كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
«باس-باسىنا بي بولعان, وڭكەي قيقىم...»
قازاقستان – دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, زايىرلى مەملەكەت. ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ زاڭدىق تۇرعىدا قۇقىعىن قورعاپ, قاجەتىن وتەيتىن سوت, پروكۋراتۋرا, پوليتسيا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى سەكىلدى مەملەكەتتىك ورگاندار اتا زاڭدا كورسەتىلگەن باستى مىندەتتەرىن قالتقىسىز اتقارىپ جاتىر. مۇنداي كەزەڭدە جوعارىداعى قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ قوعامدىق ءتارتىپ پەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ۇكىم شىعارۋ سەكىلدى باستى مىندەتتەرىن وزدەرىنە دە «تيەسىلى» سانايتىن قاناتتاس قۇرىلىمداردىڭ قۇرىلۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل – تالقىلانبايتىن اكسيوما.
بىراق ەل اراسىنداعى داۋ-جانجال, ۇرلىق-قارلىق ماسەلەلەرىن اۋىل ۇيدەن ۇزاتپاي شەشكەلى جۇرگەن ءتۇرلى ىنتالى توپتاردىڭ بار ەكەنىن, قازىر ولار ءبىرىن-ءبىرى بي سايلاپ, اتى دارداي ۇلت تانىمىنداعى قاسيەتتى لاۋازىمدى يەلەنىپ العانىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن بايقاپ ءجۇرمىز. سونداي-اق ادىلەت ورگاندارىنا رەسمي تىركەلگەنى بار, تىركەلمەگەنى بار «الەم بيلەر القاسى», «قازاق بيلەر القاسى» دەگەن سەكىلدى بىرنەشە قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ قۇرىلىپ جاتقانىنان دا جۇرت حاباردار.
قازاقستان ازاماتتارى ورتاق ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن باس قوسىپ, قوعامدىق بىرلەستىككە بىرىگۋگە زاڭدىق تۇرعىدا تولىق حاقىلى. قوعامدىق ۇيىمنىڭ قۇجاتتارى مەن «جارعىسىندا» قولدانىستاعى زاڭعا قايشى وي-پىكىر, ماقسات-مۇددە بولماسا, بىرلەستىكتىڭ رەسمي تىركەۋدەن ءوتۋى دە – قالىپتى جايت. ياعني ادىلەت مەكەمەلەرىنىڭ ول بىرلەستىكتەردى رەسمي تىركەپ, ۇيىم رەتىندە جۇمىس ىستەۋىنە رۇقسات بەرگەنىنە قارسى ءۋاج ايتۋدان اۋلاقپىز. دەسە دە ءبىزدى «بۇل بىرلەستىكتەر قازاقتىڭ ۇلتتىق تانىمىنداعى «بي» دەگەن قاسيەتتى ۇعىمنىڭ قادىرىن كەتىرىپ, جىبەرمەدى مە؟» دەگەن سۇراق مازالايدى.
مۇنداي زاڭدى ساۋال قويۋىمىزعا اتالعان قوعامدىق ۇيىمدار ءار وبلىس, ءار اۋدان, ءار اۋىلدان, ءتىپتى قانداستارىمىز مەكەندەيتىن شەت ەلدەردەن دە ءبىر-بىردەن «سايلانبالى بيلەرىن» تاعايىنداپ جاتۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ەل اۋماعىنداعى 84 قالا, 200 كەنت, 2 036 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اربىرىنە بي سايلاپ شىعۋعا قوعام مۇقتاج با؟ قازىر اتالعان ىنتالى توپ مۇمكىندىكتەرى جەتكەن ەلدى مەكەندەردىڭ دەنىنە بي سايلاپ تا قويدى. ول بيلەر كەيدە تولە, قازىبەك, ايتەكە سەكىلدى ارۋاقتى بابالارىمىزدىڭ ساناداعى سوم تۇلعاسىن كىشىرەيتۋ ويىنىن ويناپ جاتقانداي كورىنەدى.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىندا بيلەر داۋىس بەرۋمەن سايلانباعان. حاننىڭ دا جارلىق شىعارىپ, بي تاعايىنداۋعا حاقى جوق. ۇلتىمىز ءبىلىم-بىلىگىمەن بۇقارانى مويىنداتىپ, سوزگە شەشەن, دىلمارلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, داۋ-دامايلى ەلدىك ىستەردە تەك ادىلدىگىمەن تانىلعان تۇلعانى عانا بي دەپ تانىپ, ونىڭ بۇقارانى دەموكراتيا جولىمەن باسقاراتىنىنا سەنگەندە عانا قولىنا بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاتقان.
قازاقتىڭ سان عاسىردان بەرى سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق تانىم, تاريحي جادىمەن بىرگە قالىپتاسقان بيلەر ينستيتۋتىنىڭ وسى قاعيداتتارىن اياق استى ەتىپ, جۇزگە جەتەر-جەتپەس ادامنىڭ كەڭەسىمەن بارشا بۇقارا جەتە تانىمايتىن بىرەۋدى «قازاقتىڭ باس ءبيى» دەپ سايلاي سالۋى, دۇرىسى از عانا ىنتالى توپتىڭ «تاعايىنداۋى» ساياسي ساۋاتتى قوعامنىڭ ءىسى دەۋگە بولا ما؟ الگى قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە بىرىككەن «كوپ بي» حالقىمىزدىڭ توبە ءبيى اتانعان تولە بيلەردىڭ ۇلىق دارەجەسىنە جالپاق جۇرتقا ەسىم-سويى مۇلدەم بەيماعلۇم ءبىر ازاماتتى تەڭەستىرىپ قويۋى «وگىزدەي بولۋعا نيەتتى باقانىڭ تىرباڭىنا» ۇقساماي ما؟ الداعى ون جىلدىقتاردا جۇرتىمىز «باس-باسىنا بي بولعان, وڭكەي قيقىم» دەگەن ابايدىڭ كۇيىن كەشپەي مە؟
«پايدا, ماقتان, اۋەسقوي – شايتان ءىسى...»
راس. جەرىنە جەتكىزىپ ايتار ءسوز اۋىزعا تۇسپەسە, ابايعا ارقا سۇيەيمىز. قۇنانباي بالاسىنىڭ ادامزات بويىنداعى پايدا, ماقتان, اۋەسقويلىق سەكىلدى مىنەزدەردى شايتاننىڭ ىسىنە تەڭەۋى بۇگىنگى جاڭا قازاققا تىكەلەي قاتىسى بارداي اسەر ەتەدى. ىنتالى توپتىڭ سايلاۋ وتكىزگەن بولىپ, وزدەرىنە تاڭىپ العان «قازاقتىڭ باس ءبيى», «وبلىستىڭ اعا ءبيى» دەگەن سەكىلدى لاۋازىمدار «اۋەسقويلىق» پەن «ماقتانعا» اسىقتىقتان تۋعان اڭسار دۇنيە سەكىلدى. اتاق, داڭق, ماقتاۋ مەن ماراپاتقا قۇمارتقان ءناپسىنىڭ كومەيىن اتى دارداي لاۋازىمدارمەن تىعىنداۋ استە مۇمكىن ەمەس.
«قازاق بيلەر القاسى» ۇيىمىنىڭ بىلەك سىبانا كىرىسپەككە بەيىلدى باستامالارىن ءسۇزىپ شىققاندا كادىمگى اۋىل اراسىنداعى اقساقالداردىڭ «قازاقتىڭ باس ءبيى», «اۋىلدىڭ اعا ءبيى» اتانباي-اق ءوزارا كەڭەسىپ شەشىپ جۇرگەن ىستەرىنەن ايىرماشىلىعى جوق ەكەنىن اڭعاردىق. ءتىپتى «اقساقالدار كەڭەسى» سەكىلدى ۇيىمدار ءبيدىڭ شەندى شاپانىن جامىلماي-اق ەلىمىزدەگى سان الۋان پروبلەمالارعا قاتىستى رەسمي ورگاندارعا ۇسىنىس بەرىپ, تالاي كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ جۇرگەن جوق پا؟
«قازاق بيلەر القاسى» ۇيىمى «قازاقتىڭ باس ءبيى», «اۋىلدىڭ اعا ءبيى» دەگەندەردى سايلاماي-اق, «ەل اعالارىنىڭ القاسى» دەگەن سەكىلدى ساناعا دا, قۇلاققا دا سالماق سالمايتىن اتاۋدىڭ اينالاسىنا بىرىكسە, وزدەرى ايتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەۋگە دە, ۇرپاق تاربيەلەۋگە دە, ەل اراسىنداعى ۇساق بۇزاقىلىقتاردى زاڭعا جەتكىزبەي شەشۋگە دە, ءتىپتى ءداستۇرلى بيلەر ينستيتۋتىن جاڭعىرتۋعا دا داڭعىل جول اشپاس پا ەدى؟
«ولارعا جول – ارامنىڭ ءسوزىن ۇقپاق...»
قوش! قوعام ابايدىڭ «اداسقاننىڭ الدى – ءجون, ارتى – سوقپاق» دەگەن تالىمىنە بوي ۇسىنىپ, بارىنە قول سىلتەي سالسىن. بىراق سول ولەڭنىڭ «ولارعا جول – ارامنىڭ ءسوزىن ۇقپاق» دەگەن ەكىنشى جولىن قايدا قويامىز؟
قازاقستاندا 2007 جىلدان بەرى القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى. سودان بەرى مەملەكەتىمىزدە كەيبىر قوعامدىق رەزونانس تۋعىزعان قىلمىستىق ىستەردى القا بيلەر قاراپ, ورتاق ءادىل ۇكىم شىعاراتىن جۇيە قالىپتاستى. باستاپقىدا القا بيلەر ءولىم, يا ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالۋى مۇمكىن قىلمىستىق ىستەردى قاراسا, قازىر القا بيلەردىڭ «ۇكىمىنە» تاپسىرۋعا بولاتىن قىلمىستاردىڭ سانى 44-كە دەيىن ارتتى.
ياعني قاراپايىم بۇقارا سوت جۇيەسىندەگى وسى «القا بيلەر» ۇعىمىن, قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ «بيلەر القاسى» دەگەن اتىمەن شاتاستىرىپ, جاڭىلتپاشتىڭ جىگىن اجىراتپاۋى مۇمكىن ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. مۇنىڭ استارىنان اباي ايتقان «ولارعا جول – ارامنىڭ ءسوزىن ۇقپاق» دەگەن ويدىڭ سۇلباسىن كورۋگە بولاتىن سياقتى.
وسى ورايدا زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك ءداۋىتالىنىڭ سوزىنە قۇلاق تۇردىك.
– باتىستا «قۇقىقتىق پليۋراليزم» دەگەن تۇسىنىك بار. «قۇقىقتىق پليۋراليزم» ۇستانىمى ءبىر ساياسي-قوعامدىق جۇيەدە ءتۇرلى قۇقىقتىق مادەنيەتتەر مەن ءارالۋان ءجون-جورالعى, سالت-داستۇرلەردىڭ قاتار ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى. قازىرگى تورتكۇل دۇنيەنى مۋلتيمادەنيەتتى قوعام رەتىندە قاراعان ءجون. ماسەلەن, دامىعان مەملەكەتتەر جەر بەتىندەگى دىندەردىڭ, ءارتۇرلى سالت-ءداستۇر ۇستاناتىن حالىقتاردىڭ ىشكى سەنىمى مەن ۇلتتىق تانىمىنا قاتىستى قۇقىقتىق مۇددەلەرىن كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيتىن تارتىپپەن رەتتەپ وتىر. بىزگە دە سول قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ءتۇبى ورنايتىنى انىق, – دەيدى زاڭگەر.
ول ساياسي-قوعامدىق جۇيەدە ءتۇرلى قۇقىقتىق مادەنيەتتەردىڭ قاتار دامۋىنا قارسىلىق كورسەتۋگە بولمايتىنىن, الدەبىر باستاماشى توپ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءداستۇرلى بيلەر ينستيتۋتىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قوعامدىق ۇيىم قۇرىپ جاتسا, وعان دا دەموكراتيالىق كوزقاراسپەن قاراۋىمىز قاجەتتىگىن ايتتى.
الەمدە ءتۇرلى داۋدى بىتىمگەرشىلىكپەن شەشە ءبىلۋ قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى سانالادى. دامىعان ەلدەردە ادامدار اراسىنداعى داۋ-دامايدىڭ 90 پايىزى بىتىمگەرشىلىك پەن شەشىلەدى.
«ەلىمىزدە ءداستۇرلى بيلەر ينستيتۋتى شىنىمەن جاڭعىراتىن بولسا, ولار بىرىنشىدەن, اعايىن اراسىنداعى كيكىلجىڭدەردى شەشىپ, مەدياتسيا ىسىمەن, ياعني ارازداسقانداردى تاتۋلاستىرۋمەن اينالىسۋىنا بولادى», دەيدى ق.ءداۋىتالى.
سونىمەن قاتار زاڭگەر: ء«داستۇرلى بيلەر ينستيتۋتى «ارالىق سوت» مىندەتىن اتقارىپ, قولدانىستاعى زاڭدارىمىزدا قارالماعان كەيبىر قوعامدىق قاتىناستاردى تاراپتاردىڭ كەلىسىمەن الا وتىرىپ شەشەدى, ولاردىڭ شىعارعان شەشىمىنىڭ ۇكىم رەتىندە زاڭدىق كۇشى بولماسا دا, ەل اراسىنداعى تاتۋلىق-بىرلىكتى ساقتاپ قالۋعا سەپتەسەرى انىق», دەگەن پىكىردە.
ماسەلەن, زاڭگەر قازاقتا ەنشى ءبولۋ دەگەن ءداستۇر بولعانىن, ءبىر وتباسى بالالارىنىڭ قارا شاڭىراقتاعى دۇنيە-م ۇلىكتى ءبولىسۋ قۇقىعى قولدانىستاعى ازاماتتىق زاڭنامادا دا, مۇراگەرلىك زاڭنامادا دا قاراستىرىلماعانىن, ءبىر عانا نەكەنى مويىندايتىن زاڭىمىز كوپ ايەل العان ازاماتتاردىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى ايەلدەرىنىڭ قۇقىقتىق مۇددەلەرى مەن ولاردان تۋعان بالالاردىڭ مۇراگەرلىك قۇقىعىن زاڭمەن ءادىل رەتتەي المايتىنىن, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن بيلەر ينستيتۋتى وسىنداي كۇردەلى ىستەردى شەشۋگە مىندەتتەۋ كەرەك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
P.S. عاسىرلارعا سوزىلعان وتارلىق ءداۋىرى ۇلتتىڭ سالت-سانا, تانىم-تۇسىنىگى نەگىزىندە قالىپتاسقان ەل بيلەۋ ءداستۇرىن, ياعني قازاقتىڭ بيلەر ينستيتۋتىن جويىپ تىندى. سول ينستيتۋتتى قايتا جاڭعىرتىپ, جالپى حالىقتىق سيپات الاتىن قوعامدىق يگىلىككە اينالدىرۋعا بەلسەنىپ جۇرگەن ەرىكتىلەر «قازاقتىڭ باس ءبيى» دەگەن لاۋازىم مەن زاڭگەر ايتقان ەل ءىسىنىڭ قايسىسى الدا تۇرۋ كەرەگىن تۇسىنسە ەكەن دەيمىز.
