە بەرىلىپ جاتىر. ەكى پايىزىن الۋشى وتەيدى. بەس پايىزىن اكىمدىك تولەيدى. نەسيەنى اقشامەن ەمەس, مالمەن بەرەمىز. اقشالاي العان قازاق دۇرىلدەتە توي جاساپ جىبەرىپ, مالسىز قالۋى مۇمكىن. “پارىز” قورىن قۇردىق. ءتورت ءجۇز ميلليون تەڭ­گەدەي قارجى ءتۇستى. تۇركىستاندا دا ءسويتىپ ەك قوي, ەسىڭىزدە مە؟ وڭتۇستىك­تەگى­دەي “تۋ­عان جەرگە تاعزىم” اكتسياسىن جال­عاس­­تىر­دىق. ەلدى كوركەيتۋگە سەپتەسەدى. ال “تۋعان جەر – التىن بەسىگىم” اكتسياسى بويىنشا جۇيەلى تۇردە اقىن-جازۋ­شىلاردى, وزگە دە ونەر قايراتكەر­لەرىن, دارىندى جاستاردى شاقىرىپ تۇرامىز. حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني دەڭگەيىن بيىك­تە­تۋگە, ۇلتتىق رۋحتى وياتۋعا وزگەشە اسەر ەتەدى...” وبلىس باسشىسى ويلانىپ قالدى. اكىم­دىك عيماراتىنىڭ الدىنداعى اباي­دىڭ الىپ تۇلعاسىنا كوز تاستادى. سونسوڭ شىعىس ءوڭىرىنىڭ كەلەشەگى جايىندا اسەر­لەنە اڭگىمەلەدى. “...مەن ساپارباەۆ تۋرالى جاقسى اڭگىمە ەستيمىن. وبلىس باسشىلىعى ەلدىڭ جاعدايىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر, قولعا الىنعان شارۋالار جالعاسىن تابادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن”, – دەگەن ەدى پرەزيدەنتىمىز وسى ءوڭىردى ارالاعاندا. قاي اۋدانعا, قانداي اۋىلعا بارساڭىز-داعى, كىممەن سويلەسسەڭىز-داعى, وبلىس اكىمى حاقىندا تەك جاقسى اڭگىمە ەستيسىز. الاش ارداقتىلارى ايتقانداي عوي. قازاق ءۇشىن ۇلتقا جانى اشيتىن قايراتكەرلەر كەرەك. قاشاندا دا. قاي كەزدە دە. قاي وڭىردە دە. وبلىستىق “ديدار” گازەتى جازعانداي, “اۆگيدىڭ اتقوراسىن” تازالاۋ بەكەڭنىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. شىعىس­قا جاڭا لەپ اكەلۋ ءۇشىن ون ەسە ارتىق جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولدى. ساپارباەۆ ەل سەنىمىنىڭ, ەلباسى سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ ءجۇر. * * * ۇشاقتان تالاي-تالاي تاۋلار كورىنەدى. دەپ-دەمدە اق بۇلتتاردىڭ ارعى جاعىندا قالعان التاي جاقتى اڭساپ, ساعىنىپ ۇلگەرگەندەيمىز. قازىعۇرتتان قارادىم. التايىمنان اينالدىم. دەدىك. مارحابات بايعۇت, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  وڭداسىن ەلۋباي.