سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
زاڭ مەن ءتارتىپ – ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزگى ولشەمى. بۇل – زاڭ الدىندا ءبارى بىردەي, تەڭ قۇقىلى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى سوت ورگاندارى ازاماتتاردىڭ باستى قورعانى بولۋى كەرەك. ەلدە زاڭ ۇستەمدىگى ورناسا, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى نىعايادى. جيىندا ءسوز باستاعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىلاي دەدى. ول ەلىمىزدىڭ سوت سالاسىن كەشەندى رەفورمالاۋ ىسىندەگى قول جەتكىزگەن نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالدى.
– ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. سوت جۇيەسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەربەستىگى نىعايدى. سالا بيۋدجەتىن باسقارۋ قۇزىرەتى قازىلار قاۋىمىنىڭ وزىنە بەرىلدى. كۇشتىك قۇرىلىمدار سۋديالارعا قىسىم كورسەتپەۋى ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداندى. كادرلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسى جاڭارتىلدى. ءبىرىنشى ساتىداعى سوت توراعاسى قازىلار قاۋىمىنىڭ ۇسىنىسىمەن تاعايىندالادى. جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارى كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن جاڭا ءتارتىپ بويىنشا سايلاناتىن بولدى, ياعني ولاردى سەنات بالامالى نەگىزدە تاڭدايدى. القا بيلەر تاجىريبەسى كەڭىنەن قولدانىلا باستادى. قازىر ولاردى ىرىكتەۋ جۇمىسى تسيفرلىق جۇيەگە تولىق كوشكەن. سونداي-اق اكىمشىلىك ادىلەت قىزمەتى پايدا بولدى. بۇل قۇرىلىم جەكە ادامداردىڭ جانە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن ءتيىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە سوت ىستەرىنىڭ جارتىسىنان استامى ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ پايداسىنا شەشىلىپ جاتىر. بۇل – جاقسى ءۇردىس. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكانى وركەندەتۋگە جانە ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جول اشادى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سوتتاردىڭ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى باسىم مىندەتتەرگە نازار اۋداردى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋدە سوتتاردىڭ شەشىمىنە كاسساتسيالىق تارتىپپەن شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ماڭىزدى.
– بيىل شىلدە ايىندا قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا جەكە-جەكە كاسساتسيالىق سوت قۇرۋدى قاراستىراتىن زاڭعا قول قويدىم. ولار ءوز قىزمەتىنە كەلەسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كىرىسەدى. قازىر وعان قاجەتتى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى. كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ كادرلىق قۇرامى تاجىريبەلى سۋديالاردان جاساقتالۋى كەرەك. كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ دەربەستىگى ازاماتتارىمىزدىڭ سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋىنە مول مۇمكىندىك بەرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, بيزنەس جۇرگىزۋگە وڭتايلى جاعداي جاسايدى. ەڭ باستىسى, بۇل ادىلدىك قاعيداتتارىن جانە قۇقىق ۇستەمدىگىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار بۇل قادام جوعارعى سوتتىڭ جۇكتەمەسىن ازايتادى. ەندى جوعارعى سوت ورگانى سوت پراكتيكاسىنىڭ بىرىڭعاي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتىنە الاڭسىز كىرىسە الادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, كەلەسى باسىمدىق – سالانى تسيفرلاندىرۋدى جالعاستىرۋ.
– تسيفرلىق تەحنولوگيالار ازاماتتاردىڭ سوت ۇدەرىسىنە قاتىسۋىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. سونداي-اق سوت قىزمەتىنىڭ بارىنشا اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەلىمىزدە ارنايى اقپاراتتىق جۇيە بار. سۋديالار سول ارقىلى باسقا سوتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن تانىسا الادى. بۇل – ءادىل سوت اكتىلەرىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇتىمدى ءتاسىل. سونىڭ ارقاسىندا ورتاق مالىمەت قورى قالىپتاسادى. بۇل دەرەكتەر سوت ۇدەرىسىنە قاتىساتىن تاراپتىڭ بارىنە قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. سول كەزدە اركىم وزىنە قاتىستى ءىستىڭ ناتيجەسىن باعامداي الادى. بۇل باستاما سوتتا قارالاتىن داۋ-دامايدى ازايتادى. جۇرت تا بوسقا ارىزدانىپ, شاعىمدانا بەرمەيدى. جالپى, سوت ءىسىن جەڭىلدەتۋ – ماڭىزدى مىندەت. ول ءۇشىن وزىق تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن پايدالانعان ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سوت ءىسىن قاشىقتان جۇرگىزۋ ازاماتتىق ىستەر بويىنشا اۋماقارالىق سوتتىلىق جۇيەسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. سونداي-اق وسى تاجىريبەنى اكىمشىلىك ىستەردە قولدانۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى دەپۋتاتتاردىڭ قاراۋىندا جاتىر.
– بيىل سوت وتىرىستارى العاش رەت ونلاين كورسەتىلە باستادى. وسىنداي تاسىلمەن ەكى سوت ۇدەرىسى ءوتتى. سوت ىستەرى ميلليونداعان ادامنىڭ كوز الدىندا مەيلىنشە اشىق جۇرگىزىلدى. مۇنداي قادام جۇرتتىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمىن نىعايتا ءتۇستى دەۋگە بولادى. بۇل – ارينە, بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭاشىلدىق. سوندىقتان سۋديالار مەن ايىپتاۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپ كۇشەيدى. سوتقا قاتىسۋشى تاراپتار اشىق سوت الاڭىندا ءوز ويىن ەركىن جەتكىزە الادى. بارلىق سوت وتىرىسىندا وسىنداي جوعارى ستاندارت بولۋى كەرەك. سوتتى ونلاين وتكىزۋدىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى تۇسى بار. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق سانا-سەزىمى وزگەرىپ كەلەدى. زاڭگەر ماماندىعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتتى. جاستار زاڭ سالاسىنداعى مامانداردى ۇلگى تۇتا باستادى. مۇنىڭ ءبارى قوعامدا كاسىبي مامان بولۋ قۇندىلىعىن دارىپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, سوتتى ونلاين وتكىزۋ جۇرتتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن كوتەرۋگە وڭ اسەر ەتىپ جاتىر. بۇل – ەلىمىزدە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ورنىقتىراتىن ءتيىمدى ءتاسىل, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سوت ماماندارىن ىرىكتەۋ جانە قۇزىرەتىن كۇشەيتۋگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جوعارى سوت كەڭەسى دەربەس ءارى كاسىبي سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋدىڭ كەپىلى بولۋعا ءتيىس.
– جالپى, سۋديالار ادالدىقتىڭ, دەربەستىكتىڭ جانە ادىلدىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولۋى كەرەك. سوندىقتان سۋديالاردىڭ ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋى ەرەكشە ماڭىزدى. جاڭا وزگەرىستەرگە ساي ەندى سوت ءىسىن قاراۋ كەزىندەگى بارلىق ورەسكەل قاتەلىكتى قازىلار قاۋىمى تەكسەرەدى. بۇل – سوتتاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان جاڭا ءتاسىل, – دەدى پرەزيدەنت.
ءسوز سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى سۋديالاردىڭ جاڭا ادەپ كودەكسىن قابىلداۋدى قولدادى. بۇل قۇجات سوتتاردىڭ تارتىبىندە جوعارى ستاندارتتاردى بەكىتىپ, سوت جۇيەسىنە قوعامنىڭ سەنىمىن نىعايتا تۇسەدى.
كەلەسى ءسوزدى العان جوعارعى سوت توراعاسى اسلامبەك مەرعاليەۆ سالادا اتقارىلىپ جاتقان ەلەۋلى جۇمىستاردان حاباردار ەتتى. اتاپ ايتقاندا, ول سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ بويىنشا بىرقاتار زاڭ قابىلدانعانىن, اپەللياتسيالىق ساتىنىڭ ءرولى كۇشەيتىلگەنىن ايتا كەلە سوت جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ بارىسىنا توقتالدى.
«مەملەكەتىمىزدى IT-ەلگە اينالدىرۋ – پرەزيدەنتتىڭ العا قويعان ستراتەگيالىق مىندەتى. بۇل باعىتتا ءبىز – ەلەكتروندىق ۇكىمەت پەن فينتەحتىڭ دامۋ يندەكسى بويىنشا كوشباسشىلار قاتارىندامىز. ءبىزدىڭ باستى تسيفرلىق سەرۆيستەرىمىزدىڭ ماقساتى – كەز كەلگەن ىڭعايلى ۋاقىتتا سوتتارمەن بارىنشا قولايلى بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن حالىق ءۇشىن ىڭعايلى ءارى تۇسىنىكتى سەرۆيستەردى قۇرۋ. بىلتىر جەلتوقسان ايىنان باستاپ جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن قولدانا وتىرىپ, «سوت پراكتيكاسىنىڭ تسيفرلىق تالداۋى» ىسكە قوسىلدى. باعدارلاما سوت شەشىمدەرىنىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە, ولاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا, داۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇرى بويىنشا اۋىتقۋلاردى انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن», دەدى ا.مەرعاليەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىستار بىركەلكى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا جاقسى كومەك بولماق, ويتكەنى سۋديا تالاپ قويۋ كەزىندە سوت پراكتيكاسىن كاسساتسياعا دەيىن ۇقساس ىستەر بويىنشا كورەدى.
«بۇل IT-قىزمەت سونىمەن قاتار جۇيەگە جۇكتەلگەن تالاپ قويۋلاردىڭ نەگىزىندە ءىستىڭ ناتيجەسىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان كەلىپ تۇسكەن تالاپ قويۋ بويىنشا ول قالىپتاستىرعان بولجامدى ءتيىستى انىقتاما تۇرىندە تالاپ قويۋشىنىڭ نازارىنا جەتكىزەمىز. بۇل ولارعا سوتتى ءارى قاراي جالعاستىرۋ نەمەسە ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋعا كومەكتەسەدى», دەدى جوعارعى سوت توراعاسى.
سونداي-اق جيىندا سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگى جونىندەگى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ (CEرEJ) پرەزيدەنتى فرانچەسكو دەپاسكۋالە, حالىقارالىق سوت اكىمشىلىگى قاۋىمداستىعىنىڭ (IACA) پرەزيدەنتى لۋيس پالما ءسوز سويلەدى.
