كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ۆيرتۋالدى الەمگە قۇمارلىق دەرتكە اينالدى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءىى رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە ۇرپاقتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاۋەلدى بولۋى مەن ۆيرتۋالدى الەمگە دەگەن قۇمارلىعىنىڭ دەرتكە اينالعانىن ايتۋى بۇل ماسەلەنىڭ قوعامدا قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن بايقاتتى. سونداي-اق اتالعان فورۋمدا پرەزيدەنت بالالارعا قاتىستى كەز كەلگەن قايعىلى جاعداي جانىنا باتاتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك ورگاندار بارىنشا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن قاداپ تۇرىپ ەسكەرتتى. ءيا, قوعامدا بالالارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاۋەلدىلىگىنىڭ شەكتەن شىعىپ بارا جاتقانى – شىندىعىندا الاڭدارلىق ماسەلە.
قازىرگى بالاقايلار اينالادا نە بولىپ جاتقانىنا مۇلدەم قىزىقپايدى. تابيعات, دالا, وزەن, كول, اسپانعا قاراپ قيالداپ, جاراتىلىس سىرىن ۇعۋعا, اكە-شەشەدەن ءار دۇنيەنىڭ ءمان-ماعىناسىن سۇراۋعا قىزىقپايتىن, ءتىپتى تالپىنبايتىن دا بولعان. سەبەبى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا وزدەرى جاساپ العان ۆيرتۋالدى الەمى بار. دەمەك, بالالارىمىز بۇگىندە وزدەرىن ۆيرتۋالدى, ياعني ساعىم الەمنىڭ كەيىپكەرلەرى سەزىنەدى ول الەمدە ينديۆيدتەن, ياعني تىرناقشانىڭ ىشىندەگى جەكە تۇلعادان, وزىنەن باسقا ەشكىم جوق. ولاردىڭ ءتىلىنىڭ كەش شىعۋى, ساناسىنىڭ قالىپتى دامىماۋى, الەمگە تەك تەلەفوننىڭ كوزىمەن قاراۋى, بالا بوپ ويناپ, بار ەنەرگياسىن سىرتقا شىعارا الماۋى بولاشاقتا قانداي ماسەلەلەردى تۋعىزاتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان دا وسى ءبىر دەرتكە اينالعان ساعىم الەمگە دەگەن قۇمارلىقپەن كۇرەسۋ جولدارى قازىر باستى نازارىمىزدا بولۋى كەرەك.
ماماندار جاس ورەندەردىڭ ۆيرتۋالدى الەمگە دەگەن قۇمارلىعىن ارتتىرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جەلىلەر ەكەنىن ايتادى. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلىمىز بويىنشا Instagram-عا – 12,1 ملن, Facebook-قا – 2,6 ملن, ال TikTok-قا 14,1 ملن قولدانۋشى تىركەلگەن. ەلىمىزدە كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە TikTok جەلىسىنەن 14,1 ملن اككاۋنت اشىلعان. بار بولعانى 20 ملن حالقى بار مەملەكەتىمىزدە TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنە 13 جاسقا تولماعان بالالاردى تىركەمەيتىن شارت بولا تۇرا, 14,1 ملن اككاۋنت اشىلۋى بۇل جەلىنىڭ قازاق قوعامىنا قانشالىقتى تامىر جايىپ ۇلگەرگەنىن كورسەتسە كەرەك. ياعني جوعارىدا ءبىز ايتقان بالالار ساناسىنداعى ساعىم الەمنىڭ «كىلتىن» سول جاقتان ىزدەگەنىمىز دۇرىس سياقتى.
قازىر الەمدە TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ پايداسى مەن زيانىن سارالايتىن ءتۇرلى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارىنىڭ شىعارعان قورىتىندىسى «بۇل جەلى بالانىڭ پسيحولوگياسىن بۇزادى» دەگەن ورتاق توقتامعا توقايلاسادى. الەۋمەتتانۋشى عالىمدار TikTok-تا وتىرعان جەتكىنشەكتەردىڭ باسىم بولىگى باسقانىڭ پىكىرىنە تاۋەلدى بولىپ, نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن, ياعني اق پەن قارانى اجىراتا المايتىنىن ايتادى. ءتىپتى, الەمدە نەنى جەۋ, نەنى جەمەۋ كەرەگىن ايىرا المايتىن بالالاردىڭ ءوسىپ جاتقانى تۋرالى دەرەكتەر دە كەزدەسەدى. TikTok سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اسەرىنەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءوز بەتىمەن ويلانا الماۋى, شەكسىز سابيلىك قيالىنىڭ دامىماي قالۋى, ومىرگە دەگەن جەكە كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسپاۋى سەكىلدى سانسىز پروبلەما تۋىنداۋدا. جالپى, TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ وتانى سانالاتىن قىتاي عالىمدارىنىڭ ءوزى بۇل پلاتفورماعا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبىرجولا تاۋەلدى بولىپ قالاتىنىن دالەلدەپ, ونىمەن كۇرەسۋدىڭ جولىن ىزدەپ جاتۋى تەگىن ەمەس.
ەندىگى باستى قويىلار ساۋال – بىرەۋ-اق. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
دەپۋتاتتار دا الاڭداۋلى
TikTok-تىڭ عارىشتىق جىلدامدىقپەن دامىپ, ول جەلىگە بەسىكتەگى بالادان باستاپ, ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن التىن ۋاقىتىن ۇرلاتىپ, تەلمىرىپ وتىرعانى قاراپايىم بۇقارانى بىلاي قويىپ, دەپۋتاتتاردى دا الاڭداتا باستادى.
ماسەلەن وسى اپتادا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ كەرەكتىگى جونىندە ماسەلە كوتەردى. سەناتور «اتالعان پلاتفورما بالالار پسيحولوگياسى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ جاتىر» دەگەن پىكىردە.
گ.شيپوۆسكيح TikTok-تان تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولىن دا ۇسىندى. ول TikTok پلاتفورماسى ەكسترەميزم, راديكاليزم, سەپاراتيزم سەكىلدى قاۋىپتى اقپاراتتاردى انىقتايتىن الگوريتمدى وزدەرى ۇسىنىپ, قوعامعا قاۋىپتى اقپاراتتاردى سول پلاتفورما شەكتەۋگە ءتيىس ەكەنىن, جاس بالالاردى قاۋىپتى كونتەنتتەن قورعاۋ ماقساتىندا YouTube Kids سەكىلدى بالالارعا ارنالعان ارنايى جەلى جاسالۋ قاجەتتىگىن ايتادى. دەپۋتات بۇلاي بولماعان جاعدايدا اتالعان جەلىنى بۇعاتتاۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالعان.
ال سەناتور اليشەر ساتۆالديەۆ TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ جاستارعا تەرىس اسەرى جونىندە جەتى اي بۇرىن سەنات مىنبەرىنەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن, سول ساۋالداعى تالاپ بويىنشا ءتيىستى مينيسترلىكتەر قاۋىپسىزدىككە قاتىستى تالاپتاردى كۇشەيتكەنىن, الايدا پلاتفورماداعى سۇزگى تەتىكتەرىن ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن اڭعارىپ وتىرعانىن العا تارتقان.
ونىڭ سەناتتاعى ارىپتەسى نۇرتورە ءجۇسىپ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا TikTok-تىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە تيگىزىپ وتىرعان زيانىن ءتىزىپ, ماعىناسى جوق «باتل» دەپ اتالاتىن ويىنداردى دا سىنعا الدى. دەپۋتات سول جازباسىندا: «ول ويىنعا قاتىسۋشىلارعا باسقا ازاماتتاردىڭ بىرنەشە مىڭداعان قاراجاتپەن ساتىپ الىناتىن تۇسىنىكسىز ستيكەرلەردى جولداۋى, جەڭگەن ادامنىڭ جەڭىلگەنگە قوياتىن نەشە ءتۇرلى ارسىز شارتتارى, كۇندىز-ءتۇنى تىكەلەي ەفيردەن شىقپاي وتىراتىن سايقىمازاقتار, تىكەلەي ەفيردە بالگەرلىكپەن اينالىساتىن الاياقتار, ودان بولەك ويىن ويناپ, ءوز بانك ءنومىرىن جازىپ قويىپ اشىقتان-اشىق قايىر تىلەپ وتىراتىن جاپ-جاس زىڭگىتتەي جىگىتتەر ءبىزدىڭ قوعامدا ماسىلدار مەن ينتەرنەت قايىرشىلاردىڭ جاڭا ارمياسىن قالىپتاستىرۋدا», دەدى.
تاعى ءبىر سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي: «TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنە توسقاۋىل قويۋ جونىندە ۇكىمەتكە بىرنەشە دەپۋتاتتىق ساۋال دا جولداندى. وكىنىشكە قاراي, TikTok-قا توسقاۋىل بولار ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ناقتى شەشىم بولماعاندىقتان, وزەكتى ورتەر وكىنىشتى جايتتەر توقتاماي تۇر», دەيدى.
سونداي-اق ول ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى ونلاين-پلاتفورمالار ارقىلى ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋ بەلگىلەرى بار 51 فاكتى تىركەلگەنىن, ونىڭ 20-سى TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنە تيەسىلى ەكەنىن دە دەرەك رەتىندە كەلتىرگەن.
TikTok-قا تورتكۇل دۇنيەنىڭ كوزقاراسى قانداي؟
سەناتور ايتقان ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋ بەلگىلەرى بار 51 فاكتىنىڭ 20-سى TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنە تيەسىلى بولۋى – راسىندا, قوعامدى الاڭداتارلىق ماسەلە. بۇل جايت الەم ەلدەرىندە قالاي؟ ولاردىڭ دا باس اۋرۋى بولىپ وتىر ما؟ ەندى وسى ساۋالعا قاراي ويىسساق.
جاسوسپىرىمدەردىڭ ساناسىن قىسقا عانا مۋزىكالىق ۆيدەولارمەن جاۋلاپ العان جەلىنىڭ ۇرپاق ساناسىنا تيگىزەتىن زيانى تۋرالى ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇندىستان مەملەكەتى دابىل قاقتى. «بۇل جەلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر ءتوندىرىپ وتىر» دەگەن سەبەپپەن TikTok-تىڭ ءۇندى ەلى اۋماعىندا تارالۋىنا ءبىرجولا تىيىم سالىندى. ءۇندىستاننىڭ بۇل قاتاڭ شەشىمىن ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا داۋىمەن بايلانىستىرۋشىلار دا بولدى.
اقش باسپاسوزىندە TikTok-تىڭ زيانى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, وعان بيلىك ارالاسقاندا بۇل جايتتى دا ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناستىڭ سالقىنداۋى رەتىندە سيپاتتاعان ساراپشىلار بولدى.
كانادانىڭ بارلاۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى دەۆيد ۆيننو TikTok قولدانباسى قىتاي ۇكىمەتى ءۇشىن جەكە اقپاراتتاردى جينايتىن جەلى ەكەنىن, بۇل پلاتفورما قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا جۇمىس جاسايتىنىن مالىمدەدى. كانادا ۇكىمەتىنىڭ بۇل مالىمدەمەسىن TikTok وكىلى دەنيەل مورگان جوققا شىعاردى. مۇنداي ساياسي مالىمدەمەلەر از ەمەس. ياعني TikTok-تىڭ «تىڭشىلىق» قىزمەتپەن اينالىساتىنى تۋرالى دالەلدەنبەگەن قاۋىپتىڭ بارلىعىن جاسىرىپ قالۋعا بولمايدى. ماسەلەن بۇگىنگى تاڭدا ۇلىبريتانيا, اقش, دانيا, بەلگيا, جاڭا زەلانديا ەلدەرى دە اتالعان الەۋمەتتىك جەلىنى شەكتەۋ نەمەسە وعان تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن ناقتى شارالار قابىلداعان. ەۋروپالىق وداققا قاراستى ەۋروپارلامەنت, ەۋروپالىق كوميسسيا, ەۋروپالىق وداق كەڭەسى قىزمەتكەرلەرىنە TikTok جەلىسىن پايدالانۋعا تىيىم سالعان. تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ىرگەدەگى قىرعىز بەن وزبەك تە بۇل پلاتفورمانىڭ جۇمىسىنا شەكتەۋ قويىپ وتىر.
الەمدىك دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىندە TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ 1,7 ملرد-تان اسا قولدانۋشىسى بار. قىتايلىق ءىت مامانى چجان يمينگ ويلاپ تاپقان بۇل جەلى الەۋمەتتىك جەلىلەر اراسىنداعى الەمدىك رەيتينگتە 6-ورىندا تۇر. بۇل پلاتفورما العاشىندا «دوۋين» دەپ اتالدى. كەيىننەن الەۋمەتتىك جەلى الەم ەلدەرىنە كەڭ تاراپ, اتاۋى TikTok دەپ وزگەرتىلدى. TikTok اينالدىرعان 8 جىلدىڭ ىشىندە جەر شارىنىڭ 150-دەن اسا ەلىن, ميلليونداعان حالىقتى وزىنە ەرىكسىز ەلىتىپ قويدى. وسى جوبا ارقىلى كاسىپكەر چجان يمينگ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قىتايدىڭ ەڭ باي ون ءۇشىنشى ادامىنا اينالدى.
TikTok-تىڭ جەتكىنشەكتەرىمىزدى جەتەكتەپ, قايدا اپارا جاتقانىنا الاڭداۋ, ونىڭ پايداسى مەن زيانىنا دەر ۋاعىندا باعا بەرۋ بۇگىنگىنىڭ باستى مىندەتى سانالسا كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تانىمال الەۋمەتتىك جەلىلەر بالالاردى عانا ەمەس, ۇلكەندەردى دە زومبيگە اينالدىرۋى مۇمكىن. اتا-انالار بالالارىنىڭ تاربيەسىن مەملەكەتكە نەمەسە مەكتەپكە ىسىرا سالماۋى كەرەك» دەگەن ءسوزى بۇل ماسەلەدە اتا-انالاردىڭ دا جاۋاپتى ەكەنىن انىق اڭعارتادى. سوندىقتان دا ەرتەڭ بارماق شايناپ قالماۋ ءۇشىن بۇل جايتقا بەيجاي قاراماۋىمىز كەرەك.
