سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قاريا:
– راحمەت, اينالايىن. ءبىر اۋىز ءسوزىمدى جەرگە تاستامادىڭ. ويپىرىم-اي, مىنا ۇستىڭگى ورىنعا ءمىنىپ-ءتۇسۋدى ۋايىمداپ كەلىپ ەدىم. ءوزىڭ سياقتى جاس جىگىتتىڭ, جاس بولعاندا دا ۇلكەندى قۇرمەتتەي بىلەر ادامنىڭ جولىققانىنا مۇنداي قۋانارمىن با؟ – دەدى.
الگى جىگىت جىك-جاپپار بولىپ:
– ءيا, اتا, ۇلكەندى سىيلايمىز عوي. مۇنى ءبىر ۇلكەن جاقسىلىق دەپ ويلاماڭىز, بىزگە نە, ۇستىڭگى ورىنعا قارعىپ ءمىنىپ, سەكىرىپ تۇسە بەرەمىز عوي, – دەدى.
– جولعا شىقپاسقا امالىم قالمادى. تۋعان قۇدامنىڭ ءىنىسى, ول دا قۇدام عوي, كەنەتتەن قايتىس بولىپ... ءۇي ىشىمىزبەن اپىل-عۇپىل پويىزعا بيلەت ىزدەگەندە تابىلعانى وسى ۇستىڭگى ورىن بولدى. كەمپىرىم دە اۋليە ەكەن, «ۇستىڭگى ورىن دەپ قورىقپا, ءبىر مۇسىلمان بالاسى كەزدەسەر, استىڭعى ورنىن بەرەر, تاۋەكەل», دەپ ەدى, ايتقانى ءدال كەلدى, – دەدى.
ولاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ۇققانىم – قاريانىڭ وتىنىشىمەن ءوزارا ورىن اۋىستىرعان. ءوز ءوتىنىشىن قابىل العان جاس جىگىتكە قاريا ريزا. ەلپىلدەگەن ول دا قاريانىڭ پەيىلىنە ءماز.
ءسوز اراسىندا جىگىتتىڭ «وي, اتا, ءبىز سەكىلدى بالاڭىزبەن جاستى ادامعا مۇندايدا ءوتىنىش ايتپاي-اق, «قانە, ورىندى بوسات!». باۋىرجان اتامىزشا ايتقاندا, «شاگوم مارش» دەپ بۇيرىق بەرسەڭىز دە جاراسادى عوي», دەپ ودان سايىن كىشىپەيىلدىلىك جاساعانى قاريا تۇگىلى اڭگىمەدەن تىس تۇرعان ماعان دا ەرەكشە اسەر ەتتى.
قاريا:
– وي-حوي, دۇنيە-اي دەسەيشى... بۇرىنعى كەزدە وزىڭنەن كىشى كەز كەلگەن ادامعا «شاگوم مارش» دەپ ايتا بەرۋشى ەدىك, قازىر ابايلاماساڭ ءسوز ەستىپ قالاسىڭ. كەزىندە الگى سەن ايتقان «شاگوم مارشتى» ءوزىمىز دە تالاي ەستىدىك قوي. ۇلكەندەر نە ايتسا, ەلپەڭ قاعىپ كەتە بەرەتىن ەدىك. ءتىپتى كەيدە «شاگوم مارشتى» ەستىمەي قالساق, سونى ساعىناتىنبىز. ال قازىر تۇسىنىك بوتەن. ارينە, بارلىعىن جازعىرا المايسىڭ. دەگەنمەن, قاريا كورسە ودان قانداي دا ءبىر ءوتىنىش بولىپ قالماسا ەكەن دەپ انادايدان ساقتانىپ جۇرەتىندەر كوپ. قازىر ۇلكەندەر جاعىنىڭ ءۇنى ءپاس. ويتكەنى ولار «مەن قاريامىن, وزىمنەن كىشىلەر ماعان قۇرمەت كورسەتۋگە ءتيىس, ءسوزىمدى جەرگە تاستاماۋى كەرەك» دەگەن ۇعىمنىڭ قوعامدا سۇلدەرى عانا تۇرعانىن ىشتەي مويىندايدى. سوندىقتان قاريالار جالتاق. سەنىڭ ماعان ورىنىڭدى بوساتىپ بەرگەنىڭە بالاشا قۋانىپ تۇرعانىمنىڭ ءوزى وسىنىڭ ءبىر كىشكەنە كورىنىسى سياقتى. تانىمايتىن مەنى ۇلكەن دەپ سىيلاعانىڭدى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداي الماي تۇرمىن. مۇنىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتادى. قوعامدا وسىنداي احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن بۋىننىڭ دا قوسقان «ۇلەسى» از ەمەس. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. ءبىزدىڭ بۋىن ءوز ورتاسىندا ەركىن تۇردە «شاگوم مارش» دەپ ايتۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ قالعان, بالام, – دەدى كۇرسىنىپ.
قاريانىڭ كوپتى كورگەنى, كوكەيىنە توقىعانى مول ەكەنى انىق بايقالىپ تۇر.
مەنىڭ ورنىم استىڭعى ەدى. پويىز ءالى قوزعالعان جوق. ءتورتىنشى جولاۋشى ءالى كەلمەگەن. كىمنىڭ «بۇيىراتىنى» بەلگىسىز. پويىز جۇرۋگە بەس مينۋت قالعاندا ءبىز كۇتكەن ءتورتىنشى جولسەرىگىمىز دە اماندىق-ساۋلىق سۇراۋ جوق, ىشكە شىكىرەيە كىرىپ كەلدى. ەگدە تارتقان, جاسى الگى قاريامەن قۇرالپى, ءتۇسى سۇستى. قازاق. بۇرىن اجەپتاۋىر شەنەۋنىك بولعانى بايقالادى.
ىشتەگى ۇشەۋمىز ونىڭ سالەمدەسپەگەنىنە قاراعان دا جوقپىز, جامىراي «اسسالاۋماعالەيكۋم» ايتتىق. ونى ءوزىمىزدىڭ سالەمىمىزگە جاۋاپ قاتۋعا ءماجبۇر ەتكەندەي بولدىق. ول ىقتيارسىز ەرنىن جىبىرلاتا جاۋاپ قاتقانسىدى. ونىكى ۇستىڭگى ورىن. ول ماعان ءاي-شاي جوق, «اي دا مارش!» مىنا استىڭعى ورىنعا مەن جايعاسامىن» دەمەسى بار ما؟ ونىڭ ماعان «وتكىزىپ قويعانى» بار ەدى, ول – ۇلكەندىگى... ادامشا ءوتىنىش ايتسا, ءبىر ءسارى. مىنا باسا-كوكتەۋدى قابىلداي الار ەمەسپىن. الگى كىسى باستىرمالاتىپ بارادى. «داۆاي, ۆستاۆاي, بوسات», دەپ دىگىرلەيدى. ءبىرىنشى كەزدەسكەن ەكى كورشىمنىڭ ارالارىنداعى سىپايى, جاراسىمدى قاتىناس مەنىڭ پەشەنەمە جازىلماي تۇر.
قىرسىعىپ, قارسىلىق بىلدىرسەم دەگەن وي دا قىلاڭ بەردى. «بۇل نەگە سونشا باسىنادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدىڭ سوڭى اشۋ-ارازدىققا ۇلاسارى ءسوزسىز. بىراق مۇنىڭ «اي دا مارشى» قازاقىلىقتان «جۇرداي» ەكەنىن ءىشىم سەزىپ تۇر. سوندىقتان ىشكى الەمىم بەيتانىس قاريانىڭ مىنا قادامىن قابىلداي الار ەمەس. قازاقى ۇلكەندىك نازبەن ايتسا مەيلى عوي. ايتپەسە, نەم بار؟ مۇنىڭ «اي دا مارشىنىڭ» تابيعاتى باسقا. ونىڭ باسا-كوكتەۋىنەن ۇلكەندىگىن ءبىلدىرىپ ەركىنسۋدىڭ, قازاقى جاراسىمدى وزىمشىلدىكتىڭ جۇقاناسى عانا بايقالدى. ماعان ونىڭ بۇيرىعى مەنسىنبەۋشىلىكتەن, تاكاپپارلىعىنان, ءوزىن جوعارى سانايتىنىنان, بۇرىن ءبىر دوكەي بولعانىن سەزدىرىپ, ونىسىن بۇلدايتىنىنان تۋىنداعانىن جۇيرىك كوڭىلىم جازباي تانىدى. جول بويىندا كوڭىلىم قاتەلەسپەگەنىنە كوزىم ءبىرشاما جەتكەندەي دە بولدى. باسقا قىلىقتارىن ايتپاعاندا, قارسى بەتىندە وتىرعان ءوزى قۇرالپى قارياعا بارعانشا شەكەسىنەن قاراۋمەن بولدى. ونىمەن اڭگىمەلەسۋدى وزىنە لايىق كورمەگەندەي. ءتىسىنىڭ اراسىنان سىزدىقتاپ ارەڭ شىعاتىن ساراڭ سوزدەرىمەن كەزىندە ۇلكەن ءبىر مەكەمەنى باسقارعانىن ءاۋ باستا اڭعارتىپ قويعان.
قوش, سونىمەن, «جارايدى» دەدىم دە, جوعارعى توسەككە جايعاستىم.
قازاقى ورتا, قازاقى قاتىناس «قاڭعىپ» دالادا قالدى. قاڭعىماي قايتسىن, ءدال ورتاسىندا ءىسىنىپ-كەبىنىپ «بىرەۋ» وتىرسا. قيت ەتسەڭ ءوزىنىڭ قيقارلىعىمەن قيىپ تۇسەدى. ايتاتىن تىيىم, ەسكەرتپەسى باستان اسادى. تىم قىتىمىر. شىمكەنتكە دەيىن بىرگە باردىق. بولمىس باسقا. قايتەسىڭ, شىدايسىڭ. شىداماساڭ «شاگوم مارش!».
جوعارىدا ايتىلعان وسى ءبىر كورىنىس بۇگىنگى قوعامىمىزداعى قاتىناستىڭ ءبىر سيپاتىن بەرەتىندەي.
